Nhiều người rỉ tai nhau dùng côn trùng, bò cạp hay "con bà chằn" ngâm rượu hoặc tán bột uống để tăng cường sinh lực phái mạnh. Lời đồn đại về tác dụng cương cứng bền bỉ khiến không ít nam giới tìm mua các bài thuốc trôi nổi này.

Sự thật không phải vậy. Hiện tượng cương cứng kéo dài sau khi dùng con bà chằn bản chất là tình trạng cương dương bệnh lý (priapism) do độc chất cantharidin kích ứng dữ dội niêm mạc niệu đạo và đường sinh dục [1], [2]. Đây là dấu hiệu ngộ độc cấp tính, không hề mang lại tác dụng sinh lý lành mạnh mà còn đe dọa trực tiếp tính mạng [3], [4].

Cương cứng do độc chất kích ứng niêm mạc

Con bà chằn (thuộc nhóm bọ cánh cứng/blister beetle) chứa cantharidin [3], [2]. Độc chất cantharidin là dạng anhydrit có đặc tính gây phồng rộp da và hoại tử niêm mạc [1], [2].

Khi đi vào cơ thể qua đường uống, độc chất bài tiết qua nước tiểu và tiếp xúc trực tiếp biểu mô đường tiết niệu [1], [2]. Hoạt chất này kích thích mạnh bạo lên niêm mạc niệu đạo, gây sung huyết vùng chậu ở nữ và cương cứng bệnh lý kéo dài ở nam giới [2]. Độc chất trực tiếp làm tổn hại tế bào nội mô mạch máu [5].

Tình trạng cương cứng này không xuất phát từ ham muốn tự nhiên mà đi kèm cảm giác đau rát buốt dữ dội, tiểu khó và tiểu ra máu [1], [5]. Tác động độc tế bào gây loét biểu mô, hình thành huyết khối tắc nghẽn mạch máu, từ đó dẫn tới nguy cơ thiếu máu cục bộ và hoại tử mô dương vật [1], [5].

Độc tính phá hủy đường tiêu hóa và thận

Cantharidin phản ứng hóa học trực tiếp với các amin sinh học trong cơ thể, tạo liên kết cộng hóa trị dạng amide và imide làm biến đổi protein ở gan và thận [6]. Độc chất gây xói mòn niêm mạc toàn bộ đường tiêu hóa trên và hệ tiết niệu [1].

Người bệnh thường xuất hiện cảm giác bỏng rát khoang miệng, nuốt nghẹn, buồn nôn, nôn ra máu và đau bụng dữ dội [3], [1]. Niêm mạc tiêu hóa bị loét chợt, chảy máu lan tỏa [1].

Độc chất gây hoại tử ống thận cấp và phá hủy cầu thận [1], [5]. Biểu mô ống thận phình to, tế bào teo nhỏ, bong tróc mảnh vụn tế bào làm tắc lòng ống dẫn đến suy thận cấp tiến triển nhanh [3], [7].

Ghi nhận từ các ca lâm sàng thực tế

Một báo cáo năm 2020 ghi nhận nam bệnh nhân 51 tuổi uống chế phẩm trà chứa cantharidin [3]. Bệnh nhân bị bỏng rát miệng, tiêu chảy, tiểu máu, tổn thương thận cấp và gặp các triệu chứng thần kinh không điển hình [3].

Báo cáo năm 1996 ghi nhận 4 trường hợp cấp cứu do ngộ độc cantharidin với triệu chứng tiểu buốt, nước tiểu sẫm màu [1]. Trong đó, 3 ca có đau bụng, 1 ca đau mạn sườn, 3 ca tiểu ra máu và 2 ca có xuất huyết trực tràng ẩn [1]. Đáng lưu ý, 2 bệnh nhân xuất hiện biến chứng đông máu nội mạch rải rác (DIC) mức độ nhẹ [1].

Một nghiên cứu năm 2013 báo cáo một quân nhân 23 tuổi nuốt một con bọ cánh cứng (Berberomeloe majalis) sau một vụ cá cược [2]. Chỉ 6 giờ sau, người này phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng tụt huyết áp, sốt, đau bụng, tiểu buốt, tiểu máu đỏ đại thể kèm cục máu đông và suy thận cấp [2]. Bệnh nhân được điều trị tích cực bằng truyền dịch tĩnh mạch và các chỉ số hồi phục sau 1 tuần [2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1978 trên 5 trường hợp nhiễm độc ghi nhận 4 người dùng cantharidin làm chất kích dục và 1 người dùng để phá thai [7]. Cả 5 người đều có triệu chứng đường tiết niệu, 4 người tiểu ra máu đại thể [7]. Một ca suy thận không thiểu niệu có creatinin huyết tương tăng vọt lên mức 5,6 mg/100 ml [7]. Kết quả sinh thiết thận ở 2 ca cho thấy biểu mô ống thận biến dạng rõ rệt, lòng ống chứa đầy mảnh vụn tế bào hoại tử [7].

Một báo cáo năm 2018 ghi nhận một bệnh nhân xuất hiện biến cố huyết khối đa động mạch sau khoảng 6 tháng bắt đầu sử dụng chế phẩm chứa cantharidin [5]. Tình trạng huyết khối chấm dứt hoàn toàn sau khi bệnh nhân ngừng uống chất này [5].

Một ca tử vong được công bố năm 1992 sau khi nạn nhân tự uống bột cantharidin để kích dục [4]. Phân tích khối phổ khí mẫu máu và nước tiểu trong 30 giờ sống sót ước tính liều cantharidin ăn phải chỉ vào khoảng 26-45 mg [4].

Bên cạnh tổn thương thận và mạch máu, y văn năm 1984 còn ghi nhận 2 trường hợp ngộ độc cantharidin biến chứng suy thận cấp kèm liệt mềm kiểu hội chứng Guillain-Barre [8]. Các triệu chứng thần kinh nặng như co giật cũng từng được ghi nhận trong các đợt ngộ độc [1], [5].

Hiểu lầm phổ biến về dược liệu trôi nổi

Nhiều người lầm tưởng con bà chằn hay sâu ban miêu là vị thuốc bổ thận tráng dương tự nhiên, lành tính không tác dụng phụ. Trong lịch sử, chất độc này từng được gọi là "ruồi Tây Ban Nha" (Spanish fly) và bị lạm dụng như một chất kích dục nguy hiểm [3], [1], [2].

Thực tế, không có liều lượng an toàn nào khi dùng độc chất này cho con người qua đường ăn uống [7]. Cảm giác kích thích và cương cứng kéo dài chỉ là phản ứng của một đợt viêm đường tiết niệu cấp tính, xuất huyết và hoại tử mô [1], [2].

Hiện nay y học hoàn toàn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho cantharidin [3]. Việc điều trị khi ngộ độc hoàn toàn phụ thuộc vào các biện pháp hồi sức và hỗ trợ triệu chứng [3], [1].

Ai cần tuyệt đối tránh xa?

Mọi đối tượng đều cần tránh tuyệt đối việc nuốt hoặc uống các chế phẩm từ con bà chằn [7]. Độc tính cantharidin gây nguy hiểm đến tính mạng đối với bất kỳ ai tiếp xúc [3], [4].

Người có tiền sử bệnh lý thận, tim mạch hay rối loạn đông máu đối mặt nguy cơ tử vong cao hơn do suy đa tạng và hình thành huyết khối tắc mạch [1], [5].

Phụ nữ mang thai tuyệt đối không tiếp xúc vì đây là chất gây sảy thai nghiêm trọng kèm xuất huyết âm đạo và suy thận [3], [1], [7].

Xử trí khi nghi ngờ ngộ độc

Không tự ý bắt, ngâm rượu, tán bột hoặc sử dụng các loại côn trùng lạ, bọ cánh cứng làm thuốc kích dục [3], [2]. Nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn [3].

Nếu vô tình nuốt phải hoặc xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như bỏng rát miệng, đau quặn bụng, nôn ói, đi tiểu buốt, tiểu ra máu hoặc dương vật cương cứng bất thường gây đau đớn, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [3], [1], [2]. Bệnh nhân cần mang theo mẫu côn trùng hoặc chế phẩm đã sử dụng để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán và điều trị cấp cứu kịp thời [3].