Gan nhiễm mỡ ngày càng trở nên phổ biến trong đời sống hiện đại do thói quen ăn uống nhiều năng lượng, ít vận động và sử dụng rượu bia thường xuyên. Khi phát hiện men gan tăng kèm hình ảnh siêu âm gan thoái hóa mỡ, nhiều người bắt đầu tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn hỗ trợ phục hồi cơ quan chuyển hóa quan trọng này. Trong số các cây thuốc truyền thống, cốt khí củ (tên khoa học Polygonum cuspidatum) là cái tên nhận được sự quan tâm lớn từ giới khoa học nhờ hoạt chất sinh học mang tên polydatin [1].
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng nghiên cứu hiện nay: Chiết xuất polydatin từ cốt khí củ cho thấy tiềm năng rõ rệt trong việc ức chế quá trình tổng hợp chất béo, tăng đào thải mỡ tế bào, giảm viêm và hạ men gan ở các mô hình động vật [1, 2, 7]. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng trên người bị gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) vẫn còn rất hạn chế, do đó cốt khí củ chưa thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực [3, 8].
Polydatin từ cốt khí củ bảo vệ gan qua cơ chế nào?
Cốt khí củ là loài thực vật phân bố rộng rãi ở châu Á, và thân rễ của cây chứa lượng lớn polydatin, vốn là dạng tiền chất tự nhiên của resveratrol với sinh khả dụng cao hơn [2]. Khi gan tích trữ lượng mỡ vượt ngưỡng an toàn, các tế bào gan sẽ phải chịu đựng sự quá tải chuyển hóa, kích hoạt các phản ứng viêm mạn tính và sản sinh hàng loạt gốc tự do phá hủy cấu trúc tế bào [2, 5].
Các nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích chi tiết con đường bảo vệ tế bào gan của hoạt chất polydatin. Hợp chất này giúp điều hòa quá trình tự thực bào của ty thể (mitophagy) thông qua trục tín hiệu SIRT3-FOXO3-BNIP3 và con đường PINK1-PRKN [3]. Hoạt động tự thực này giúp loại bỏ các ty thể bị tổn thương, tái tạo năng lượng lành mạnh cho tế bào gan [3]. Đồng thời, polydatin ức chế con đường tín hiệu mTOR và kích hoạt TFEB nhằm khôi phục chức năng tiêu thể (lysosome), từ đó gia tăng tốc độ thanh lọc các bọng mỡ nội bào [4].
Bên cạnh việc dọn dẹp mỡ thừa, polydatin còn trực tiếp khóa các gene chịu trách nhiệm sinh mỡ ở gan do yếu tố SREBP-1c kiểm soát, điển hình là enzym tổng hợp axit béo (FAS) và stearoyl-CoA desaturase 1 (SCD1) [5]. Nhờ ngăn chặn nguồn cung mỡ mới và kích hoạt hệ thống chống oxy hóa tự nhiên như superoxide dismutase (SOD) hay glutathione (GSH), polydatin giữ cho màng tế bào gan không bị xơ hóa và hủy hoại [2, 5].
Nghiên cứu trên động vật: Kiểm soát tích tụ mỡ và kháng insulin
Hiệu quả giảm thoái hóa mỡ gan của polydatin đã được thử nghiệm kỹ lưỡng trên nhiều mô hình động vật khác nhau, ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực về sinh hóa và mô học [1, 2].
Năm 2015, một nghiên cứu trên chuột cống trắng giống Sprague Dawley đực được chia làm 4 nhóm và theo dõi suốt 12 tuần với các chế độ ăn khác nhau: ăn thường, ăn thường kèm polydatin, ăn nhiều chất béo, hoặc ăn nhiều chất béo bổ sung polydatin dạng hòa tan trong nước uống nồng độ 0,3% (wt/vol) [1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn giàu chất béo dài ngày khiến chuột bị gan nhiễm mỡ, biểu hiện qua sự tích tụ mỡ trung tính quá mức kèm tăng cao hai chỉ số men gan ALT và AST [1]. Việc bổ sung polydatin 0,3% trong nước uống đã làm giảm đáng kể tổn thương mô bệnh học gan, cải thiện độ nhạy insulin thông qua việc phục hồi thụ thể IRS-2 và tăng phosphoryl hóa protein Akt tại gan, đồng thời điều chỉnh cân bằng lại nồng độ leptin và adiponectin bất thường [1].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2012 cũng đánh giá tác động của polydatin ở chuột Sprague Dawley đực ăn chế độ nhiều béo với hai mức liều 30 mg/kg và 90 mg/kg [5]. Cả hai liều lượng này đều làm giảm tình trạng gan thoái hóa mỡ, hạ nồng độ chất béo trung tính (TG), cholesterol toàn phần (TC) và axit béo tự do (FFA) trong máu cũng như tại nhu mô gan [5]. Nghiên cứu xác nhận polydatin đã ức chế mạnh yếu tố gây viêm TNF-alpha, giảm sự oxy hóa chất béo biểu hiện qua malondialdehyde (MDA) và 4-hexanonenal, đồng thời ngăn chặn các gene sinh mỡ SREBP-1c, FAS và SCD1 [5].
Không chỉ ở chuột cống, tác dụng điều hòa lipid máu của polydatin từ cốt khí củ cũng được thử nghiệm trên 32 con thỏ đực ăn chế độ giàu chất béo và cholesterol trong 6 tuần vào năm 2009 [6]. Ba tuần sau khi bắt đầu chế độ ăn tạo bệnh, thỏ được chia nhóm uống polydatin qua ống thông dạ dày với các liều 25, 50 và 100 mg/kg mỗi ngày trong 3 tuần tiếp theo [6]. Hoạt chất này đã làm giảm rõ rệt cholesterol toàn phần, triglyceride, lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C), hạ tỷ lệ TC/HDL-C và giảm hệ số phì đại của gan, dù không làm thay đổi trọng lượng toàn thân của thỏ [6].
Hiệu quả đối với viêm gan nhiễm mỡ và tổn thương oxy hóa
Khi gan nhiễm mỡ tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ (NASH), tế bào gan bị viêm nhiễm nặng nề và dễ hoại tử [6, 7]. Các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra khả năng can thiệp sâu hơn của hợp chất này trên các tình trạng tổn thương cấp và mạn tính [5, 6].
Nghiên cứu năm 2018 trên chuột nhắt biến đổi gene gây béo phì ăn nhiều chất béo cho thấy polydatin giúp giảm trọng lượng cơ thể chuột, hạ các men gan AST, ALT, giảm LDL-C, TG và tăng cholesterol tốt HDL-C [2]. Quan trọng hơn, polydatin làm giảm thâm nhiễm các tế bào viêm Gr-1+ tại mô gan và hạ thấp sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm như MCP-1, TNF-alpha, IL-6, S100A8 và S100A9 [2]. Một nghiên cứu năm 2019 tiếp tục ghi nhận ở chuột db/db bị viêm gan thoái hóa mỡ do ăn chế độ thiếu methionine-choline, việc uống polydatin đã bảo vệ gan khỏi tích tụ mỡ, giảm hoại tử tế bào nhờ kích hoạt lại dòng tự thực lysosome bị phong bế [4].
Về khía cạnh tổn thương độc chất, nghiên cứu năm 2012 trên chuột bị hủy hoại gan cấp tính bằng carbon tetrachloride (CCl4) liều 50 microlit/kg chỉ ra rằng: việc cho chuột uống polydatin liên tục 5 ngày trước khi tiêm độc chất đã đảo ngược đà tăng của men gan ALT, AST và MDA [7]. Polydatin duy trì hàm lượng chất chống oxy hóa nội sinh glutathione (GSH) cùng hoạt tính các enzym bảo vệ như SOD, catalase (CAT), glutathione transferase (GST) và glutathione peroxidase (GPx), đồng thời ức chế các tác nhân gây viêm NF-kappaB, COX-2, iNOS, IL-1beta và TNF-alpha [7].
Dữ liệu lâm sàng trên người và giới hạn của bằng chứng
Mặc dù có nguồn dữ liệu tiền lâm sàng đồ sộ trên động vật, nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người bệnh gan nhiễm mỡ thoái hóa không do rượu (NAFLD) đối với chiết xuất cốt khí củ vẫn còn thiếu hụt [3, 6].
Bằng chứng thử nghiệm trên người hiện có được ghi nhận trong một nghiên cứu thí điểm công bố năm 2015 trên 20 bệnh nhân nghiện rượu mạn tính đang điều trị phục hồi [8]. Nhóm bệnh nhân được chia làm hai nhóm dùng liệu trình dinh dưỡng trong 2 tuần: một nhóm chỉ dùng chất chống oxy hóa glutathione kèm vitamin C, nhóm còn lại dùng phối hợp glutathione, vitamin C và polydatin chiết xuất từ cốt khí củ [8]. Kết quả sau 2 tuần cai rượu cho thấy nồng độ AST và ALT trong huyết tương ở nhóm bổ sung thêm polydatin giảm nhiều hơn rõ rệt so với nhóm chứng, đồng thời giảm sự peroxy hóa lipid và cải thiện điểm số đánh giá nhận thức tâm thần Mini-Mental Status [8].
Nghiên cứu trên cho thấy polydatin phát huy khả năng bảo vệ tế bào gan nhất định ở người tổn thương gan do cồn [8]. Tuy nhiên, vì cỡ mẫu nghiên cứu còn nhỏ (chỉ 20 bệnh nhân) và thực hiện trong thời gian ngắn (2 tuần) trên đối tượng nghiện rượu, giới y khoa chưa thể suy rộng hiệu quả này sang quần thể người mắc bệnh gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa hay béo phì thông thường [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cốt khí củ
Nhiều người lầm tưởng cốt khí củ là vị thuốc lành tính tuyệt đối, cứ sắc nước uống thay trà hàng ngày là có thể "rửa sạch mỡ gan" mà không cần kiêng khem ăn uống. Trên thực tế, các nghiên cứu khoa học sử dụng hoạt chất polydatin tinh khiết với nồng độ xác định [1, 2]. Trong khi đó, dược liệu thô chưa qua chiết xuất chuẩn hóa chứa nhiều tạp chất và thành phần hóa học khác nhau, người dùng khó kiểm soát được hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cốt khí củ có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị hạ mỡ máu hoặc các phác đồ chuyển hóa do bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Động vật thí nghiệm được kiểm soát ngặt nghèo về môi trường sống và liều lượng polydatin tính theo trọng lượng cơ thể [2, 4]. Việc tự ý bỏ thuốc theo đơn để chuyển sang dùng hoàn toàn nước sắc dược liệu có thể làm bùng phát nguy cơ tổn thương gan hoặc biến chứng tim mạch nghiêm trọng.
Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng cốt khí củ?
Người mắc bệnh gan giai đoạn tiến triển như xơ gan mất bù, suy gan nặng không được tự ý dùng cốt khí củ hay bất kỳ bài thuốc dân gian truyền miệng nào khi chưa có đánh giá chức năng chuyển hóa từ bác sĩ điều trị. Việc đưa thêm hoạt chất ngoại lai vào cơ thể khi gan đã suy kiệt có thể làm tăng gánh nặng thải trừ của gan.
Phụ nữ đang mang thai, dự định mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú cần tránh sử dụng do thiếu hụt dữ liệu an toàn về độc tính phôi thai của dược liệu. Ngoài ra, những người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc tim mạch hoặc các nhóm thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế, bởi cốt khí củ có hoạt tính sinh học mạnh có thể tương tác làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương.
Hướng tiếp cận an toàn và kiểm soát gan nhiễm mỡ thực tế
Để kiểm soát và đẩy lùi tình trạng gan nhiễm mỡ, việc trông cậy vào một loại thảo dược duy nhất là không đủ. Nền tảng cốt lõi luôn phải xuất phát từ việc thay đổi lối sống toàn diện.
Người bệnh cần chủ động thiết lập chế độ dinh dưỡng giảm bớt năng lượng dư thừa, hạn chế tối đa các loại đường hấp thu nhanh như fructose, nước ngọt có ga, bánh kẹo ngọt và mỡ động vật. Thay vào đó, tăng cường rau xanh giàu chất xơ, cá béo chứa omega-3 và ngũ cốc nguyên hạt để giảm gánh nặng chuyển hóa mỡ cho gan. Cùng với đó, việc duy trì tập luyện thể lực đều đặn ít nhất 150 phút mỗi tuần giúp cải thiện độ nhạy insulin toàn thân – một mắt xích bệnh sinh chính của gan thoái hóa mỡ [1].
Nếu có nguyện vọng sử dụng các chế phẩm bổ trợ gan chứa chiết xuất từ cốt khí củ, người dùng chỉ nên chọn các sản phẩm đã được cơ quan y tế cấp phép lưu hành, nguồn gốc xuất xứ minh bạch và chuẩn hóa hàm lượng polydatin. Luôn trao đổi trước với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật về thời điểm, liều dùng và theo dõi định kỳ men gan AST, ALT để đánh giá chính xác đáp ứng của cơ thể [1, 8].
Cốt khí củ cùng hoạt chất polydatin là một hướng đi hứa hẹn của y học trong việc bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ chuyển hóa lipid [1, 3]. Dẫu vậy, thảo dược này chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ tiềm năng trong tương lai, không thể thay thế cho lối sống lành mạnh và chỉ định y khoa chuyên sâu.