Uống thuốc giảm cân ngăn hấp thu mỡ làm hao hụt vitamin D như thế nào?

Nhiều người khi bước vào quá trình giảm cân thường tìm kiếm các giải pháp mang lại kết quả nhanh chóng, trong đó các loại thuốc ngăn hấp thu chất béo là lựa chọn tương đối phổ biến. Tuy nhiên, việc giảm bớt lượng mỡ đi vào cơ thể qua con đường này có thể gây ra những ảnh hưởng không mong muốn đến sự cân bằng dinh dưỡng, đặc biệt là sự thiếu hụt các vi chất thiết yếu. Một thắc mắc thường gặp ở người sử dụng là liệu việc uống thuốc chặn mỡ có làm cơ thể bị hao hụt vitamin D hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là có. Các loại thuốc thuộc nhóm ức chế men tiêu hóa chất béo khi ngăn cản sự hấp thu mỡ từ bữa ăn sẽ đồng thời cuốn trôi các vitamin hòa tan trong mỡ ra ngoài theo phân, dẫn tới sự suy giảm nồng độ vitamin D trong huyết tương ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động: Vì sao thuốc chặn mỡ lại kéo theo vitamin D?

Để hiểu vì sao vitamin D bị hao hụt, cần nhìn vào cách thức hoạt động của hệ tiêu hóa cũng như cơ chế của nhóm thuốc ức chế men lipase. Hoạt chất điển hình trong nhóm này là orlistat, một chất có khả năng ức chế mạnh mẽ men lipase của dạ dày và tuyến tụy ngay tại lòng ống tiêu hóa ^[3], ^[4]. Khác với nhiều loại thuốc tác động lên hệ thần kinh để gây chán ăn, hoạt chất này hầu như rất ít hấp thu vào tuần hoàn máu và không gây tác động lên hệ thần kinh trung ương ^[3], ^[2].

Khi được uống cùng bữa ăn có chứa chất béo, thuốc sẽ gắn kết và vô hiệu hóa một phần men lipase, khiến chất béo trung tính không thể phân giải thành các axit béo tự do để hấp thu qua niêm mạc ruột ^[4]. Thuốc làm giảm khoảng 30% lượng chất béo nạp vào từ chế độ ăn, tương đương với việc cắt giảm khoảng 200 kilocalories mỗi ngày ^[5], ^[2].

Hệ quả trực tiếp của việc không tiêu hóa được chất béo là lượng mỡ dư thừa sẽ bị tống xuất thẳng xuống đại tràng và thải ra ngoài theo phân ^[3], ^[5]. Đáng chú ý, vitamin D là một vi chất tan trong dầu, có đặc tính hóa học đồng hóa cùng với các phân tử chất béo để đi qua thành ruột. Khi lượng lớn mỡ trong thức ăn bị chặn lại và đào thải cấp tốc, vitamin D hòa tan trong lượng chất béo này cũng bị cuốn theo ra ngoài cơ thể, dẫn đến việc giảm hấp thu vi chất qua đường ruột ^[1], ^[2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Sự tác động của thuốc ngăn hấp thu mỡ lên nồng độ vitamin D và các vitamin tan trong dầu đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng với các nhóm đối tượng khác nhau.

Một nghiên cứu tiến cứu, nhãn mở thực hiện tại Trung tâm Lâm sàng Warren Grant Magnuson thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) công bố năm 2002 đã theo dõi 17 thanh thiếu niên béo phì có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên bách phân vị thứ 95 kèm ít nhất một bệnh đồng mắc ^[6]. Các đối tượng được chỉ định dùng orlistat liều 120 mg với tần suất 3 lần mỗi ngày, kết hợp cùng một viên bổ sung đa vi chất hàng ngày chứa 400 IU vitamin D, 5000 IU vitamin A, 300 IU vitamin E và 25 microgam vitamin K trong thời gian từ 3 đến 6 tháng ^[6]. Kết quả cho thấy, mặc dù đã được bổ sung viên đa vi chất đều đặn, nồng độ vitamin D huyết thanh trung bình của các đối tượng vẫn giảm có ý nghĩa thống kê so với mức ban đầu (p < 0,02) chỉ sau 1 tháng sử dụng thuốc ^[6]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự hấp thu alpha-tocopherol (vitamin E) bị giảm đáng kể (p < 0,001), trong khi nồng độ vitamin A và vitamin K ít bị xáo trộn hơn ^[6].

Ở người trưởng thành, các tổng quan và thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược kéo dài 1 đến 2 năm cũng cho thấy nồng độ các vitamin tan trong mỡ trong huyết tương bị suy giảm ở những người dùng thuốc ^[3], ^[2]. Một nghiên cứu kéo dài 2 năm tại châu Âu ghi nhận mức sụt giảm nồng độ vitamin D và beta-carotene trong máu của nhóm sử dụng thuốc ^[5]. Tuy nhiên, các phân tích cũng chỉ ra rằng ở phần lớn bệnh nhân người lớn, nồng độ các chất này dù giảm nhưng thường vẫn duy trì trong giới hạn bình thường ^[3], ^[5].

Bên cạnh đó, việc cơ thể thiếu hụt vi chất do tình trạng kém hấp thu chất béo nói chung cũng được làm rõ trong một nghiên cứu công bố năm 2020 trên 51 bệnh nhân mắc hội chứng kém hấp thu mỡ do bệnh lý đường ruột (gồm 10 người có sỏi tiết niệu và 41 người không có sỏi) ^[7]. Sau 2 tuần được can thiệp bổ sung tích cực các vitamin A, D, E, K, nồng độ vitamin D và vitamin E trong huyết tương ở cả hai nhóm bệnh nhân đều tăng lên rõ rệt mà không làm ảnh hưởng đến lượng canxi bài tiết qua nước tiểu ^[7]. Điều này chứng minh rằng tình trạng suy giảm vitamin D do kém hấp thu mỡ hoàn toàn có thể được bù đắp nếu có biện pháp bổ sung thích hợp ^[7].

Lợi ích chuyển hóa và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Mặc dù có nguy cơ gây thất thoát vitamin D, thuốc ức chế men lipase vẫn được công nhận là một liệu pháp hỗ trợ hiệu quả cho việc giảm cân khi kết hợp cùng chế độ ăn giảm calo và ít chất béo ^[1], ^[3]. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy bệnh nhân dùng thuốc giảm được lượng cân nặng ban đầu nhiều hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược ^[1]. Sau 24 tháng theo dõi, tỷ lệ người duy trì được mức giảm cân trên 5% ở nhóm dùng thuốc cao hơn rõ rệt ^[1]. Trong một nghiên cứu 2 năm tại châu Âu, mức giảm cân trung bình ở nhóm dùng thuốc sau 1 năm là 10,2% (tương đương 10,3 kg), so với mức 6,1% (6,1 kg) ở nhóm dùng giả dược; đặc biệt có 9,3% người dùng thuốc giảm được trên 20% trọng lượng ban đầu ^[5].

Cùng với việc giảm cân, người dùng thuốc còn ghi nhận sự cải thiện rõ rệt ở nhiều chỉ số chuyển hóa và tim mạch quan trọng, bao gồm giảm cholesterol toàn phần, giảm nồng độ LDL cholesterol, cải thiện tỷ lệ LDL:HDL, hạ huyết áp cũng như kiểm soát tốt hơn đường huyết đói và độ nhạy insulin ^[1], ^[5], ^[4].

Tuy vậy, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là các nghiên cứu lâm sàng có đối chứng chủ yếu chỉ theo dõi trong thời gian tối đa 2 năm ^[3], ^[4]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu đầy đủ để đánh giá toàn diện hiệu quả và độ an toàn của thuốc ngoài mốc thời gian 2 năm ^[3]. Thêm vào đó, tác dụng giảm cân của thuốc chỉ đạt mức độ vừa phải ở khoảng một phần ba số bệnh nhân dùng thuốc theo hướng dẫn ^[1]. Tác dụng phụ trên đường tiêu hóa cũng là một rào cản lớn, với hơn 20% đối tượng gặp phải các triệu chứng như đốm phân dầu, đau bụng, đầy hơi són phân, phân mỡ hoặc đi ngoài nhiều lần trong năm đầu tiên ^[3], ^[5], dù các phản ứng này có xu hướng giảm dần trong năm điều trị thứ hai ^[3], ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc giảm cân chặn mỡ

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc giảm cân có tác dụng đốt cháy mỡ thừa tích tụ sẵn dưới da hoặc mỡ nội tạng. Trên thực tế, thuốc ức chế lipase hoàn toàn không có khả năng đốt mỡ sẵn có, mà chỉ ngăn chặn cơ thể tiêu hóa và hấp thu lượng mỡ mới nạp vào qua đường ăn uống ^[3], ^[4]. Nếu người dùng không kiểm soát tổng lượng calo nạp vào từ tinh bột và chất đạm, cân nặng vẫn sẽ không thể giảm như kỳ vọng.

Một hiểu lầm tai hại khác là việc cho rằng uống kèm viên vitamin tổng hợp ngay cùng lúc với thuốc giảm cân là có thể bù đắp lượng vi chất hao hụt. Cơ chế của thuốc là chặn đứng sự hấp thu chất béo trong ruột ^[2], ^[4]. Nếu bạn uống viên bổ sung vitamin D (vốn cần chất béo để hấp thu) cùng thời điểm uống thuốc, chính lượng vitamin bổ sung đó cũng sẽ bị thuốc cản trở và đào thải ra ngoài theo phân, khiến việc bổ sung trở nên vô ích ^[6], ^[2].

Nhiều người cũng nghĩ rằng khi đã dùng thuốc chặn mỡ thì nên cắt bỏ hoàn toàn chất béo trong khẩu phần ăn. Việc loại bỏ triệt để chất béo là một sai lầm dinh dưỡng, bởi chất béo lành mạnh là thành phần thiết yếu để duy trì cấu trúc tế bào và hấp thu vi chất. Khuyến cáo dinh dưỡng chuẩn khi dùng thuốc là duy trì một chế độ ăn giảm calo nhưng vẫn phải đảm bảo khoảng 30% năng lượng đến từ chất béo ^[3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Không phải ai thừa cân cũng có thể tùy tiện sử dụng thuốc ức chế lipase. Về mặt y khoa, thuốc chỉ được chỉ định cho những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 kg/m2 trở lên, hoặc từ 27 - 28 kg/m2 trở lên nhưng có kèm theo các bệnh lý biến chứng liên quan đến béo phì như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hay hội chứng ngưng thở khi ngủ ^[3], ^[2]. Những người chỉ thừa cân nhẹ hoặc dùng với mục đích thẩm mỹ không thuộc đối tượng được khuyến cáo sử dụng ^[3].

Thanh thiếu niên là nhóm cần hết sức cẩn trọng. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cho thấy lứa tuổi thanh thiếu niên khi dùng thuốc rất dễ bị tụt giảm vitamin D huyết thanh nhanh chóng chỉ sau một tháng điều trị, ngay cả khi đã được chỉ định uống kèm viên đa vi chất ^[6]. Do đó, việc theo dõi nồng độ vitamin D ở đối tượng trẻ vị thành niên là điều bắt buộc phải thực hiện cẩn trọng ^[6].

Những người mắc các bệnh lý nền về đường tiêu hóa như hội chứng kém hấp thu mạn tính, viêm ruột, người từng trải qua phẫu thuật cắt bỏ một phần ruột, phẫu thuật dạ dày giảm béo hoặc suy tụy ngoại tiết do viêm tụy mạn tính không nên tự ý dùng thuốc, vì cơ thể họ vốn đã gặp khó khăn trong việc hấp thu chất béo và các vitamin ADEK ^[7]. Người có tiền sử sỏi đường tiết niệu cũng cần có sự theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa ^[7].

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ lượng vitamin D của cơ thể

Để đạt được mục tiêu kiểm soát cân nặng mà không đánh đổi bằng tình trạng suy kiệt vi chất dinh dưỡng, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn thực hành sau:

Trước hết, việc bổ sung vi chất hàng ngày là khuyến cáo tiêu chuẩn bắt buộc khi sử dụng thuốc ức chế lipase ^[2], ^[4]. Cần chọn các loại viên bổ sung đa vi chất có chứa đầy đủ các vitamin tan trong mỡ gồm vitamin A, D, E và K ^[6], ^[2].

Thời điểm dùng thuốc bổ sung là yếu tố then chốt. Tuyệt đối không uống viên vitamin cùng lúc với thuốc ức chế lipase ^[6], ^[2]. Bạn nên uống viên vitamin tổng hợp cách xa thời điểm dùng thuốc giảm cân ít nhất 2 giờ, hoặc uống vào một thời điểm cố định khi dạ dày không có thuốc, chẳng hạn như trước khi đi ngủ buổi tối.

Về chế độ ăn uống, cần phân bổ lượng chất béo đồng đều trong ba bữa ăn chính, duy trì tỷ lệ mỡ khoảng 30% tổng năng lượng ^[3]. Tránh việc dồn một lượng mỡ quá lớn vào một bữa ăn duy nhất, vì điều này sẽ làm gia tăng dữ dội các tác dụng phụ khó chịu như phân mỡ, són dầu và đau quặn bụng ^[3], ^[5].

Cuối cùng, người sử dụng cần thực hiện xét nghiệm máu định kỳ để kiểm tra nồng độ vitamin D trong huyết thanh, đặc biệt là trong những tháng đầu tiên bắt đầu phác đồ ^[6]. Nếu có bệnh nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác, bạn bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại thuốc giảm cân nào.

Lời kết

Thuốc ức chế men tiêu hóa chất béo là một công cụ hỗ trợ y khoa đã được chứng minh hiệu quả trong việc giảm cân và cải thiện các chỉ số tim mạch, chuyển hóa ^[1], ^[5]. Tuy nhiên, tác dụng phụ làm hao hụt các vitamin tan trong mỡ, đặc biệt là vitamin D, là một thực tế sinh học rõ ràng cần được nhận thức đầy đủ ^[1], ^[6]. Bằng cách bổ sung vi chất đúng cách, uống cách xa thời điểm dùng thuốc và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng dưới sự giám sát y tế, người dùng hoàn toàn có thể kiểm soát cân nặng một cách an toàn và bền vững.