Sau những cuộc vui có sử dụng nhiều rượu bia, không ít người thường tìm đến một ly cà phê đậm đặc với niềm tin rằng chất kích thích mạnh này sẽ giúp đào thải cồn nhanh chóng và lấy lại sự tỉnh táo. Đây là một mẹo truyền miệng vô cùng phổ biến trong đời sống hàng ngày, đặc biệt là ở nam giới và những người trẻ tuổi. Nhiều người còn tin rằng chỉ cần uống cà phê đen nguyên chất thì nồng độ cồn trong hơi thở và máu sẽ giảm đi rõ rệt để có thể tiếp tục làm việc hoặc lái xe về nhà an toàn.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy đây hoàn toàn là một lầm tưởng nguy hại. Cà phê đậm đặc không có khả năng làm giảm nồng độ cồn trong máu cũng như không giúp cơ thể chuyển hóa cồn nhanh hơn [1], [2]. Việc nạp caffeine sau khi uống rượu chỉ tác động lên hệ thần kinh trung ương nhằm che giấu một phần cảm giác buồn ngủ tạm thời, trong khi các chức năng vận động, sự chú ý và khả năng kiểm soát của cơ thể vẫn bị cồn làm suy giảm trầm trọng [1], [3].
Cơ chế tác động: Caffeine và cồn tương tác thế nào trong cơ thể?
Để hiểu vì sao cà phê không thể giải được rượu, cần nhìn vào cách hai chất này hoạt động trong hệ thần kinh. Rượu hoạt động như một chất ức chế thần kinh, làm tăng nồng độ adenosine ngoại bào – một chất dẫn truyền thần kinh tạo ra cảm giác buồn ngủ và gây mất điều hòa vận động [3]. Ngược lại, caffeine là một chất đối kháng thụ thể adenosine không chọn lọc [3]. Khi đi vào cơ thể, caffeine ngăn chặn các thụ thể adenosine A1 – nơi trung gian truyền tín hiệu gây buồn ngủ và mất điều hòa do rượu gây ra [3].
Bên cạnh đó, việc caffeine ngăn chặn thụ thể adenosine A2A còn làm tăng cường tác dụng phóng thích dopamine do rượu kích hoạt [3]. Sự kết hợp này tạo ra một phản ứng hóa sinh phức tạp: caffeine làm mất đi cảm giác mệt mỏi, uể oải nhưng hoàn toàn không tác động đến quá trình oxy hóa hay đào thải ethanol tại gan. Cơ thể có thể cảm thấy tỉnh táo hơn một chút trên bề mặt, nhưng thực chất độc tính của cồn vẫn đang lưu hành nguyên vẹn trong dòng máu và mô não [1], [3].
Bằng chứng nghiên cứu: Cà phê có giúp lái xe an toàn hơn khi say rượu?
Nhiều người lầm tưởng rằng uống cà phê đậm đặc sẽ phục hồi phản xạ để lái xe. Một thử nghiệm ngẫu nhiên nhóm 2 x 2 công bố năm 2011 đã kiểm tra tác động cấp tính của đồ uống có cồn kết hợp caffeine đối với hiệu suất lái xe mô phỏng và thời gian phản ứng chú ý [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 127 người trưởng thành trẻ tuổi (từ 21 đến 30 tuổi, gồm sinh viên đại học hoặc người mới tốt nghiệp) có thói quen uống nhiều rượu theo đợt nhưng không nghiện rượu, với mức nồng độ cồn trong hơi thở mục tiêu là 0,12 g% [1].
Những người tham gia được chia ngẫu nhiên vào bốn điều kiện: bia thông thường và bia không cồn, có hoặc không bổ sung caffeine với tỷ lệ tương đương bia thương mại (69 mg caffeine trên mỗi lon bia 12 oz nồng độ cồn 4,8%) [1]. Kết quả đo lường bằng thiết bị mô phỏng lái xe và bài kiểm tra phản ứng chú ý duy trì (PVT) cho thấy: rượu làm suy giảm đáng kể hiệu suất lái xe và thời gian phản ứng với kích thước hiệu ứng thống kê lớn [1]. Đáng chú ý, việc bổ sung caffeine không tạo ra bất kỳ tác động chính hoặc tác động tương tác nào để cải thiện hiệu suất [1]. Nghiên cứu kết luận rằng thêm caffeine vào rượu không giúp tăng cường khả năng lái xe hay duy trì thời gian phản ứng so với việc chỉ uống rượu đơn thuần [1].
Hiện tượng "đeo mặt nạ": Đánh giá chủ quan về độ say rượu
Một giả thuyết thường được nhắc tới là caffeine có thể che giấu cảm giác say (masking effect), khiến người uống tưởng mình đã tỉnh. Tuy nhiên, các phân tích tổng hợp quy mô lớn đã làm rõ điều này. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2014 đã thu thập các nghiên cứu đo lường độ say chủ quan sau khi dùng đồ uống chứa cồn pha năng lượng hoặc caffeine so với chỉ dùng rượu [2]. Từ 16 bài báo được xác định, có 9 nghiên cứu đủ điều kiện đưa vào phân tích gộp [2]. Dù kiểm tra trên dải liều caffeine rất rộng từ 2,0 đến 5,5 mg/kg (tương đương lượng tuyệt đối 46-383 mg) và nồng độ cồn từ 0,29 đến 1,068 g/kg (tạo ra nồng độ cồn trong máu BAC từ 0,032 đến 0,12%), phân tích không tìm thấy hiệu ứng che giấu say rượu có ý nghĩa thống kê ở cả nhóm liều caffeine cao (p = 0,404) lẫn nhóm liều thấp (p = 0,406) [2].
Kết quả này tiếp tục được củng cố trong một bài tổng quan phê bình và phân tích gộp năm 2018, trích dẫn kết luận năm 2015 của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) rằng liều caffeine đơn lẻ lên đến 200 mg (tương đương khoảng 3 mg/kg thể trọng ở người lớn nặng 70 kg) khó có khả năng che giấu nhận thức chủ quan về tình trạng say rượu [4]. Trước đó, một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng bắt chéo trên 52 tình nguyện viên nam khỏe mạnh năm 2013 cũng đánh giá nồng độ cồn hơi thở và cảm giác say bằng thang đo thị giác 18 tiêu chí [5]. Nghiên cứu so sánh giữa giả dược, rượu (vodka 37,5% với liều 46,5 g ethanol), rượu kết hợp 80 mg caffeine, và rượu kết hợp 250 ml nước tăng lực [5]. Kết quả cho thấy rượu làm suy giảm đáng kể khả năng phối hợp vận động và gây suy yếu cơ thể, nhưng việc bổ sung thêm caffeine hay nước tăng lực không tạo ra khác biệt thống kê nào đối với cảm giác say rượu chủ quan [5].
Tuy vậy, một tổng quan hệ thống năm 2017 trên 12 nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng ghi nhận rằng nước tăng lực có thể bù trừ một số thiếu hụt nhận thức và giảm bớt các tác dụng phụ của rượu như khô miệng, mệt mỏi, đau đầu hay cảm giác say ban đầu; nhưng tác dụng này hoàn toàn biến mất khi độ phức tạp của nhiệm vụ tăng lên, chẳng hạn như khi điều khiển phương tiện giao thông [6]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh đồ uống chứa cồn kết hợp caffeine làm tăng tính bốc đồng, dẫn đến uống nhiều rượu hơn [6]. Đồng thời, một nghiên cứu năm 2019 khảo sát 148 sinh viên đại học nhận thấy tiêu thụ caffeine mức độ cao (trên 240 mg) liên quan chặt chẽ đến việc gia tăng tiêu thụ rượu và làm tăng các hậu quả bất lợi liên quan đến rượu (ARCs) [7].
Cà phê có giúp giảm cảm giác nôn nao vào sáng hôm sau?
Nhiều người uống cà phê đậm đặc trước khi đi ngủ hoặc ngay khi thức dậy với hy vọng ngăn chặn cơn đau đầu, nôn nao (hangover) ngày hôm sau. Một thử nghiệm năm 2015 đã khảo sát trên các sinh viên đại học và người mới tốt nghiệp được phân ngẫu nhiên uống bia chứa 69 mg caffeine/12 oz (n = 28) hoặc bia không chứa caffeine (n = 36) đến mức nồng độ cồn trong hơi thở đạt 0,12 g% [8]. Sau 8 giờ ngủ có giám sát, các chỉ số về chất lượng giấc ngủ và mức độ nôn nao được ghi nhận [8].
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù bia có caffeine cải thiện nhận thức về chất lượng giấc ngủ và sự tỉnh táo vào buổi sáng, nhưng hoàn toàn không có tác dụng đối với thời gian tiềm thèm ngủ (thời gian đi vào giấc ngủ) hay tổng thời gian ngủ [8]. Quan trọng nhất, việc bổ sung caffeine không mang lại bất kỳ ảnh hưởng nào đối với tỷ lệ mắc phải hoặc mức độ nghiêm trọng của tình trạng nôn nao sau khi say rượu [8]. Như vậy, cà phê không phải là phương thuốc giúp cơ thể hồi phục hay loại bỏ triệu chứng khó chịu sau một đêm quá chén [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng với sự kết hợp này?
Những người có thói quen sử dụng cà phê hoặc nước tăng lực cùng với rượu cần hết sức cẩn trọng, đặc biệt là nhóm thanh thiếu niên và người trẻ tuổi do quá trình kiểm soát ức chế và ra quyết định chưa hoàn thiện [6]. Sự kết hợp này kích thích sự bốc đồng và thúc đẩy hành vi uống quá mức [6].
Bên cạnh đó, những người có bệnh lý tim mạch, người có tiền sử lo âu hoặc rối loạn nhịp tim cũng nên tránh xa việc dùng cà phê đậm đặc khi đang có cồn trong người. Caffeine nồng độ cao kích thích thần kinh và làm tăng nguy cơ gặp phải các hậu quả bất lợi liên quan đến sức khỏe [7], [3]. Những ai đang điều trị bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chất kích thích này để tránh các tương tác nguy hiểm.
Cách ứng xử đúng đắn để cơ thể phục hồi sau khi uống rượu
Thay vì phụ thuộc vào những ly cà phê đen đặc với kỳ vọng giải cồn thần tốc, bạn cần hiểu rằng chỉ có thời gian và hoạt động chuyển hóa tự nhiên của gan mới có thể làm giảm nồng độ cồn trong máu. Gan cần thời gian để oxy hóa và chuyển hóa toàn bộ lượng ethanol đã hấp thu.
Để hỗ trợ cơ thể vượt qua trạng thái mệt mỏi một cách an toàn, bạn nên bổ sung nhiều nước lọc hoặc nước điện giải để bù lại lượng chất lỏng đã mất qua đường bài tiết do cồn. Ăn các bữa ăn nhẹ giàu tinh bột phức hợp và nghỉ ngơi trong không gian yên tĩnh là giải pháp tối ưu. Tuyệt đối không tự ý lái xe hay vận hành máy móc phức tạp ngay cả khi cảm thấy tỉnh táo sau khi uống cà phê [1], [6]. Nếu bạn cảm thấy kiệt sức, tim đập nhanh hoặc đau đầu dữ dội, hãy nghỉ ngơi đầy đủ và tìm kiếm sự trợ giúp y tế nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường.
Uống cà phê đậm đặc không thể giúp giải rượu nhanh hơn và càng không làm giảm nồng độ cồn trong máu [1], [2]. Lời khuyên tốt nhất là hạn chế tối đa lượng rượu bia tiêu thụ và dành thời gian cho cơ thể nghỉ ngơi, phục hồi tự nhiên thay vì tìm kiếm các giải pháp can thiệp cấp tốc tiềm ẩn nhiều rủi ro.
