Chuột rút bắp chân vào ban đêm là nỗi ám ảnh phổ biến của phụ nữ mang thai, gây đau nhói và mất ngủ kéo dài. Phản xạ thường thấy của nhiều thai phụ là vội vã mua canxi về uống vì tin rằng đây là dấu hiệu thiếu hụt canxi. Quan niệm này liệu có đúng dưới góc nhìn y học chứng cứ?
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy bằng chứng về việc bổ sung canxi để giảm chuột rút thai kỳ rất yếu và phần lớn phụ thuộc vào hiệu ứng giả dược [1]. Trong khi đó, việc bổ sung magie đem lại kết quả trái chiều qua các thử nghiệm lâm sàng, nhưng vẫn có cơ sở sinh học và dữ liệu hỗ trợ tốt hơn so với canxi [1], [2].
Cơ chế co thắt cơ và nguồn gốc cơn đau
Chuột rút ban đêm là hiện tượng co thắt cơ vân đau đớn, xảy ra ngoài ý muốn kéo dài từ vài giây đến vài phút, thường tập trung ở nhóm cơ bắp chân [3]. Tình trạng này có xu hướng gia tăng theo tuổi thai và gây rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng [1], [4]. Khoảng 30% đến 50% phụ nữ mang thai gặp phải chuột rút bắp chân ít nhất 2 lần mỗi tuần [3], [5].
Cơ chế bệnh sinh chính xác của chứng chuột rút ban đêm vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn [4]. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ sự mỏi cơ và rối loạn chức năng thần kinh, thay vì chỉ đơn thuần do bất thường về điện giải [4]. Đối với magie, khoáng chất này liên quan mật thiết đến nhiều quá trình sinh lý của cơ bắp bao gồm sự hấp thu oxy, sản xuất năng lượng và cân bằng điện giải [2]. Khi nồng độ khoáng chất hoặc lưu thông máu bị ảnh hưởng, tính hưng phấn cơ - thần kinh thay đổi, tạo ra các cơn co cứng cơ đột ngột.
Bằng chứng khoa học về canxi
Nhiều người mặc định chuột rút là do thiếu canxi, tuy nhiên các tổng hợp can thiệp y khoa lại không ủng hộ nhận định này [1]. Đánh giá hệ thống của Cochrane về các can thiệp trị chuột rút bắp chân ở phụ nữ mang thai đã phân tích 5 thử nghiệm lâm sàng với 352 người tham gia [1]. Kết quả cho thấy thử nghiệm duy nhất có đối chứng giả dược của canxi không chứng minh được lợi ích [1].
Thử nghiệm so sánh canxi với natri clorid cũng không ghi nhận lợi ích rõ rệt với tỷ số chênh OR là 1,23 (khoảng tin cậy 95%: 0,47 đến 3,27) [1]. Nhóm tác giả kết luận rằng bằng chứng canxi giúp giảm chuột rút là rất yếu và dường như chỉ phụ thuộc vào hiệu ứng tâm lý giả dược [1]. Việc tự ý uống thêm canxi liều cao khi bị co thắt bắp chân mà không qua xét nghiệm kiểm tra là cách tiếp cận thiếu cơ sở khoa học xác thực [1].
Magie: Những kết quả trái chiều từ thử nghiệm lâm sàng
Khác với canxi, magie nhận được sự chú ý lớn hơn từ giới nghiên cứu với hàng loạt thử nghiệm lâm sàng được thực hiện trong nhiều thập kỷ.
Một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên tiến hành trên 73 phụ nữ mang thai bị chuột rút cho thấy nồng độ magie huyết thanh ban đầu của họ ở mức hoặc dưới ngưỡng tham chiếu thấp [6]. Sau 3 tuần bổ sung magie đường uống, mức độ khó chịu do chuột rút đã giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (p < 0,05) và giảm mạnh so với mức than phiền ban đầu (p < 0,001) [6]. Đáng chú ý, nồng độ magie trong máu không tăng đáng kể do lượng dư thừa được đào thải qua nước tiểu (p < 0,002) [6].
Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược tiến hành trên 86 phụ nữ mang thai khỏe mạnh có tuổi thai từ 14 đến 34 tuần, bị chuột rút ít nhất 2 lần/tuần [7]. 80 người hoàn thành nghiên cứu sau 4 tuần, can thiệp bằng magie bisglycinate chelate liều 300 mg/ngày (41 người) so với nhóm giả dược (39 người) [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ giảm 50% tần suất chuột rút ở nhóm dùng magie đạt 86,0%, cao hơn đáng kể so với mức 60,5% ở nhóm giả dược (p = 0,007) [7]. Tỷ lệ giảm 50% cường độ chuột rút theo thang điểm thị giác VAS cũng vượt trội ở nhóm dùng magie (69,8% so với 48,8%, p = 0,048) [7].
Tuy vậy, một thử nghiệm lâm sàng can thiệp tiến hành trên 132 phụ nữ mang thai ở 3 tháng đầu thai kỳ với liều dùng 300 mg/ngày magie citrate hoặc giả dược lại đưa ra kết luận khác [3]. Sau 4 tuần theo dõi trên 130 sản phụ hoàn thành thử nghiệm, tỷ lệ giảm số cơn chuột rút ở nhóm magie là 27,2% (18/66) so với 32,8% (21/66) ở nhóm giả dược [3]. Tỷ số chênh OR là 1,3 (khoảng tin cậy 95%: 0,6 đến 2,9; p = 0,527), cho thấy việc uống magie citrate không làm giảm sự xuất hiện và tần suất chuột rút [3].
Tổng quan phân tích gộp gồm 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 332 thai phụ cho thấy tần suất chuột rút sau điều trị không giảm giữa nhóm magie và nhóm chứng (chênh lệch trung bình có trọng số WMD = -0,47, khoảng tin cậy 95%: -1,14 đến 0,20, p = 0,167) [5]. Tỷ lệ cải thiện hoàn toàn cũng không khác biệt (OR = 0,47, khoảng tin cậy 95%: 0,14 đến 1,52, p = 0,207) [5]. Dù vậy, một phân tích tổng hợp khác ghi nhận dữ liệu nghiêng về khả năng magie tạo ra tác dụng nhẹ đối với chứng chuột rút ở phụ nữ mang thai, dù không có hiệu quả rõ rệt trên dân số chung [2].
Bức tranh thực tế về các biện pháp can thiệp khác
Bên cạnh canxi và magie, một số phương pháp khác cũng từng được đánh giá. Thử nghiệm dùng natri clorid so với giả dược cho thấy tỷ số chênh OR là 0,54 (khoảng tin cậy 95%: 0,23 đến 1,29), không cho thấy bằng chứng có lợi [1]. Mặt khác, chế độ ăn hiện đại của dân số nói chung đã tăng lượng muối nạp vào nên việc bổ sung natri clorid không còn phù hợp [1].
Các thử nghiệm đối chứng giả dược về viên uống bổ sung đa vitamin kết hợp khoáng chất ghi nhận tỷ số chênh OR là 0,23 (khoảng tin cậy 95%: 0,05 đến 1,01), gợi ý có lợi ích nhất định [1]. Tuy nhiên, các chuyên gia không thể khuyến cáo chế phẩm này do không thể xác định thành phần cụ thể nào tạo ra hiệu quả [1]. Trong dân số trưởng thành nói chung, chứng chuột rút ban đêm có thể liên quan đến các bệnh mạch máu, hẹp ống sống thắt lưng, xơ gan, chạy thận nhân tạo hoặc do tác dụng phụ của một số loại thuốc như sắt tiêm tĩnh mạch, estrogen liên hợp, raloxifene, naproxen và teriparatide [4]. Bằng chứng y khoa cũng ghi nhận vận động kéo giãn cơ có thể hỗ trợ cải thiện, trong khi hoạt chất quinine hiện đã không còn được khuyến cáo điều trị chuột rút [4].
Tác dụng phụ và ai cần thận trọng?
Mặc dù magie được xem là tương đối an toàn, các can thiệp đường uống vẫn ghi nhận tác dụng phụ không mong muốn trên đường tiêu hóa. Tiêu chảy là tác dụng phụ được ghi nhận khi sử dụng magie citrate [8]. Trong nghiên cứu dùng magie citrate 300 mg/ngày ở thai phụ, có 4 trường hợp gặp triệu chứng buồn nôn và tiêu chảy, chia đều cho cả nhóm dùng khoáng chất và nhóm giả dược [3]. Ở liều magie bisglycinate chelate 300 mg/ngày, sự khác biệt về buồn nôn và tiêu chảy giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê [7].
Phân tích gộp trên 332 phụ nữ mang thai xác nhận việc bổ sung magie không tạo ra tác dụng phụ nghiêm trọng vượt trội so với giả dược (OR = 1,82, khoảng tin cậy 95%: 0,90 đến 3,69, p = 0,094) [5]. Tuy nhiên, những thai phụ có tiền sử bệnh lý đường ruột mạn tính, rối loạn tiêu hóa hoặc mắc bệnh thận cần hết sức thận trọng trước khi dùng các chế phẩm magie liều cao. Cơ thể bài tiết lượng magie dư thừa qua đường tiểu [6], do đó bất kỳ trục trặc nào ở hệ bài tiết cũng có thể dẫn đến nguy cơ tích lũy khoáng chất. Thai phụ luôn cần trao đổi với bác sĩ sản khoa trước khi bổ sung bất kỳ khoáng chất đơn lẻ nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu
Nếu các cơn co rút bắp chân gây phiền toái, bằng chứng hiện có ủng hộ magie nhiều hơn canxi, dù kết quả giữa các nghiên cứu chưa đồng nhất [1], [5]. Việc thăm khám lâm sàng và khai thác tiền sử bệnh thường là đủ để phân biệt chuột rút ban đêm với các bệnh lý khác như hội chứng chân không yên, đau cách hồi, viêm cơ hay bệnh thần kinh ngoại biên, mà không cần đến xét nghiệm chuyên sâu [4].
Về phác đồ bổ sung magie dựa trên nghiên cứu Cochrane, dạng magie lactate hoặc magie citrate có thể được cân nhắc dùng với liều 5 mmol vào buổi sáng và 10 mmol vào buổi tối [1]. Một phương án khác được nghiên cứu chứng minh hiệu quả giảm tần suất và cường độ co rút là sử dụng dạng magie bisglycinate chelate với hàm lượng 300 mg mỗi ngày [7]. Để phòng ngừa co thắt, thai phụ có thể kết hợp các bài tập kéo giãn cơ nhẹ nhàng trước khi ngủ, duy trì uống đủ nước và vận động vừa phải trong ngày [4].
Chuột rút ban đêm trong thai kỳ phần lớn bắt nguồn từ mỏi cơ và biến đổi thần kinh - cơ chứ không hẳn do cạn kiệt canxi [1], [4]. Thai phụ không nên vội vã dùng canxi liều cao theo kinh nghiệm truyền miệng. Thay vào đó, hãy tham vấn nhân viên y tế để cân nhắc thử nghiệm magie với liều lượng chuẩn xác kết hợp kéo giãn cơ, giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ một cách an toàn.
