5 nhóm người không nên tự ý uống thực phẩm bổ sung từ bứa

Nhu cầu giảm cân nhanh khiến nhiều người tìm đến các sản phẩm tự nhiên, trong đó chiết xuất từ quả bứa (Garcinia cambogia) được quảng bá rộng rãi nhờ khả năng ức chế tạo mỡ. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung hoạt chất này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Những trường hợp tổn thương gan cấp tính, tương tác thuốc và rối loạn chuyển hóa đã được y văn ghi nhận, cảnh báo người dùng không nên xem đây là giải pháp vô hại.

Thực phẩm bổ sung chứa bứa không an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là nhóm có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang điều trị đái tháo đường. Hoạt chất chính trong bứa là axit hydroxycitric (HCA) có thể can thiệp sâu vào chu trình chuyển hóa năng lượng, tương tác bất lợi với thuốc điều trị hoặc làm quá tải các cơ quan nội tạng. Việc hiểu rõ rủi ro y khoa trước khi sử dụng là điều bắt buộc để tránh biến chứng nguy hiểm tính mạng.

Cơ chế tác động của hoạt chất trong bứa lên cơ thể

Chiết xuất từ vỏ quả bứa chứa hàm lượng lớn HCA. Ở cấp độ tế bào, HCA ức chế enzyme ATP-citrate lyase, một chất xúc tác then chốt trong quá trình tổng hợp axit béo mới (de novo lipogenesis) từ carbohydrate dư thừa ^[1]. Đồng thời, chất này làm tăng quá trình oxy hóa chất béo tại gan và kích hoạt con đường tín hiệu AMPK thông qua adiponectin ở các mô hình thực nghiệm ^[1].

Bên cạnh tác động lên chuyển hóa lipid, HCA còn can thiệp vào hệ thống thần kinh trung ương bằng cách ức chế tái hấp thu serotonin ^[1]. Quá trình này giúp kéo dài cảm giác no, giảm lượng thức ăn nạp vào cơ thể ^[1]. Tuy nhiên, việc ức chế hoặc làm thay đổi các chu trình sinh hóa bình thường cũng đặt các cơ quan giải độc và chuyển hóa như gan, thận vào tình trạng căng thẳng chuyển hóa liên tục.

Bằng chứng khoa học về giới hạn an toàn và độc tính

Nghiên cứu độc tính năm 2004 từng xác định mức tiêu thụ không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của HCA là 2800 mg/ngày ^[2], ^[3]. Một số thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn cho thấy liều chuẩn từ 300-500 mg HCA dùng 3 lần mỗi ngày, hoặc thậm chí lên tới 5600 mg/ngày, không gây ra biến cố bất lợi rõ rệt ở người khỏe mạnh ^[1]. Các phản ứng phụ nhẹ thường gặp bao gồm chuột rút, ợ nóng, tiêu chảy, đầy hơi, tăng cảm giác thèm ăn, đau đầu, phát ban, rong kinh và suy nhược chung ^[2].

Tuy nhiên, các báo cáo lâm sàng và giám sát hậu kiểm sau đó liên tục ghi nhận nhiều biến cố nguy hiểm. Một đánh giá năm 2021 chỉ ra các biểu hiện nhiễm độc nghiêm trọng gồm độc tính trên gan, viêm tụy cấp, hội chứng nhiễm độc serotonin và loạn thần sau khi dùng sản phẩm chứa bứa ^[2]. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vào năm 2009 đã phải đưa ra cảnh báo và thu hồi dòng sản phẩm giảm cân Hydroxycut sau khi ghi nhận 23 ca tổn thương gan nghiêm trọng, bao gồm 1 trường hợp tử vong và 1 ca ghép gan ^[2]. Đáng chú ý, 8 trong 14 sản phẩm Hydroxycut tại thời điểm đó có chứa thành phần Garcinia cambogia kết hợp nhiều thảo dược khác ^[2].

Năm 2022, một báo cáo ca bệnh ghi nhận bệnh nhân bị tổn thương gan cấp tính do dùng thực phẩm bổ sung Garcinia cambogia, men gan và chức năng gan chỉ hồi phục nhanh chóng sau khi ngừng sử dụng sản phẩm ^[4]. Dù cơ chế gây tổn thương tế bào gan của bứa chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, việc ghi nhận tổn thương gan dạng ứ mật hoặc hủy hoại tế bào gan thực tế đã xảy ra trên người dùng đơn chất lẫn đa chất ^[4], ^[1].

5 nhóm người tuyệt đối không tự ý dùng chiết xuất bứa

Dựa trên dữ liệu độc tính và cơ chế chuyển hóa, các nhóm đối tượng dưới đây đối diện rủi ro sức khỏe rất cao nếu tự ý sử dụng sản phẩm từ bứa:

1. Người có tiền sử hoặc đang mắc bệnh lý về gan

Người bị viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan tuyệt đối không dùng bứa. Các báo cáo y khoa ghi nhận nhiều trường hợp suy gan cấp dẫn đến ghép gan hoặc tử vong liên quan đến sản phẩm giảm cân chứa thành phần này ^[2], ^[1]. Triệu chứng tổn thương gan bao gồm mệt mỏi, buồn nôn, nôn, đau bụng quặn thắt, sốt, ớn lạnh, chán ăn, vàng da, tăng men gan và tăng bilirubin máu ^[1]. Đặt thêm gánh nặng chuyển hóa từ HCA lên một lá gan đang tổn thương có thể kích hoạt suy gan tối cấp.

2. Người mắc bệnh thận hoặc suy giảm chức năng thận

Thận là cơ quan đào thải các chất chuyển hóa trung gian của thực phẩm bổ sung. Khi gan bị tổn thương hoặc quá trình ly giải mỡ diễn ra bất thường dưới tác động của HCA, gánh nặng bài tiết qua cầu thận gia tăng. Người bệnh thận mạn tính hoặc có chức năng lọc suy giảm rất dễ bị tích tụ độc chất, làm tăng nguy cơ suy thận cấp đi kèm các phản ứng viêm toàn thân.

3. Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết

Cơ chế của HCA thúc đẩy tiêu thụ năng lượng và tác động lên quá trình chuyển hóa đường, ức chế tân tạo mỡ ^[1]. Khi kết hợp cùng các loại thuốc hạ đường huyết như insulin hay metformin, sự cộng hưởng này có thể dẫn đến tụt đường huyết quá mức (hypoglycemia). Tình trạng này gây hoa mắt, ngất xỉu, run rẩy, hôn mê sâu nếu không được cấp cứu kịp thời.

4. Người đang sử dụng thuốc điều trị chuyển hóa hoặc thuốc tác động thần kinh

Hoạt chất HCA ức chế tái hấp thu serotonin ^[1]. Nếu người bệnh đang dùng thuốc chống trầm cảm (nhóm SSRI, MAOI), việc nạp thêm bứa có thể gây ra hội chứng nhiễm độc serotonin cực kỳ nguy hiểm ^[2]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 của Hệ thống Cảnh giác Dược liệu Ý (IPS) ghi nhận 8 báo cáo tổn thương gan nặng do bứa ở phụ nữ ^[5]. Thử nghiệm in vitro trong nghiên cứu này phát hiện việc phối hợp chiết xuất bứa với thuốc montelukast (thuốc trị hen, dị ứng) làm giảm mạnh khả năng sống của tế bào gan, tăng vọt gốc oxy hóa tự do (ROS) và làm suy yếu hệ thống phòng thủ chống oxy hóa Nrf2 ^[5]. Điều này chứng minh bứa có khả năng tương tác độc hại khi kết hợp với thuốc tân dược.

5. Nam giới trong độ tuổi sinh sản muốn có con và người thể trạng yếu

Một đánh giá tổng quan năm 2012 cho thấy một số báo cáo lâm sàng về thực phẩm bổ sung giảm cân chứa Garcinia/HCA ghi nhận khả năng gây độc đối với quá trình sinh tinh (spermatogenesis) ^[3]. Dù chưa thể kết luận dứt khoát bứa đơn lẻ là nguyên nhân trực tiếp do đa phần sản phẩm là dạng phối hợp đa thảo mộc, nam giới đang chuẩn bị sinh con cần hết sức thận trọng ^[3]. Ngoài ra, những người suy nhược, thiếu máu hoặc rối loạn tiêu hóa mạn tính cũng có thể gặp tác dụng phụ nặng hơn như đau quặn bụng, tiêu chảy và kiệt sức ^[2], ^[1].

Hiệu quả thực tế: Kỳ vọng và bằng chứng khoa học

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể giúp tiêu mỡ nhanh mà không cần ăn kiêng. Tuy nhiên, các phân tích tổng quan cho thấy hiệu quả giảm cân của bứa trên người là rất khiêm tốn hoặc không rõ rệt. Một đánh giá khoa học năm 2020 nhấn mạnh các thử nghiệm trên người ở nhiều mức liều và khoảng thời gian (kéo dài tới 12 tuần) không ghi nhận tác dụng có lợi của HCA đối với việc tiêu hao năng lượng ^[1]. Phân tích gộp các thử nghiệm lâm sàng gần đây cũng không tìm thấy tác dụng giảm cân có ý nghĩa thống kê của Garcinia cambogia ^[1].

Một tổng quan hệ thống năm 2005 về các chất bổ sung thảo dược giảm cân cho thấy các biến cố bất lợi bao gồm tổn thương gan và tử vong đã được ghi nhận ở nhiều loại thực phẩm chức năng ^[6]. Dù Garcinia cambogia được xếp vào nhóm cần nghiên cứu thêm để làm rõ mối liên hệ nhân quả tuyệt đối, cán cân rủi ro - lợi ích thực tế không ủng hộ việc lạm dụng loại thảo dược này để giảm béo ^[6].

Khuyến cáo áp dụng và lời khuyên an toàn

Nếu muốn sử dụng thực phẩm chức năng nhằm hỗ trợ kiểm soát cân nặng, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa chặt chẽ:

• Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa: Tuyệt đối không tự ý mua và dùng sản phẩm chứa bứa nếu đang có bệnh nền hoặc đang dùng bất kỳ loại thuốc điều trị nào ^[5].
• Cẩn trọng với sản phẩm đa thành phần: Đa số các ca tổn thương gan nghiêm trọng liên quan đến các sản phẩm giảm cân đa thảo mộc chứa hàng chục hoạt chất khác nhau ^[2], ^[3]. Người tiêu dùng khó có thể kiểm soát được tương tác chéo giữa các chất này.
• Theo dõi triệu chứng bất thường: Dừng ngay sản phẩm và đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan nếu xuất hiện các biểu hiện: vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn, đau tức hạ sườn phải, mệt mỏi suy sụp ^[4], ^[1].
• Kiểm soát cân nặng bền vững: Giảm cân an toàn phải dựa trên nguyên tắc thâm hụt calo thông qua dinh dưỡng lành mạnh, vận động thể chất đều đặn và duy trì lối sống khoa học, không dựa vào các sản phẩm giảm mỡ cấp tốc.

Sức khỏe gan thận là nền tảng sống còn của cơ thể. Đừng đánh đổi an toàn tính mạng để lấy những lời hứa hẹn giảm béo thiếu căn cứ khoa học từ các loại thực phẩm bổ sung trôi nổi.