Chuyển sang thuốc lá điện tử có thực sự giúp cai thuốc thành công?

Nhiều người tìm đến thuốc lá điện tử với hy vọng đoạn tuyệt thuốc lá truyền thống. Cảm giác cầm thiết bị nhả khói tạo ảo giác đã kiểm soát được thói quen xấu. Thực tế, không ít người rơi vào cảnh dùng song song cả hai loại khói.

Chuyển sang thuốc lá điện tử có thực sự giúp cai thuốc thành công? Câu trả lời là hiệu quả rất hạn chế và đi kèm nhiều rủi ro lớn. Dữ liệu y khoa cho thấy phần lớn người dùng không bỏ được thuốc mà trở thành người "nghiện kép" ^{[1] [2]}.

Kỳ vọng bỏ thuốc và cái bẫy nghiện kép

Phần lớn người trưởng thành bắt đầu dùng thuốc lá điện tử để giảm hoặc bỏ hút thuốc lá điếu ^{[2] [3]}. Một khảo sát ghi nhận 75% người hút thuốc trưởng thành phối hợp đồng thời nhiều phương pháp nhằm cai thuốc, phổ biến nhất là giảm dần lượng thuốc hút mỗi ngày ^[4]. Thuốc lá điện tử cũng được dùng để thay thế một phần thuốc lá thông thường nhiều hơn các liệu pháp thay thế nicotine truyền thống ^[4].

Dù vậy, tỷ lệ sử dụng song song cả hai loại rất cao ^[2]. Năm 2016, có tới 54,6% người dùng thuốc lá điện tử tại Mỹ duy trì hút cả thuốc lá truyền thống ^[2]. Thay vì từ bỏ, người dùng lại gánh thêm một nguồn nạp nicotine mới vào cơ thể ^[5]. Tình trạng này khiến nicotine tiếp tục duy trì ngưỡng lệ thuộc trong não bộ, gây trì hoãn quá trình cai hoàn toàn ^{[1] [5]}.

Cơ chế khiến việc cai nghiện trở nên phức tạp

Hiện tượng nghiện kép (dual use) khiến hệ thần kinh tiếp nhận nicotine từ nhiều nguồn khác nhau ^[5]. Thuốc lá điện tử thường được mang ra dùng bù ở những nơi cấm hút thuốc truyền thống như nhà hàng, phương tiện công cộng hay các không gian công cộng ^[6]. Điều này vô tình củng cố tần suất dùng chất kích thích thay vì triệt tiêu cơn thèm thuốc ^{[6] [5]}.

Việc tiếp xúc với thiết bị và quảng cáo thuốc lá điện tử còn bình thường hóa lại hành vi hút thuốc ^[5]. Hành vi này kích thích ham muốn sử dụng cả hai loại sản phẩm cùng lúc ^[5]. Lượng độc chất và nicotine đưa vào cơ thể không hề giảm đi mà thậm chí còn tăng lên ^{[1] [5]}.

Bằng chứng y khoa: Các nghiên cứu nói gì?

Hiệu quả hỗ trợ cai thuốc của thuốc lá điện tử vẫn là chủ đề gây nhiều tranh cãi trong giới nghiên cứu y khoa ^[6].

Tổng quan Cochrane năm 2020 tính toán rằng thuốc lá điện tử cải thiện kết quả cai thuốc khoảng 6 điểm phần trăm sau 6 tháng trở lên so với không dùng ^[1]. Một nghiên cứu của Hajek và cộng sự tại Anh ghi nhận người hút thuốc dùng thuốc lá điện tử kèm hỗ trợ hành vi đạt tỷ lệ cai thuốc sau 12 tháng là 18,8%, gấp đôi mức 9,9% của liệu pháp thay thế nicotine thông thường ^[4]. Nhóm này cũng ghi nhận ít ho và đờm hơn ^[4].

Tuy nhiên, bức tranh thực tế ở cấp độ cộng đồng lại cho thấy nhiều mặt trái ^[6]. Một phân tích tổng hợp chỉ ra tỷ lệ cai thuốc thành công ở người dùng thuốc lá điện tử thấp hơn nhóm không dùng ^[6]. Một nghiên cứu kéo dài 6 năm tại Ý theo dõi người hút thuốc, người chỉ dùng thuốc lá điện tử và người dùng song song cả hai loại ^[4]. Kết quả đo lường qua tình trạng sức khỏe tự báo cáo, số lần nhập viện và bệnh liên quan đến hút thuốc cho thấy không có sự cải thiện nào về tỷ lệ cai thuốc hay giảm thiểu tác hại ở nhóm dùng thuốc lá điện tử hoặc nhóm nghiện kép ^[4].

Một nghiên cứu năm 2019 khảo sát 300 sinh viên hút thuốc (tỷ lệ dùng thuốc lá điện tử chiếm 19,3%) phát hiện nhóm dùng cả hai loại có mức độ phụ thuộc nicotine cao hơn đáng kể so với nhóm chỉ hút thuốc lá thông thường ^[7]. Dù nhóm nghiện kép có số lần nỗ lực bỏ thuốc nhiều hơn và áp dụng nhiều chiến lược ứng phó hơn, mức độ phụ thuộc nicotine cao khiến họ rất khó từ bỏ hoàn toàn ^[7].

Về mặt thời gian duy trì, một nghiên cứu năm 2022 dựa trên mô hình các giai đoạn thay đổi hành vi chỉ ra rằng thuốc lá điện tử chỉ hỗ trợ cai thuốc trong ngắn hạn từ 6 tháng trở xuống ^[8]. Nghiên cứu này ghi nhận hơn 2/3 (69,9%) người dùng song song đang ở giai đoạn chưa sẵn sàng hoặc chỉ mới cân nhắc bỏ thuốc ^[8]. Một nghiên cứu đoàn hệ cũng xác nhận tác động cai thuốc của thuốc lá điện tử chỉ có ý nghĩa thống kê ở mốc 6 tháng, không còn duy trì ở mốc 12 hay 18 tháng ^[8].

Lợi ích giả tạo và gánh nặng sức khỏe thực tế

Nhiều người tin rằng chỉ cần hút ít đi vài điếu thuốc lá truyền thống nhờ vaping là đã bảo vệ được sức khỏe ^{[4] [5]}. Thực tế, việc giảm số lượng điếu thuốc mỗi ngày mang lại lợi ích sinh tồn thấp hơn rất nhiều so với việc cai hẳn ^[5]. Mối liên hệ giữa nguy cơ bệnh tim mạch và phơi nhiễm hạt mịn là phi tuyến tính ^[5]. Ngay cả người hút dưới 1 điếu hoặc từ 1 đến 10 điếu thuốc mỗi ngày trong suốt cuộc đời vẫn có nguy cơ tử vong cao hơn người không bao giờ hút thuốc ^[5].

Nghiên cứu năm 2018 cho thấy người dùng thuốc lá điện tử có triệu chứng hô hấp phổ biến hơn, đặc biệt là nhóm đang hút thuốc song song ^[6]. Mối liên hệ với triệu chứng hô hấp vẫn duy trì có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng cả hai loại, nhóm chỉ hút thuốc truyền thống và nhóm từng hút thuốc không dùng thuốc lá điện tử ^[6]. Ngoài ra, việc nạp nicotine kéo dài còn dẫn tới tác động tim mạch cấp tính, tăng nguy cơ rối loạn tim mạch, hô hấp, tiêu hóa và làm suy giảm đáp ứng miễn dịch ^[5].

Để giải quyết vấn đề này, các thử nghiệm can thiệp hành vi tự trợ giúp đã được phát triển ^{[1] [2] [3]}. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2021 can thiệp tự trợ giúp chi phí thấp tại Mỹ cho thấy việc cung cấp tài liệu hướng dẫn giúp cải thiện tỷ lệ cai thuốc ở người dùng song song, đặc biệt trong giai đoạn 18 tháng và ở nhóm phụ thuộc nicotine cao ^[1]. Dù vậy, hiệu quả chuyển đổi hoàn toàn vẫn cần thêm nhiều dữ liệu thực tế ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất là xem thuốc lá điện tử như một công cụ hỗ trợ y tế chuẩn mực. Hiện nay, các hệ thống phân phối nicotine điện tử chưa được cấp phép như một loại dược phẩm điều trị nghiện thuốc lá ^[3].

Một ngộ nhận khác là người hút cả hai loại có động lực bỏ thuốc cao hơn thì sẽ sớm bỏ được thuốc ^{[7] [8]}. Nghiên cứu cho thấy dùng song song thường phản ánh các lần thử bỏ thuốc thất bại trong quá khứ chứ không đồng nghĩa với ý định bỏ thuốc dứt khoát ở hiện tại ^[8]. Hành vi này thậm chí còn tạo điều kiện duy trì thói quen hút thuốc lá kéo dài ^[8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người trẻ tuổi và sinh viên là nhóm dễ bị lôi kéo vào vòng xoáy nghiện kép ^{[2] [7]}. Mức độ lệ thuộc nicotine tăng cao ở nhóm này sẽ gây khó khăn lớn cho việc từ bỏ chất kích thích sau này ^[7].

Những người đang mắc bệnh lý tim mạch, hô hấp hoặc tiêu hóa tuyệt đối không nên dùng thuốc lá điện tử để "giảm hại" ^[5]. Việc tiếp xúc với bụi mịn và nicotine vẫn tiếp tục gây hại nghiêm trọng cho thành mạch và chức năng phổi ^{[6] [5]}.

Lời khuyên áp dụng thực tế để cai thuốc

Nếu đang rơi vào tình trạng dùng song song cả thuốc lá truyền thống và thuốc lá điện tử, người dùng cần có lộ trình thoát khỏi nicotine thay vì duy trì vô thời hạn ^[1].

Các kinh nghiệm thực tế từ người cai thuốc thành công trong các can thiệp hỗ trợ gồm có ^[2]:

• Giảm dần nồng độ nicotine trong tinh dầu theo từng mốc thời gian cụ thể ^[2].
• Chuyển từ hương vị thuốc lá sang các hương vị thay thế để cắt đứt liên tưởng tới điếu thuốc truyền thống ^[2].
• Thu hẹp không gian sử dụng, chỉ dùng thuốc lá điện tử tại đúng những nơi được phép hút thuốc truyền thống, tuyệt đối không mở rộng địa điểm vaping trong nhà hay nơi công cộng ^[2].
• Đặt mục tiêu tiến tới ngừng hoàn toàn cả hai sản phẩm, vì việc chuyển đổi hoàn toàn sang thuốc lá điện tử chỉ là bước đệm tạm thời ^[1].

Người hút thuốc nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế để có phác đồ hỗ trợ hành vi chuẩn mực thay vì tự ý tìm đến các thiết bị khói mới ^[4].

Chuyển sang thuốc lá điện tử không phải là con đường tắt an toàn để từ bỏ thuốc lá điếu. Việc dùng song song thường chỉ làm tăng mức độ phụ thuộc nicotine và kéo dài nguy cơ tổn hại sức khỏe. Mục tiêu tối thượng của việc bảo vệ cơ thể phải là chấm dứt hoàn toàn sự lệ thuộc vào mọi dạng nicotine.