Collagen chiết xuất từ cá biển hay từ bò hiệu quả hơn cho da?

Thắc mắc muôn thuở: Chọn collagen từ cá hay từ bò?

Khi bước sang tuổi 30, nhiều người bắt đầu nhận thấy da kém săn chắc, nếp nhăn dần xuất hiện và tìm đến collagen như một giải pháp cứu cánh. Thị trường hiện nay tràn ngập các sản phẩm collagen dạng uống, viên nén và bôi ngoài da với hai nguồn nguyên liệu phổ biến nhất là cá biển (marine collagen) và bò (bovine collagen). Đứng trước ma trận sản phẩm, câu hỏi thường trực của người tiêu dùng là loại nào thực sự mang lại hiệu quả vượt trội hơn cho làn da.

Cả hai nguồn collagen này đều chứng minh được những tác dụng tích cực trong việc hỗ trợ sức khỏe làn da, nhưng mỗi loại lại sở hữu những ưu thế sinh học và đặc tính vật lý riêng biệt. Collagen cá biển thường nổi trội nhờ khả năng thủy phân thành các peptide nhỏ dễ tan trong nước, trong khi collagen từ bò lại có cấu trúc tương thích cao và độ ổn định nhiệt độ ấn tượng.

Cơ chế tác động: Khác biệt cấu trúc và khả năng hấp thu

Collagen là loại protein dồi dào nhất trong cơ thể người, đóng vai trò tạo nên mạng lưới cấu trúc cho các mô liên kết ^[1]. Hiện tượng suy giảm hoặc khiếm khuyết collagen là nguyên nhân chính dẫn đến lão hóa da cùng nhiều vấn đề sức khỏe khác ^[1]. Tuy nhiên, để cơ thể hấp thu và sử dụng hiệu quả, phân tử collagen tự nhiên cần được xử lý để vượt qua hàng rào tiêu hóa hoặc thẩm thấu qua da.

Collagen thủy phân từ cá biển thường được tạo thành các chuỗi peptide ngắn có khối lượng phân tử dao động từ 300 đến 6000 Dalton ^[2]. Nhờ kích thước phân tử nhỏ và tồn tại ở dạng cấu trúc peptide tự do, collagen chiết xuất từ cá biển rất dễ hòa tan trong nước và thuận tiện đưa vào các công thức mỹ phẩm hay đồ uống dinh dưỡng ^[2]. Ngược lại, collagen tự nhiên chưa qua phân tách có khối lượng rất lớn khiến cơ thể con người gặp hạn chế nhất định trong việc hấp thu qua đường tiêu hóa hay bôi ngoài da ^[2].

Về phương diện chiết xuất, hai phương pháp tối ưu nhất đối với collagen cá biển là chiết xuất hòa tan bằng enzyme pepsin và chiết xuất hỗ trợ bằng sóng siêu âm ^[3]. Kỹ thuật chiết xuất bằng sóng siêu âm giúp tăng cường các đặc tính hóa lý, chất lượng và hoạt tính sinh học của collagen biển ^[3]. Ngoài ra, nguồn collagen cá còn có thể được thủy phân từ vảy cá hồng bằng enzyme flavorzyme, chiết xuất từ da cá mập xanh, cá kiếm, cá ngừ vây vàng bằng pepsin, hoặc thậm chí xử lý trực tiếp từ da cá ngừ ở điều kiện nhiệt độ cao 210 độ C và áp suất 2100 kPa ^[2].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả cải thiện da của collagen cá biển

Nhiều nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng đã chứng minh tác động làm đẹp da cụ thể của collagen có nguồn gốc từ thủy hải sản. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba, có đối chứng giả dược thực hiện trên phụ nữ từ 45 đến 60 tuổi, hiệu quả của collagen cá thủy phân (Vinh Wellness Collagen) đã được theo dõi chặt chẽ tại tuần thứ 6 và tuần thứ 12 ^[4]. Các chuyên gia đánh giá tình trạng nếp nhăn, độ đàn hồi da và cảm nhận ngoại hình bằng hệ thống phân tích hình ảnh VISIA, máy đo Cutometer và thang điểm thị giác VAS ^[4].

Kết quả sau 12 tuần sử dụng cho thấy nhóm dùng collagen cá thủy phân đã giảm 35% điểm số nếp nhăn so với thời điểm ban đầu ^[4]. So với nhóm dùng giả dược, nhóm bổ sung collagen cá ghi nhận mức giảm nếp nhăn ở nửa mặt bên phải nhiều hơn tới 24% ^[4]. Phân tích dưới nhóm theo độ tuổi ở phụ nữ 45 đến 54 tuổi còn cho thấy độ đàn hồi vùng da má cải thiện rõ rệt 20% ở tuần thứ 6 và 10% ở tuần thứ 12 so với ban đầu ^[4].

Cũng tại mốc 12 tuần của nghiên cứu này, nhóm dùng collagen cá báo cáo tỷ lệ cải thiện vượt trội so với nhóm giả dược ở nhiều tiêu chí: điểm chất lượng da tổng thể tăng 9%, điểm nếp nhăn cải thiện 15%, độ đàn hồi tăng 23%, độ ẩm tăng 14%, độ rạng rỡ tăng 22% và độ săn chắc tăng 25% ^[4]. Thử nghiệm kết luận việc bổ sung collagen cá thủy phân là an toàn, dung nạp tốt và hỗ trợ nâng cao sức khỏe làn da ở người lớn tuổi ^[4].

Bên cạnh đường uống, việc bôi ngoài da collagen từ cá cũng đem lại những lợi ích bảo vệ đáng kể. Các đánh giá bôi ngoài da cho thấy collagen từ da cá tuyết có tác dụng dưỡng ẩm tốt thông qua việc hấp thụ nước và ngăn ngừa tình trạng mất nước của da mà không gây kích ứng ^[2]. Trong nghiên cứu năm 2023 về collagen chiết xuất từ da cá tuyết Đại Tây Dương (Gadus morhua), các màng sinh học collagen này không biểu hiện độc tính tế bào ở nồng độ lên tới 10 mg/mL trên tế bào sừng người (HaCaT) ^[5]. Màng collagen cá tuyết có bề mặt nhẵn, đặc tính ưa nước, giúp tăng cường hoạt động chuyển hóa và sự tăng sinh của tế bào sừng HaCaT ^[5].

Collagen từ bò: Thế mạnh về tính tương thích và độ bền cấu trúc

Mặc dù collagen cá biển cho thấy sự linh hoạt và khả năng hấp thu ấn tượng, collagen từ bò từ lâu đã là vật liệu tham chiếu tiêu chuẩn trong y sinh học và làm đẹp da ^[5]. Một nghiên cứu so sánh trong phòng thí nghiệm chỉ ra rằng collagen từ bò là thành phần mỹ phẩm hiệu quả hơn gelatin hoặc dịch thủy phân collagen thông thường vì nó thúc đẩy tỷ lệ bám dính và tăng sinh ở tế bào sừng cao hơn đáng kể ^[2].

Ưu điểm nổi bật khác của collagen bò nằm ở độ bền cơ học và tính ổn định nhiệt. Phân tích nhiệt lượng cho thấy collagen chiết xuất từ da cá tuyết bị mất cấu trúc tự nhiên ở ngưỡng nhiệt 25 độ C, cho thấy độ ổn định nhiệt kém hơn so với collagen từ da bò ^[5]. Trong nghiên cứu cấu trúc vật liệu khung nâng đỡ tế bào năm 2016 so sánh giữa gân bò và da cá hồi, các khung sinh học từ collagen bò luôn vượt trội hơn khung từ da cá hồi về kích thước lỗ xốp, tỷ lệ độ xốp, cấu trúc đều đặn hơn, mô đun nén cao hơn và khả năng ngậm nước lớn hơn ^[6]. Khi kết hợp với chitosan theo tỷ lệ 75:25, khung collagen từ bò thúc đẩy mạnh mẽ sự bám dính và nhân lên của tế bào gốc trung mô, làm tăng đáng kể sản sinh canxi và sulfated glycosaminoglycan ^[6].

Đối với việc hồi phục tổn thương bề mặt da, collagen từ bò cũng thể hiện tiềm năng ấn tượng. Một nghiên cứu năm 2016 trên 28 cá thể chuột Lewis đực trưởng thành với 42 tổn thương khuyết da nông đã so sánh màng collagen từ bò (Collagen Cell Carrier) với băng tổng hợp Suprathel và băng sinh học Biobrane trong 3 tháng ^[7]. Các đặc tính cơ sinh học của da được kiểm tra định kỳ 10 ngày một lần bằng thiết bị Cutometer MPA 580 ^[7]. Kết quả ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các giai đoạn từ ngày 10 đến ngày 30, cũng như từ ngày 60 đến ngày 80 đối với các chỉ số đàn hồi tính toán, độ săn chắc và đàn hồi tổng thể của da ^[7]. Đến mốc 3 tháng, tính đàn hồi của da ở nhóm dùng màng collagen bò đạt kết quả tương đương các loại băng phủ tiên tiến khác, khẳng định tiềm năng hỗ trợ phục hồi và tái tạo da bị tổn thương ^[7].

So sánh trực diện: Độ an toàn, nguy cơ dị ứng và lây truyền bệnh

Khi đặt hai nguồn collagen lên bàn cân, độ an toàn vi sinh và nguy cơ phản ứng miễn dịch là yếu tố then chốt cần cân nhắc. Collagen từ động vật có vú trên cạn như bò và lợn tiềm ẩn nguy cơ lây truyền các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, điển hình là bệnh não xốp ở bò (BSE) hay bệnh lở mồm long móng ^[1], ^[3]. Nguy cơ lây truyền prion từ các vật liệu ghép có nguồn gốc từ bò dùng trong phẫu thuật nha khoa hoặc sản phẩm tiêu thụ ở người đã được cảnh báo và điều tra kỹ lưỡng ^[1].

Thêm vào đó, phản ứng quá mẫn với collagen bò đã được ghi nhận trong thực tế y khoa. Collagen loại I từ bò là thành phần chính trong gelatin có mặt ở một số loại vaccine như sởi, quai bị, rubella, và hầu hết trẻ em bị sốc phản vệ đã biểu hiện sự nhạy cảm với loại gelatin nguồn gốc bò này ^[1]. Hai trường hợp dị ứng nghiêm trọng với collagen bò sử dụng như thiết bị hoặc liệu pháp điều trị cũng đã được báo cáo ở hai phụ nữ 39 tuổi và 62 tuổi ^[1]. Các rào cản về tôn giáo cũng là một trở ngại lớn hạn chế việc sử dụng collagen từ bò và lợn ở một số cộng đồng ^[3].

Trước những hạn chế này, collagen từ biển (da, vảy, vây, xương cá và hải sâm) được xem là giải pháp thay thế lý tưởng nhờ trữ lượng dồi dào, khả năng tiếp cận cao và không có nguy cơ lây truyền bệnh bò điên hay prion ^[1], ^[3]. Một nghiên cứu so sánh khung nền từ collagen sứa biển với collagen loại I từ da bê cho thấy collagen sứa không gây độc tế bào nguyên bào sợi người và giúp duy trì tỷ lệ sống của tế bào cao hơn collagen bò ^[8]. Trong một nghiên cứu khác nuôi cấy nguyên bào sợi dây chằng nha chu người trên gel collagen cá hồi và gel collagen lợn, tốc độ phát triển của tế bào trên gel cá hồi diễn ra nhanh hơn ^[8]. Tế bào trên gel collagen cá hồi cũng biểu hiện hoạt tính enzyme phosphatase kiềm (ALP) cao hơn, cùng với sự gia tăng biểu hiện mRNA của collagen loại I và osteocalcin ^[8].

Dù vậy, collagen cá biển không phải là không có nhược điểm. Hạn chế chính của collagen tự nhiên nói chung và collagen biển nói riêng là độ bền cơ học tương đối thấp cùng tốc độ thoái hóa nhanh, khó dự đoán ^[6]. Những người có tiền sử dị ứng với hải sản hoặc cá cũng có thể đối mặt với nguy cơ phản ứng quá mẫn khi sử dụng nguồn này.

Những hiểu lầm phổ biến khi bổ sung collagen

Rất nhiều người lầm tưởng rằng uống collagen loại nào thì cơ thể sẽ hấp thu nguyên vẹn sợi collagen đó để đắp thẳng vào các nếp nhăn trên mặt. Thực tế, khi đi qua đường tiêu hóa, các phân tử protein collagen dài sẽ bị các enzyme phân cắt thành các axit amin và peptide nhỏ trước khi được hấp thụ vào máu ^[2]. Do đó, collagen thủy phân từ cá với khối lượng phân tử thấp (300-6000 Da) thường được ưa chuộng hơn nhờ tốc độ hòa tan và khả năng thẩm thấu qua niêm mạc ^[2].

Một ngộ nhận khác là collagen bôi ngoài da có thể thay thế hoàn toàn collagen đường uống. Tuy nhiên, làn da người có đặc tính bảo vệ nghiêm ngặt và cơ thể gặp rào cản lớn khi hấp thụ các phân tử peptide có kích thước lớn qua lớp biểu bì ^[2]. Collagen bôi ngoài da từ cá chủ yếu hoạt động như một chất dưỡng ẩm tự nhiên nhờ khả năng hút nước, giữ nước trên bề mặt và ngăn ngừa mất nước biểu bì chứ không thể trực tiếp củng cố mạng lưới nâng đỡ sâu ở lớp hạ bì như đường uống ^[2], ^[4].

Nhiều người cũng tin rằng collagen từ cá luôn vượt trội hơn collagen bò trong mọi trường hợp. Bằng chứng khoa học cho thấy collagen từ bò vẫn giữ vị trí then chốt về khả năng kích thích bám dính tế bào sừng, độ bền cơ học và độ ổn định nhiệt độ cao hơn ^[6], ^[2], ^[5]. Sự lựa chọn vì thế phụ thuộc vào mục đích sử dụng cụ thể, cơ địa và độ nhạy cảm của từng cá nhân chứ không có loại nào hoàn toàn áp đảo loại còn lại.

Ai nên thận trọng khi lựa chọn nguồn collagen?

Trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ bổ sung nào, việc lắng nghe cơ thể và nhận biết các yếu tố nguy cơ là vô cùng cần thiết để bảo vệ sức khỏe:

• Người có cơ địa dị ứng thực phẩm: Những người từng bị dị ứng với cá, hải sản cần tuyệt đối tránh các sản phẩm collagen cá biển. Ngược lại, người có tiền sử dị ứng thịt bò hoặc từng bị dị ứng với gelatin trong vaccine nên cẩn trọng tối đa với collagen từ bò ^[1].
• Người có vấn đề về hệ miễn dịch hoặc lo ngại về an toàn dịch bệnh: Những ai muốn loại bỏ triệt để nguy cơ phơi nhiễm với các bệnh truyền nhiễm từ động vật có vú như prion hay BSE nên ưu tiên chọn collagen có nguồn gốc từ cá biển đã qua kiểm định nghiêm ngặt ^[1], ^[3].
• Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm chức năng chứa collagen. Mặc dù các liệu pháp collagen nhìn chung dung nạp tốt và không gây phản ứng bất lợi nghiêm trọng ^[1], việc kiểm tra tương tác thuốc và đánh giá chức năng gan, thận vẫn là nguyên tắc an toàn hàng đầu.

Hướng dẫn sử dụng và tối ưu hiệu quả chăm sóc da thực tế

Để collagen phát huy tối đa công dụng cải thiện nếp nhăn và phục hồi độ ẩm cho da, người dùng nên lưu ý một số điểm thực hành sau:

• Lựa chọn dạng bào chế phù hợp: Với mục đích làm đẹp da từ sâu bên trong, nên ưu tiên các chế phẩm collagen thủy phân dạng bột hoặc nước có nguồn gốc cá biển với kích thước phân tử nhỏ (dưới 6000 Dalton) để tối ưu khả năng hòa tan và hấp thu ^[2]. Nếu chọn collagen bôi ngoài da, hãy xem đây là bước cấp ẩm, khóa ẩm và làm dịu bề mặt da ^[2], ^[5].
• Kiên trì theo liệu trình: Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về độ sâu nếp nhăn, độ đàn hồi và độ rạng rỡ của da sau một quá trình bổ sung liên tục từ 6 đến 12 tuần ^[4]. Việc sử dụng ngắt quãng hoặc nóng vội kỳ vọng thay đổi chỉ sau vài ngày là không thực tế.
• Kết hợp lối sống bảo vệ cấu trúc da: Bổ sung collagen đường uống không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng cân bằng và thói quen sinh hoạt lành mạnh. Người dùng cần duy trì uống đủ nước mỗi ngày, ngủ đủ giấc, ăn nhiều rau quả tươi giàu vitamin và bắt buộc dùng kem chống nắng phổ rộng để bảo vệ cấu trúc collagen tự nhiên của da khỏi sự phá hủy của tia cực tím.

Tóm lại, cả collagen cá biển và collagen từ bò đều mang lại những lợi ích thiết thực đã được khoa học ghi nhận cho làn da ^[1], ^[4], ^[7]. Trong khi collagen cá biển nổi bật về độ an toàn vi sinh, ít nguy cơ lây bệnh truyền nhiễm và kích thước phân tử nhỏ dễ hấp thu ^[1], ^[3], ^[2], thì collagen từ bò lại giữ ưu thế về độ bền cấu trúc và khả năng tương thích tế bào ^[6], ^[2], ^[5]. Người tiêu dùng nên dựa vào tình trạng dị ứng của bản thân, độ nhạy cảm và nhu cầu cụ thể để chọn lựa sản phẩm an toàn, đồng thời trao đổi với bác sĩ nếu có bất kỳ thắc mắc nào về sức khỏe.