Quả bứa giúp giảm cân thật không? Bằng chứng khoa học về HCA

Nhiều người tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ quả bứa (Garcinia cambogia) với kỳ vọng giảm béo cấp tốc mà không cần ăn kiêng khắt khe. Dược liệu này được quảng cáo rầm rộ nhờ hoạt chất axit hydroxycitric (HCA), được cho là có khả năng chặn đứng quá trình tích tụ mỡ thừa trong cơ thể. Tuy nhiên, liệu quả bứa có thực sự mang lại hiệu quả thần kỳ như lời đồn thổi trên mạng xã hội?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: hiệu quả giảm cân của chiết xuất bứa rất khiêm tốn và dữ liệu nghiên cứu trên người còn nhiều hạn chế. Mặc dù cơ chế sinh hóa ban đầu cho thấy nhiều hứa hẹn, các thử nghiệm lâm sàng thực tế chỉ ra rằng hoạt chất này không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng lành mạnh và lối sống vận động.

Cơ chế sinh hóa: HCA chặn đứng tổng hợp mỡ như thế nào?

Hoạt chất chính tạo nên danh tiếng của quả bứa là axit hydroxycitric (HCA), một dẫn xuất của axit citric có nhiều trong vỏ các loài bứa thuộc chi Garcinia ^[1], ^[2]. Trong cơ thể, khi chúng ta nạp vào lượng carbohydrate dư thừa, lượng đường này sẽ được chuyển hóa qua ty thể để tạo ra citrate. Chất citrate này sau đó di chuyển ra ngoài ty thể để tham gia vào quá trình tổng hợp axit béo nội sinh mới ^[3], ^[4].

Tại đây, enzym ATP-citrate lyase đóng vai trò xúc tác phân cắt citrate thành oxaloacetate và acetyl-CoA ^[4], ^[5]. Acetyl-CoA chính là viên gạch nền tảng, tiền chất thiết yếu để tổng hợp axit béo và cholesterol ^[4]. Hoạt chất HCA có cấu trúc tương tự citrate, từ đó cạnh tranh và ức chế trực tiếp enzym ATP-citrate lyase ^[3], ^[4], ^[5]. Khi enzym này bị khóa, lượng acetyl-CoA giảm xuống, dẫn tới việc cơ thể giảm sản sinh mỡ mới từ chế độ ăn giàu tinh bột ^[4].

Bên cạnh đó, quá trình này còn kích thích tổng hợp đường mới và tích lũy glycogen tại gan ^[4]. Một số giả thuyết còn chỉ ra rằng HCA có thể làm tăng giải phóng hoặc tăng tính sẵn có của chất dẫn truyền thần kinh serotonin trong não bộ ^[1]. Về mặt lý thuyết, việc kích thích các thụ thể cảm nhận năng lượng ở gan và tăng serotonin này có thể hỗ trợ phát tín hiệu no, từ đó góp phần kiềm chế cảm giác thèm ăn ^[1], ^[6], ^[4].

Các thử nghiệm lâm sàng: Nghiên cứu nói gì?

Để xác minh cơ chế sinh học trên, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người. Kết quả thực tế giữa các nghiên cứu lại bộc lộ nhiều điểm mâu thuẫn lớn, cho thấy hiệu quả giảm béo của HCA không hề đồng nhất.

Nghiên cứu lâm sàng đối chứng giả dược, mù đôi tiêu biểu công bố năm 1998 đã theo dõi 135 người thừa cân có chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình khoảng 32 kg/m2 trong vòng 12 tuần ^[3]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống 1500 mg HCA mỗi ngày (66 người) hoặc dùng giả dược (69 người), đồng thời cả hai nhóm đều áp dụng chế độ ăn nhiều chất xơ, giảm năng lượng ^[3]. Kết thúc nghiên cứu với 42 người mỗi nhóm hoàn thành, nhóm dùng HCA giảm trung bình 3,2 kg còn nhóm dùng giả dược giảm tới 4,1 kg ^[3]. Sự khác biệt về mức giảm cân giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê, đồng thời tỷ lệ mỡ cơ thể tiêu hao cũng không có sự khác biệt giữa hai nhóm ^[3]. Nghiên cứu này kết luận chiết xuất bứa không đem lại hiệu quả giảm mỡ vượt trội hơn so với giả dược ^[3].

Ngược lại, một nghiên cứu khác công bố năm 2000 thực hiện trên 89 phụ nữ thừa cân nhẹ, áp dụng mức năng lượng 5020 kJ mỗi ngày trong 12 tuần ^[7]. Nhóm can thiệp gồm 42 người uống 2,4 g chiết xuất quả bứa mỗi ngày (tương đương 1,2 g HCA) chia trước các bữa ăn 30-60 phút, trong khi 47 người dùng giả dược ^[7]. Kết quả cho thấy nhóm dùng HCA giảm được 3,7 kg, nhỉnh hơn có ý nghĩa thống kê so với mức giảm 2,4 kg của nhóm giả dược ^[7]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu không ghi nhận tác động nào của HCA lên cảm giác no hay các biến số thèm ăn, và nhóm dùng hoạt chất này cũng không cho thấy sự tuân thủ chế độ ăn tốt hơn ^[7].

Một thử nghiệm năm 2007 đánh giá sản phẩm phối hợp tên Slim339 gồm chiết xuất bứa chuẩn hóa HCA, canxi pantothenate kết hợp chiết xuất cúc La Mã, hoa hồng, oải hương và ngọc lan tây ^[8]. Sau 60 ngày, 30 người dùng sản phẩm giảm trung bình 4,67% trọng lượng cơ thể, cao hơn hẳn mức giảm 0,63% của nhóm 28 người dùng giả dược ^[8]. Trong nhóm can thiệp, có tới 23 người giảm được từ 3 kg trở lên, so với chỉ 1 người ở nhóm giả dược ^[8]. Dù vậy, do sản phẩm chứa nhiều loại thảo dược phối hợp, rất khó để khẳng định riêng một mình HCA tạo ra kết quả này ^[8].

Bằng chứng tổng hợp: Tác dụng khiêm tốn và giới hạn dữ liệu

Để có cái nhìn khách quan nhất, các nhà khoa học đã thực hiện các phân tích gộp nhằm tổng kết toàn bộ y văn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2010 đã rà soát 23 thử nghiệm lâm sàng, trong đó chọn lọc được 9 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn phân tích thống kê ^[1]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra mức chênh lệch giảm cân giữa nhóm dùng HCA và giả dược chỉ là 0,88 kg nghiêng về HCA ^[1]. Các chuyên gia kết luận rằng chiết xuất quả bứa có thể tạo ra mức giảm cân ngắn hạn, nhưng mức độ tác động rất nhỏ và ý nghĩa trên lâm sàng vẫn chưa rõ ràng ^[1].

Nhìn chung, các nghiên cứu lâm sàng trên người hiện nay tồn tại nhiều rào cản về mặt khoa học ^[5]. Phần lớn các thử nghiệm được tiến hành trên cỡ mẫu nhỏ và chỉ kéo dài trong thời gian ngắn ^[5]. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh được liệu tác dụng giảm cân hay giảm mỡ có thể duy trì bền vững sau mốc can thiệp 12 tuần hay không ^[5]. Bằng chứng khoa học để ủng hộ việc dùng chiết xuất bứa lâu dài vẫn còn rất yếu ^[5].

Hơn nữa, một số can thiệp ngắn hạn như dùng liều 3 g HCA mỗi ngày trong 3 ngày không làm thay đổi mức tiêu hao năng lượng hay thương số hô hấp, cho thấy chất này không tác động đến tốc độ oxy hóa mỡ lúc đói ^[4]. Sự khác biệt kết quả giữa các nghiên cứu có thể bắt nguồn từ liều lượng dùng hoặc do chế độ ăn nhiều chất xơ làm cản trở hấp thu HCA qua đường tiêu hóa ^[4]. Do đó, việc xem quả bứa như một liệu pháp điều trị béo phì độc lập là hoàn toàn thiếu cơ sở vững chắc ^[1], ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về quả bứa giảm béo

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng quả bứa có thể "đốt cháy" các khối mỡ thừa lâu năm trên cơ thể. Thực tế, cơ chế sinh hóa của HCA chỉ tập trung vào việc ức chế enzyme tổng hợp mỡ mới từ lượng tinh bột dư thừa ^[3], ^[4], ^[5]. HCA không thể can thiệp trực tiếp để làm tiêu biến ngay lập tức các mô mỡ đã hình thành nếu cơ thể không bị thâm hụt calo từ trước.

Một ngộ nhận khác là uống chiết xuất quả bứa sẽ giúp làm mất hoàn toàn cảm giác thèm ăn. Mặc dù có các giả thuyết về việc tăng tiết serotonin và tín hiệu no, thử nghiệm đối chứng trực tiếp trên người đã không tìm thấy bất kỳ tác động nào của HCA lên cảm giác thèm ăn hay cảm giác no so với nhóm dùng giả dược ^[1], ^[7]. Người dùng không nên kỳ vọng hoạt chất này sẽ tạo ra hàng rào ngăn chặn cơn thèm đồ ăn vặt.

Ngoài ra, người tiêu dùng thường mặc định các viên uống bổ sung đều có chất lượng tương đương nhau. Một nghiên cứu năm 2018 kiểm định 10 loại thực phẩm bổ sung chiết xuất bứa bằng phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) cho thấy hàm lượng HCA dao động rất lớn, từ 29 mg (4,6%) đến 289 mg (50,6%) trong mỗi viên ^[2]. Sự chênh lệch quá lớn về nồng độ hoạt chất thực tế khiến người dùng khó có thể nhận được liều lượng chuẩn xác để đem lại bất kỳ tác động sinh học nào ^[2].

Tác dụng phụ và ai nên thận trọng?

Mặc dù các nghiên cứu trên động vật và người thường ghi nhận chiết xuất quả bứa ở liều thông thường không gây ra độc tính hay gia tăng tỷ lệ tử vong ^[5], hoạt chất này vẫn tiềm ẩn những nguy cơ đối với một số cơ quan trong cơ thể.

Các rối loạn tiêu hóa là vấn đề thường được ghi nhận nhất. Báo cáo trong phân tích gộp năm 2010 ghi nhận tác dụng phụ trên đường tiêu hóa ở nhóm sử dụng chiết xuất bứa cao gấp đôi so với nhóm dùng giả dược trong một nghiên cứu được xem xét ^[1]. Người sử dụng có thể gặp phải tình trạng buồn nôn, khó chịu ở dạ dày hoặc tiêu chảy khi nạp các chế phẩm chứa HCA liều cao ^[1].

Do chiết xuất bứa đã được chứng minh có khả năng làm hạ đường huyết đáng kể trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, những người mắc bệnh đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết cần hết sức thận trọng ^[4]. Việc tùy tiện kết hợp thảo dược này với thuốc điều trị có thể khiến đường huyết sụt giảm quá mức. Những người có tiền sử bệnh gan, thận, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cũng không nên sử dụng các viên uống giảm cân chứa chiết xuất quả bứa khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Trong văn hóa ẩm thực truyền thống, quả bứa (Garcinia) thường được dùng làm gia vị tạo vị chua thanh tự nhiên cho các món canh chua, nước dùng hoặc các món kho nhờ chứa axit hữu cơ tự nhiên ^[1], ^[2]. Sử dụng quả bứa tươi hoặc khô như một loại nguyên liệu nấu ăn là cách thưởng thức an toàn, giúp món ăn thêm hấp dẫn mà không gây ra những lo ngại về quá liều dược chất.

Nếu có ý định sử dụng các sản phẩm bổ sung chứa chiết xuất bứa đã được cấp phép, người dùng cần lưu ý một số điểm sau để tối ưu hóa sự an toàn:

• Thời điểm dùng: Các nghiên cứu thường hướng dẫn uống chiết xuất trước bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút để hoạt chất kịp phân tán trước khi thức ăn đi vào hệ tiêu hóa ^[7].
• Tránh dùng cùng lúc với lượng lớn chất xơ: Do chế độ ăn quá giàu chất xơ có thể cản trở và ức chế sự hấp thu HCA qua niêm mạc ruột, nên tách biệt thời điểm uống bổ sung với các bữa ăn quá nhiều xơ thô ^[4].
• Kiểm soát nguồn gốc sản phẩm: Cần lựa chọn các thương hiệu uy tín có công bố rõ ràng về tỷ lệ phần trăm HCA tiêu chuẩn, tránh các sản phẩm trôi nổi có hàm lượng hoạt chất không đồng đều ^[2].

Tóm lại, chiết xuất quả bứa hay HCA không phải là giải pháp kỳ diệu có thể thay thế kỷ luật ăn uống và tập luyện. Mức giảm cân thực tế ghi nhận qua các phân tích khoa học là rất khiêm tốn và chưa đủ tính thuyết phục trên lâm sàng ^[1]. Thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm bổ sung đắt đỏ, việc duy trì một chế độ ăn cân bằng, thâm hụt năng lượng hợp lý và duy trì hoạt động thể chất đều đặn vẫn là chìa khóa khoa học duy nhất để duy trì cân nặng khỏe mạnh dài lâu.