Rễ cỏ tranh có tác dụng hạ sốt, kháng viêm như lời đồn?

Thảo dược quen thuộc và những lời đồn thổi

Từ lâu trong đời sống người Việt, rễ cỏ tranh (còn gọi là mao căn) đã trở thành một vị thảo dược vô cùng quen thuộc trong các bài nước mát mùa hè. Mỗi khi thời tiết oi bức, cơ thể nổi mụn nhọt, tiểu buốt hoặc cảm sốt nhẹ, nhiều người thường mách nhau ra vườn đào rễ cỏ tranh hoặc mua vài nắm rễ khô ngoài tiệm thuốc bắc về đun nước uống.

Dân gian lưu truyền rằng loại nước này có khả năng "thanh nhiệt, giải độc", vừa làm dịu cơn sốt lại vừa giúp tiêu trừ các phản ứng viêm nhiễm trong cơ thể một cách kỳ diệu. Không ít người thậm chí còn tin rằng uống nước rễ cỏ tranh đậm đặc có thể thay thế được các loại thuốc giảm đau, hạ sốt hiện đại.

Nhưng liệu những kinh nghiệm dân gian truyền miệng này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm? Các hoạt chất tự nhiên bên trong rễ cỏ tranh có đủ sức đẩy lùi tình trạng sốt cao và phản ứng viêm hay không?

Rễ cỏ tranh có thực sự hạ sốt, kháng viêm?

Câu trả lời ngắn gọn là: Rễ cỏ tranh thực sự chứa nhiều hoạt chất sinh học có đặc tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch rõ rệt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng tác dụng hạ sốt trực tiếp hiện vẫn chủ yếu dựa trên kinh nghiệm truyền thống chứ chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng xác nhận trên người ^[1].

Trong y học cổ truyền châu Á, rễ cỏ tranh từ lâu đã được ghi nhận như một phương thuốc giúp cầm máu, long đờm, hỗ trợ hạ sốt và chống viêm ^[1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược lý hiện đại mới chỉ phân lập và xác nhận các cơ chế ức chế phản ứng viêm ở quy mô tế bào và trên động vật thí nghiệm ^{[2] [1] [3] [4]}.

Do đó, việc xem rễ cỏ tranh như một bài thuốc hỗ trợ làm mát cơ thể và làm dịu triệu chứng nhẹ là có cơ sở khoa học nhất định. Nhưng nếu kỳ vọng loại thảo mộc này thay thế hoàn toàn thuốc hạ sốt, kháng viêm tây y trong các đợt sốt cao do nhiễm khuẩn hay bệnh lý cấp tính thì đó là một nhận định hoàn toàn sai lầm.

Cơ chế tác động sinh học: Kháng viêm diễn ra như thế nào?

Để hiểu tại sao rễ cỏ tranh lại có tiềm năng chống viêm, chúng ta cần nhìn vào phản ứng viêm ở cấp độ tế bào. Khi cơ thể bị tổn thương hoặc vi khuẩn, độc tố tấn công, các tế bào miễn dịch (đặc biệt là đại thực bào) sẽ được kích hoạt để giải phóng hàng loạt phân tử gây viêm, chẳng hạn như oxit nitric (NO), interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) ^[2].

Nếu quá trình này diễn ra mất kiểm soát, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái viêm mạn tính hoặc tổn thương mô xung quanh. Một số hoạt chất chiết xuất từ rễ cỏ tranh đã thể hiện khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu này ^[2].

Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện các hợp chất phenolic trong rễ cây có thể ức chế sự phosphoryl hóa của phức hợp kinase liên quan đến đường truyền tín hiệu NF-kappaB ^[2]. Khi con đường truyền tín hiệu NF-kappaB bị chặn lại, nhân tế bào sẽ giảm hẳn tín hiệu sản xuất các chất trung gian gây viêm ^[2].

Song song đó, hoạt chất isoeugenin tìm thấy trong rễ cỏ tranh còn can thiệp vào enzym inducible nitric oxide synthase (iNOS) và cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[1]. COX-2 chính là enzym mục tiêu mà nhiều thuốc chống viêm hiện đại nhắm tới nhằm ngăn chặn việc tạo ra prostaglandin – chất trung gian hàng đầu gây ra phản ứng đau, sưng và sốt trong cơ thể con người ^[1]. Nhờ tác động đồng thời vào nhiều đích truyền tín hiệu, rễ cỏ tranh thể hiện phổ hoạt tính sinh học tương đối đa dạng ^{[2] [1]}.

Khoa học thực nghiệm nói gì về dược tính cỏ tranh?

Trong những năm gần đây, nhiều nhóm nghiên cứu quốc tế đã thực hiện các khảo sát chuyên sâu để bóc tách thành phần hóa học của rễ cỏ tranh và kiểm chứng tác dụng của chúng trên các mô hình sinh học chuẩn mực.

Năm 2022, một nghiên cứu chi tiết đã phân lập thành công 10 hợp chất phenolic mới (được đặt tên là imperphenoside A, imperphenol B, C, imperphenoside D-F, và imperlignanoside A-D) cùng 37 hợp chất đã biết khác từ thân rễ cỏ tranh Imperata cylindrica var. major ^[2]. Khi thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), các nhà nghiên cứu nhận thấy các hợp chất được đánh số 4, 11, 12, 24, 27, 31, 32, 37, 43, 45 và 47 có tác dụng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) phụ thuộc vào nồng độ ở các mức 3, 10 và 30 micromol/L ^[2]. Phân tích Western blot sâu hơn cho thấy các hợp chất 4, 11, 43 và 47 đã ức chế sự phosphoryl hóa enzym điều hòa NF-kappaB, từ đó làm giảm rõ rệt sự biểu hiện của các cytokine gây viêm như iNOS, IL-6 và TNF-alpha ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2015 đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) để phân lập bốn hợp chất từ rễ cỏ tranh, bao gồm axit ferulic, axit p-coumaric, axit caffeic và một chromone mới có tên là isoeugenin (7-hydroxy-5-methoxy-2-methylchromone) ^[1]. Khi đánh giá khả năng ức chế NO trên tế bào đại thực bào RAW 264.7, isoeugenin thể hiện hoạt tính mạnh nhất với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) đạt 9,33 microgam/mL ^[1]. Bên cạnh đó, isoeugenin còn làm giảm đáng kể mức mRNA của iNOS, COX-2 và các cytokine tiền viêm khác, chứng minh tiềm năng phát triển thành hoạt chất điều trị bệnh viêm nhiễm ^[1].

Đặc tính kháng viêm của cỏ tranh còn được mở rộng sang các cơ quan nội tạng. Nghiên cứu năm 2023 tập trung vào cylindrin, hoạt chất chính được chiết xuất từ cỏ tranh, nhằm khảo sát vai trò bảo vệ chống xơ hóa thận trên chuột bị tổn thương thận do axit folic ^[3]. Kết quả cho thấy ở liều cao, cylindrin làm giảm sự phân cực của đại thực bào M2 thông qua việc ức chế con đường truyền tín hiệu LXR-alpha/PI3K/AKT ^[3]. Điều này dẫn đến sự suy giảm rõ rệt hiện tượng xơ hóa mô thận trong mô hình động vật thí nghiệm ^[3].

Một nghiên cứu khác áp dụng phương pháp sàng lọc sinh học kết hợp thử nghiệm vặn mình giảm đau trên chuột đã phân lập được hợp chất stigmast-4-en-3-one từ dịch chiết methanol của cỏ tranh ^[4]. Đánh giá mô phỏng sinh học ADMET cho thấy stigmast-4-en-3-one có đặc tính dược động học đường uống thuận lợi, có ái lực gắn kết tốt với các đích tiền viêm, đồng thời không gây đột biến gen, không gây ung thư và có nguy cơ độc tính tim mạch thấp ^[4]. Dịch chiết này cũng chứa chất chống oxy hóa isovanillin, góp phần lý giải hiệu quả giảm đau và kháng viêm trong y học bản địa ^[4].

Tuy nhiên, không phải mọi hoạt chất trong rễ cỏ tranh đều có tác dụng kháng viêm. Một công trình công bố năm 2014 đã phân lập bốn hợp chất mới từ cỏ tranh gồm impecylone, deacetylimpecyloside, seguinoside K 4-methylether và impecylenolide, cùng hai chất quen thuộc khác ^[5]. Khi tiến hành thử nghiệm nồng độ canxi tế bào, các hợp chất impecylone, deacetylimpecyloside, impecylenolide và impecyloside đều không thể ức chế đỉnh canxi so với đối chứng âm, chứng minh rằng nhóm chất này không hề sở hữu hoạt tính kháng viêm ^[5].

Bên cạnh đó, việc điều chế bằng nước nóng cũng tạo ra những tác động sinh học phức tạp. Nghiên cứu năm 2025 về các chuỗi polysaccharide chiết xuất từ rễ cỏ tranh bằng nước nóng (IRPs-H) lại chỉ ra rằng những chất này đóng vai trò kích thích miễn dịch chứ không đơn thuần là ức chế viêm ^[6]. Trên tế bào RAW 264.7, các phân đoạn polysaccharide ở nồng độ từ 50 đến 800 microgam/mL đã thúc đẩy tế bào phân chia, tăng cường khả năng thực bào và kích hoạt phản ứng làm tăng NO, IL-6, TNF-alpha và các gốc oxy hóa ^[6]. Thậm chí phân đoạn IRPs-H3 còn kích thích sản sinh TNF-alpha lên tới 438,02 pg/mL và IL-6 lên 30,13 pg/mL, gần tương đương với mức kích hoạt của nội độc tố vi khuẩn LPS dùng làm đối chứng dương ^[6].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng hiện nay

Nhìn tổng thể các công trình khoa học, có thể thấy rễ cỏ tranh sở hữu một kho tàng các phân tử có hoạt tính sinh học đa dạng ^{[2] [1]}. Các thành phần như isoeugenin, stigmast-4-en-3-one và các dẫn xuất phenolic thực sự có khả năng can thiệp vào các chuỗi phản ứng viêm tương tự như cơ chế của một số thuốc giảm đau, chống viêm hiện đại ^{[2] [1] [4]}.

Mặc dù vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện nay vẫn còn rất lớn. Đa số các thử nghiệm khẳng định tác dụng kháng viêm mới dừng lại ở mức độ tế bào in vitro hoặc mô hình chuột thí nghiệm ^{[2] [1] [3] [4]}. Cho đến thời điểm này, vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người để xác định xem việc uống nước sắc rễ cỏ tranh hàng ngày có giúp hạ sốt nhanh hoặc điều trị dứt điểm các ổ viêm hay không.

Hơn nữa, nồng độ các hoạt chất tinh khiết được dùng trong phòng thí nghiệm thường rất cao ^{[2] [6]}. Trong khi đó, việc đun sắc thông thường tại nhà chỉ thu được một lượng hoạt chất hòa tan hạn chế, lẫn với nhiều hợp chất khác như polysaccharide có thể mang hoạt tính điều hòa hoặc kích thích miễn dịch ngược lại ^[6]. Do vậy, người dùng không nên đồng nhất giữa "hoạt chất tinh khiết trong ống nghiệm" với "nước sắc thảo mộc uống tại nhà".

Những hiểu lầm tai hại khi dùng rễ cỏ tranh giải nhiệt, trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem nước rễ cỏ tranh như một vị thuốc "hạ sốt thần tốc". Khi trẻ nhỏ hoặc người lớn bị sốt cao do nhiễm virus (như sốt xuất huyết, cúm) hay nhiễm khuẩn, việc chậm trễ dùng thuốc hạ sốt chuyên dụng theo hướng dẫn y tế mà chỉ trông chờ vào việc uống nước rễ cỏ tranh có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm như co giật do sốt cao, mất nước hoặc suy kiệt tuần hoàn.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không bổ ngang cũng bổ dọc". Nhiều gia đình có thói quen đun cả nồi nước rễ cỏ tranh lớn, để uống thay cho nước lọc hàng ngày trong suốt mùa hè. Thực tế, rễ cỏ tranh có tính lợi tiểu. Việc tiêu thụ nước sắc này liên tục với liều lượng quá cao có thể khiến cơ thể đào thải nước và chất điện giải quá mức, dẫn đến mệt mỏi, tụt huyết áp hoặc làm tăng gánh nặng lọc cho thận.

Ngoài ra, một số người lầm tưởng rằng nước rễ cỏ tranh có thể thay thế kháng sinh hoặc thuốc chống viêm đường uống khi gặp tình trạng viêm đường tiết niệu, viêm họng hay viêm loét khớp. Rễ cỏ tranh chỉ mang tính chất hỗ trợ làm dịu triệu chứng nhẹ; việc bỏ qua phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ có thể làm tình trạng viêm tiến triển nặng nề hơn.

Ai nên cẩn trọng khi dùng vị thuốc này?

Mặc dù rễ cỏ tranh được đánh giá là loại thảo dược tương đối an toàn trong ẩm thực dân gian, một số đối tượng vẫn cần hết sức thận trọng khi sử dụng:

Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Dữ liệu an toàn lâm sàng về ảnh hưởng của các hợp chất phân lập từ rễ cỏ tranh trên thai nhi và phụ nữ mang thai hiện chưa đầy đủ. Do đó, nhóm đối tượng này không nên tùy tiện uống nước rễ cỏ tranh đậm đặc kéo dài.

Người có thể trạng hư hàn, lạnh bụng, tiêu chảy: Theo kinh nghiệm y học cổ truyền, rễ cỏ tranh có tính mát. Những người đang bị lạnh bụng, rối loạn tiêu hóa, phân lỏng hoặc suy nhược cơ thể nếu uống nhiều nước cỏ tranh có thể khiến tình trạng tiêu chảy và lạnh bụng trầm trọng thêm.

Người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính: Do một số thành phần trong rễ cỏ tranh tác động đến con đường chuyển hóa và enzym chống viêm ^{[2] [1]}, việc dùng kết hợp thảo mộc liều cao với các loại thuốc chống đông máu, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) có thể gây ra những tương tác bất lợi. Những người này nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng.

Cách dùng rễ cỏ tranh an toàn, đúng cách tại nhà

Để khai thác lợi ích làm mát và hỗ trợ của rễ cỏ tranh mà không gặp rủi ro cho sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:

• Lựa chọn nguồn gốc dược liệu: Nên dùng rễ cỏ tranh tươi, được rửa thật sạch đất cát, cạo bỏ lớp bẹ khô bên ngoài; hoặc mua rễ khô từ các cơ sở dược liệu uy tín để tránh nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, nấm mốc hoặc kim loại nặng.
• Liều lượng hợp lý: Với người trưởng thành khỏe mạnh, mỗi ngày chỉ nên dùng khoảng 30–50g rễ tươi (hoặc 10–20g rễ khô). Không nên dùng liên tục quá một tuần; sau mỗi đợt uống 3–5 ngày nên nghỉ vài ngày để cơ thể cân bằng thể dịch.
• Cách chế biến: Rễ cỏ tranh sau khi rửa sạch có thể cắt khúc ngắn, đun sôi với 1–1,5 lít nước trong khoảng 10–15 phút rồi tắt bếp để giữ lại các hoạt chất bay hơi và tinh chất quý. Có thể phối hợp rễ cỏ tranh với râu ngô hoặc mía lau để tạo vị ngọt thanh tự nhiên, hạn chế tối đa việc cho thêm đường phèn hay đường cát trắng nhằm tránh làm tăng gánh nặng đường huyết.
• Thời điểm uống: Tốt nhất nên uống vào ban ngày, chia thành nhiều ngụm nhỏ giữa các bữa ăn. Hạn chế uống vào buổi tối muộn trước khi đi ngủ vì tác dụng lợi tiểu tự nhiên của rễ cỏ tranh có thể gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ sâu.

Tóm lại, rễ cỏ tranh chứa nhiều hợp chất sinh học có giá trị kháng viêm và hỗ trợ miễn dịch đã được khoa học thực nghiệm bước đầu làm sáng tỏ ^{[2] [1] [6]}. Tuy nhiên, loại thảo mộc này chỉ nên được sử dụng như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, giải khát điều độ, tuyệt đối không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán và điều trị y khoa chuyên sâu khi cơ thể bị sốt cao hay viêm nhiễm cấp tính.