Cơn thèm ngọt thường tăng mạnh trong thai kỳ khiến nhiều mẹ bầu tìm kiếm các chất tạo ngọt không calo để thay thế đường kính thông thường. Cỏ ngọt stevia trở thành một lựa chọn phổ biến trong các loại đồ uống và bánh ăn kiêng nhờ nguồn gốc tự nhiên. Tuy nhiên, việc sử dụng chất tạo ngọt này khi đang mang thai có thực sự an toàn và liều lượng bao nhiêu là phù hợp vẫn là nỗi băn khoăn lớn của nhiều thai phụ.
Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất stevia tinh khiết ở ngưỡng cho phép được coi là an toàn cho sức khỏe thai phụ, nhưng việc tiêu thụ cần kiểm soát chặt chẽ liều lượng [1]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các cơ quan an toàn thực phẩm quốc tế vẫn đưa ra những khuyến nghị thận trọng đối với chất làm ngọt không đường trong giai đoạn mang thai [1].
Cơ chế chuyển hóa của steviol glycosides trong cơ thể
Stevia rebaudiana Bertoni là loại thảo mộc chứa các hợp chất tạo vị ngọt tự nhiên, chủ yếu là các steviol diterpene glycosides như stevioside và rebaudioside A (RebA) [2]. Các chất này có độ ngọt vượt trội gấp 150 đến 450 lần so với đường sucrose thông thường nhưng hầu như không mang năng lượng [2]. Một số dạng cải tiến như alpha-1,6 glucosylated steviol glycosides cũng ghi nhận độ ngọt cao hơn đường từ 50 đến 350 lần mà không sinh calo [3].
Về mặt động học trong cơ thể, các hợp chất steviol glycosides không bị thủy phân ở đường tiêu hóa trên [4]. Cụ thể, các thử nghiệm dịch dạ dày và dịch ruột nhân tạo cho thấy cấu trúc glycosides không bị biến đổi [3]. Khi đi xuống ruột già, hệ vi sinh đường ruột sẽ chuyển hóa toàn bộ các hợp chất này thành steviol [4, 8]. Nghiên cứu đồng nhất hóa phân người ghi nhận quá trình phân hủy hoàn toàn này diễn ra tương tự đối với cả RebA, rebaudioside M hay dịch chiết hỗn hợp [3]. Steviol sau đó được đào thải nhanh chóng qua đường nước tiểu mà không gây tích tụ trong hệ thống cơ thể, tạo nên con đường chuyển hóa thống nhất ở cả người lớn và trẻ em [4].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn trong giai đoạn sinh sản
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác động chuyển hóa tim mạch của việc sử dụng RebA kéo dài trong toàn bộ giai đoạn sinh sản [1]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột cái tiêu thụ RebA hòa tan trong nước uống với liều tương đương 4 mg steviol/kg thể trọng/ngày, bắt đầu từ 4 tuần trước khi giao phối cho tới khi cai sữa [1]. Kết quả ghi nhận liều lượng này an toàn về mặt chuyển hóa tim mạch: chức năng cơ tim và chức năng ty thể không bị biến đổi, độ nhạy insulin và dung nạp glucose được duy trì ổn định [1]. Ngoài ra, huyết áp và mức đường huyết lúc đói cùng cholesterol huyết tương toàn phần còn giảm xuống [1]. Tuy vậy, các tác giả nhấn mạnh cần thêm các khảo sát bắt buộc trên thế hệ con non để khẳng định độ an toàn tuyệt đối [1].
Một đánh giá hệ thống dựa trên y học chứng cứ của Natural Standard Research Collaboration năm 2010 đã rà soát 10 cơ sở dữ liệu lớn và 20 tạp chí bổ sung về tính an toàn của stevia [5]. Nghiên cứu khẳng định việc dùng cỏ ngọt trong thai kỳ và cho con bú cần tiếp tục theo dõi thêm bằng chứng lâm sàng, dù dữ liệu 1 đến 2 năm cho thấy tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp và một số thử nghiệm nhỏ ghi nhận lợi ích trên dung nạp glucose [5]. Đến năm 2020, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi trên 34 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 hoàn thành can thiệp đã loại trừ phụ nữ có thai và cho con bú nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối trước những biến số nội tiết [6].
Về mặt độc tính học, các đánh giá tổng hợp năm 2025 chỉ ra rằng Stevia rebaudiana cùng các chất chuyển hóa không gây đột biến và không có độc tính di truyền [4]. Các nghiên cứu ung thư học dài hạn trên động vật gặm nhấm không tìm thấy nguy cơ tạo khối u [4]. Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn 90 ngày, mức liều gấp 300 lần ngưỡng khuyến nghị hàng ngày vẫn không gây ra phản ứng bất lợi đáng kể [4]. Thậm chí ở liều lượng đường uống lên tới 8.000 mg/kg trên cơ thể sống cũng không ghi nhận độc tính di truyền [4].
Giới hạn liều lượng và những phát hiện cảnh báo
Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) xác định ngưỡng tiêu thụ chấp nhận được hàng ngày (ADI) đối với steviol glycosides là 4 mg/kg thể trọng/ngày [1]. Tuy nhiên, vào năm 2023, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra khuyến nghị hạn chế dùng chất tạo ngọt không đường (NSS) ở mọi giai đoạn vòng đời, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của các nghiên cứu sâu hơn về tính an toàn trong giai đoạn phát triển sớm [1].
Bên cạnh các thử nghiệm an toàn, nghiên cứu năm 2025 cũng chỉ ra những lo ngại khi tiếp xúc với liều quá cao [4]. Thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy nồng độ steviol glycosides mức 10 mg/mL và 50 mg/mL gây tổn thương DNA tế bào lympho người cao hơn 62% so với nhóm chứng, đồng thời gây co cụm chất nhiễm sắc [4]. Trên mô hình động vật, mức phơi nhiễm cực cao cũng ghi nhận tác động bất lợi lên cơ quan sinh sản [4]. Dù các nồng độ này vượt rất xa lượng tiêu thụ hàng ngày từ chế độ ăn, giới hạn an toàn thực tế vẫn cần được xác lập chặt chẽ hơn [4].
Dữ liệu dân số học lâu đời tại Paraguay với hơn 1.500 năm sử dụng cỏ ngọt truyền thống và thực tế tiêu thụ lượng lớn tại Nhật Bản không ghi nhận các báo cáo tác dụng phụ nghiêm trọng [2]. Phần lớn thử nghiệm lâm sàng độc lập cũng khẳng định hồ sơ an toàn tốt trên người tiêu dùng [2].
Nguy cơ tiềm ẩn từ chất lượng sản phẩm
Một trong những rủi ro lớn nhất đối với người tiêu dùng, đặc biệt là thai phụ, không nằm ở bản thân thảo dược mà nằm ở chất lượng chế phẩm thương mại [2]. Phép đo quang phổ Raman đối với 6 sản phẩm cỏ ngọt thương mại trên thị trường đã phát hiện 3 sản phẩm trong số đó là hàng giả mạo [2]. Những sản phẩm gian lận này bị pha tạp chất ngọt nhân tạo tổng hợp như sodium cyclamate và sodium saccharin [2].
Việc vô tình tiêu thụ các hóa chất tạo ngọt tổng hợp chưa được kiểm soát trong thai kỳ có thể mang lại những tác động tiêu cực đến sức khỏe. Phụ nữ mang thai rất khó nhận biết sự pha trộn này qua cảm quan thông thường. Do đó, việc tìm kiếm sản phẩm cỏ ngọt tinh khiết, có kiểm định thành phần và nguồn gốc rõ ràng là tiêu chí mang tính quyết định.
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù chiết xuất cỏ ngọt có nguồn gốc tự nhiên, thai phụ thuộc các nhóm sau đây cần lưu ý và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi dùng:
Thai phụ có huyết áp thấp hoặc đang theo dõi huyết áp không ổn định: Các phân tích dài hạn 1 đến 2 năm ghi nhận stevia có hoạt tính hỗ trợ hạ huyết áp [5]. Dù đây là lợi thế cho người cao huyết áp, phụ nữ mang thai có huyết áp thấp có thể gặp tình trạng tụt huyết áp ngoài ý muốn.
Mẹ bầu có cơ địa dị ứng thảo mộc: Một số đối tượng có phản ứng quá mẫn với các thành phần trong cây cỏ ngọt [6]. Những người từng có tiền sử dị ứng cần thận trọng để phòng tránh phản vệ.
Mẹ bầu mắc đái tháo đường thai kỳ đang sử dụng thuốc điều chỉnh đường huyết: Chiết xuất cỏ ngọt có khả năng làm giảm mức đường huyết lúc đói [1]. Việc kết hợp cỏ ngọt với phác đồ điều trị cần được bác sĩ chuyên khoa sản hoặc nội tiết theo dõi để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Phụ nữ mang thai tuyệt đối không tự ý thay đổi thuốc điều trị hay phác đồ dinh dưỡng được chỉ định.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu
Để sử dụng chất tạo ngọt an toàn trong suốt 9 tháng thai kỳ, mẹ bầu nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Kiểm soát liều lượng dưới ngưỡng khuyến cáo: Giữ mức tiêu thụ steviol glycosides dưới 4 mg/kg thể trọng mỗi ngày theo hướng dẫn của EFSA [1]. Ví dụ, một phụ nữ mang thai nặng 60 kg chỉ nên dùng tối đa 240 mg hoạt chất này mỗi ngày từ tất cả các nguồn thực phẩm và đồ uống.
Lựa chọn sản phẩm tinh khiết: Ưu tiên chế phẩm chứa steviol glycosides hoặc Rebaudioside A có độ tinh khiết cao được cấp phép [1, 6]. Tuyệt đối tránh các loại cỏ ngọt khô chưa qua tinh chế, sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc để loại trừ nguy cơ nhiễm tạp chất sodium cyclamate hay sodium saccharin [2].
Duy trì thói quen ăn uống cân bằng: Thay vì phụ thuộc vào chất tạo ngọt để giải tỏa cơn thèm ăn, mẹ bầu nên ưu tiên bổ sung vị ngọt tự nhiên từ trái cây tươi, đồng thời uống đủ nước mỗi ngày. Khi sử dụng bất kỳ chất phụ gia nào, việc lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ phụ sản là bước không thể thiếu để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi.
