Nhiều người khi tìm mua vitamin D3 thường được khuyên nên chọn loại có kèm vitamin K2 để giúp xương chắc khỏe và tránh vôi hóa mạch máu. Quan niệm "uống D3 thì bắt buộc phải có K2" ngày càng phổ biến trong các hội nhóm chăm sóc sức khỏe. Điều này khiến không ít người băn khoăn liệu uống vitamin D3 đơn lẻ có thực sự gây hại hay không.

Thực tế, việc bổ sung kèm vitamin K2 khi dùng D3 không phải là điều bắt buộc tuyệt đối cho tất cả mọi người, nhưng sự kết hợp này mang lại tác dụng hiệp đồng rõ rệt về mặt sinh học [1]. Vitamin D3 tăng cường hấp thu canxi tại ruột, trong khi vitamin K2 đóng vai trò điều hướng lượng canxi đó vào xương thay vì lắng đọng ở mô mềm và thành mạch [2], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy hiệu quả này còn phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe và nhóm đối tượng cụ thể [4], [5].

"Nghịch lý canxi" và cơ chế hoạt động của bộ đôi D3 - K2

Để hiểu rõ mối quan hệ này, trước hết cần nhìn vào cách cơ thể xử lý canxi. Canxi là thành phần cốt lõi của xương, nhưng việc nạp canxi đơn độc có thể dẫn đến nguy cơ tích tụ khoáng chất này trong lòng mạch máu và các mô mềm [2], [6]. Hiện tượng thiếu canxi trong xương nhưng canxi lại dư thừa và lắng đọng ở thành mạch được y học gọi là "nghịch lý canxi" [7]. Sự tích tụ canxi ở nội mô mạch máu không chỉ làm xơ cứng động mạch mà còn đẩy nhanh quá trình tiến triển của xơ vữa động mạch, làm tăng nguy cơ tai biến tim mạch hoặc đột quỵ [2], [6], [3].

Vitamin D3 và vitamin K2 đóng vai trò mắt xích để giải quyết vấn đề này. Vitamin D sau khi được tổng hợp qua da nhờ ánh nắng hoặc hấp thu qua đường tiêu hóa sẽ chuyển hóa thành dạng hoạt động để điều hòa chuyển hóa canxi và tăng hấp thu canxi tại ruột [3]. Đồng thời, vitamin D còn kích thích cơ thể sản sinh các protein phụ thuộc vitamin K (VKDPs) và hỗ trợ vitamin K2 carboxyl hóa các protein này [1].

Tại các mô ngoài gan và mạch máu, vitamin K2 giữ nhiệm vụ hoạt hóa hai loại protein then chốt: Osteocalcin (OC) và Matrix Gla Protein (MGP) [3]. Protein Osteocalcin có vai trò liên kết canxi để khoáng hóa mô xương, trong khi MGP là chất ức chế tự nhiên sự vôi hóa tại thành mạch máu [2], [5], [3]. Khi thiếu vitamin K2, MGP không được kích hoạt đầy đủ, làm giảm khả năng dọn dẹp canxi lắng đọng, dẫn đến nguy cơ tổn thương và xơ cứng thành mạch tăng cao [2], [7].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả kết hợp và bảo vệ xương?

Các thử nghiệm can thiệp đã cho thấy bổ sung vitamin K2 đơn lẻ hoặc phối hợp cùng vitamin D và canxi mang lại những chuyển biến tích cực đối với sức khỏe xương khớp:

Một nghiên cứu ghi nhận việc dùng hàng ngày 800 IU vitamin D kết hợp cùng 45 microgam vitamin K2 và 1.200 mg canxi giúp giảm 25% nguy cơ gãy xương trong suốt cuộc đời [8]. Dạng vitamin K2 (MK-7) chiết xuất từ đậu nành lên men có khả năng kích thích nguyên bào xương và ức chế hủy cốt bào, tạo ra tác động đồng hóa lên quá trình vôi hóa xương [8].

Đối với nguy cơ gãy xương nói chung, một tổng quan hệ thống (mức độ bằng chứng loại I) tại Nhật Bản chỉ ra rằng vitamin K2 giúp giảm 60% gãy xương đốt sống, giảm 77% gãy xương vùng hông và 81% các gãy xương ngoài đốt sống, mức độ hiệu quả này được ghi nhận tương đương với liệu pháp bisphosphonate thông thường [8].

Ở người bệnh loãng xương, một nghiên cứu trên 241 bệnh nhân được điều trị bằng 45 microgam vitamin K2 mỗi ngày kết hợp với canxi đã duy trì được mật độ khoáng xương (BMD), trong khi nhóm dùng canxi kèm giả dược bị mất 2,5% mật độ xương cột sống thắt lưng [8]. Nhóm sử dụng vitamin K2 cũng ghi nhận tỷ lệ gãy xương giảm 65% [8].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 3 năm cho thấy bổ sung vitamin K2 với liều 180 microgam mỗi ngày giúp giảm sự suy giảm mật độ xương theo tuổi tác ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi, dù không ghi nhận thay đổi ở toàn bộ vùng hông [8]. Dạng MK-7 cũng giúp ngăn ngừa hiện tượng xẹp đốt sống ở đoạn ngực dưới [8]. Ngược lại, việc bổ sung vitamin K1 liều thấp (500 microgam/ngày) trong 3 năm không giúp cải thiện mật độ xương [8]. Dù vậy, một nghiên cứu dùng vitamin K1 trong 2 năm tuy không làm thay đổi mật độ xương so với giả dược nhưng vẫn giúp giảm 50% số ca gãy xương [8].

Vitamin K2 có thực sự đảo ngược tình trạng vôi hóa mạch máu?

Mặc dù vitamin K2 trên lý thuyết và trong các mô hình thực nghiệm có khả năng ngăn ngừa và đảo ngược hiện tượng vôi hóa mạch máu [1], các thử nghiệm can thiệp lâm sàng trên người bệnh thực tế lại cho ra những kết quả phức tạp hơn:

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của 360 microgam vitamin K2 mỗi ngày so với giả dược trong 6 tháng trên 68 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 có tiền sử bệnh tim mạch (35 người nhóm K2 và 33 người nhóm giả dược) [4]. Kết quả đo lường bằng chụp cắt lớp vi tính (CT scan) cho thấy sau 6 tháng, vitamin K2 không làm chậm tiến trình vôi hóa động mạch toàn thân (beta: -0,02, khoảng tin cậy 95%: -0,10 đến 0,06) và cũng không làm chậm sự suy giảm mật độ xương cột sống (beta: -2,06 Hounsfield units) so với giả dược [4]. Các nhà nghiên cứu nhận định thời gian 6 tháng có thể chưa đủ dài hoặc cần chọn lọc những bệnh nhân có tình trạng thiếu hụt vitamin K trầm trọng từ đầu [4].

Tương tự, một bài tổng quan năm 2021 về bệnh nhân mắc bệnh thận mạn (CKD) – nhóm đối tượng có nguy cơ vôi hóa mạch máu và biến chứng xương rất cao – ghi nhận phần lớn người bệnh đều thiếu hụt vitamin K2 [5]. Dù việc bổ sung vitamin K2 giúp kích hoạt enzym và làm giảm nồng độ dp-ucMGP (chỉ dấu phản ánh tình trạng thiếu hụt vitamin K), các dữ liệu hiện có vẫn chưa đưa ra bằng chứng chắc chắn rằng điều này giúp làm chậm sự tiến triển của vôi hóa động mạch hay giảm biến chứng xương trên nhóm bệnh nhân thận [5].

Như vậy, tác dụng bảo vệ mạch máu của vitamin K2 có nền tảng sinh học vững chắc, nhưng bằng chứng đảo ngược vôi hóa mạch máu khi dùng liều ngắn hạn ở những người đã có tổn thương tim mạch hoặc bệnh thận mạn nặng vẫn chưa đủ mạnh [4], [1], [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin D3 và K2

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng uống vitamin D3 một mình chắc chắn sẽ gây vôi hóa động mạch. Thực tế, vitamin D3 là dưỡng chất thiết yếu giúp kiểm soát chuyển hóa canxi và cần thiết để phòng tránh chứng loãng xương [3]. Cơ thể chỉ có nguy cơ lắng đọng canxi mô mềm khi dùng canxi liều cao kéo dài không kiểm soát mà thiếu các yếu tố điều hòa, hoặc nạp vitamin D ở mức ngộ độc [2], [6], [3].

Một hiểu lầm khác là ai cũng cần mua các chế phẩm phối hợp D3 và K2 liều cao đắt đỏ. Dù chế độ ăn phương Tây và các loại thức ăn nhanh gần như thiếu vắng vitamin K2 [2], cơ thể chúng ta vẫn có thể tiếp nhận vitamin K1 từ các loại rau xanh và vitamin K2 từ các sản phẩm sữa lên men hoặc do vi khuẩn đường ruột tổng hợp [7], [3]. Sự thiếu hụt K2 thường diễn biến âm thầm trong dân số nói chung nhưng không đồng nghĩa tất cả đều bị vôi hóa mạch máu [7].

Những ai cần thận trọng khi bổ sung?

Bổ sung vitamin K2 nhìn chung an toàn cho người khỏe mạnh [5], nhưng một số nhóm đối tượng bắt buộc phải cẩn trọng:

Người đang sử dụng thuốc chống đông máu: Vitamin K là thành phần tham gia vào chu trình đông máu của cơ thể [3]. Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông hoặc thuốc làm loãng máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm K2 vì có thể làm thay đổi hiệu lực của thuốc [1].

Người mắc bệnh thận mạn: Dù nhóm bệnh này thường xuyên thiếu hụt K2, các quyết định bổ sung khoáng chất và vitamin tan trong dầu vẫn cần sự theo dõi nghiêm ngặt của bác sĩ chuyên khoa [5].

Người có tiền sử sỏi thận, bệnh lý tim mạch nền phức tạp hoặc đái tháo đường: Việc dùng liều lượng K2 cao hay kéo dài không nên tự ý thực hiện dựa theo quảng cáo mà cần có chỉ định xét nghiệm và tư vấn chuyên môn cụ thể [4], [1].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để tối ưu hóa sức khỏe của xương và hệ tim mạch mà không hoang mang trước các trào lưu thực phẩm bổ sung, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

Nếu bạn sử dụng viên uống bổ sung canxi và vitamin D3 để phòng ngừa loãng xương, việc lựa chọn chế phẩm có kèm vitamin K2 (đặc biệt là dạng MK-7 liều khoảng 45 đến 180 microgam mỗi ngày) là một lựa chọn tốt để hỗ trợ định hướng canxi vào xương và giảm thiểu rủi ro tích tụ mạch máu [8].

Do vitamin D3 và vitamin K2 đều là các vitamin tan trong chất béo, thời điểm hấp thu tốt nhất là dùng ngay trong hoặc sau bữa ăn có chứa một lượng dầu mỡ vừa phải [4], [3]. Bên cạnh viên uống, hãy xây dựng lối sống lành mạnh bằng cách ăn nhiều rau xanh giàu vitamin K1, bổ sung các chế phẩm sữa lên men tự nhiên và phơi nắng hợp lý để cơ thể tự sản sinh vitamin D nội sinh [3].

Sự kết hợp giữa vitamin D3 và K2 mang lại giá trị sinh học cao trong việc bảo vệ hệ xương khớp và giảm gánh nặng vôi hóa mạch máu [2], [1]. Tuy nhiên, bạn không cần quá hoang mang nếu chỉ đang dùng vitamin D3 đơn thuần theo đơn của bác sĩ. Lắng nghe cơ thể, duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào luôn là giải pháp an toàn và bền vững nhất.