Đau nhức khớp gối mỗi khi đứng lên hay bước đi là nỗi ám ảnh của nhiều người lớn tuổi. Trong dân gian, không ít người truyền tai nhau dùng củ riềng nếp ngâm rượu xoa bóp hoặc sắc uống để trị đau khớp. Liệu củ riềng quen thuộc trong gian bếp có thực sự giải quyết được căn bệnh thoái hóa khớp gối?

Câu trả lời ngắn gọn là: Chiết xuất từ củ riềng nếp (Alpinia galanga) có khả năng hỗ trợ giảm đau khớp gối ở mức độ trung bình nhờ đặc tính kháng viêm và bảo vệ sụn [1], [2], [3]. Tuy nhiên, hiệu quả ghi nhận trên người chủ yếu đến từ dạng tinh chất cô đặc kết hợp với gừng, không phải từ việc ăn vài lát riềng tươi mỗi ngày [1]. Đặc biệt, dược liệu này chỉ đóng vai trò hỗ trợ triệu chứng, không thể thay thế các phương pháp điều trị nền tảng của y học hiện đại [1], [4].

Gánh nặng thoái hóa khớp và câu chuyện tìm đến thảo dược

Thoái hóa khớp là dạng viêm khớp phổ biến nhất, ảnh hưởng đến hàng triệu người trên toàn thế giới [3]. Riêng thoái hóa khớp gối là tình trạng gây tàn phế thường gặp, tác động đến hơn 1/3 số người trên 65 tuổi [5]. Cơn đau mãn tính khiến người bệnh ngại vận động, làm suy giảm đáng kể sinh hoạt thường ngày.

Trong y khoa, các thuốc giảm đau đường uống như acetaminophen và thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) thường được dùng đầu tay kèm vật lý trị liệu để kiểm soát cơn đau [4]. Thế nhưng, nhiều bệnh nhân không đáp ứng tốt với nhóm thuốc này [6]. Bên cạnh đó, việc dùng thuốc NSAIDs kéo dài lại đi kèm nhiều tác dụng phụ đáng kể [3].

Chính vì nỗi lo tác dụng phụ của thuốc tây, nhiều người có xu hướng tìm về các loại thảo dược tự nhiên có sẵn trong vườn nhà. Củ riềng nếp (tên khoa học là Alpinia galanga), một gia vị dậy mùi thơm trong ẩm thực truyền thống, trở thành cái tên được nhiều người kỳ vọng giúp đẩy lùi cơn đau khớp gối.

Cơ chế nào giúp riềng nếp tác động lên khớp gối?

Để hiểu vì sao riềng nếp có thể giảm đau khớp, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích ở cấp độ tế bào. Thoái hóa khớp không đơn thuần là sự "mòn" cơ học, mà có sự tham gia mạnh mẽ của các phản ứng viêm và gốc tự do phá hủy sụn khớp [2], [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 tại Thái Lan đã khảo sát 12 loại thảo dược thường xuất hiện trong các bài thuốc trị thoái hóa khớp gối cổ truyền, trong đó có riềng nếp (Alpinia galanga) và gừng (Zingiber officinale) [2]. Các tác giả ngâm chiết dược liệu bằng cồn ethanol 95%, sau đó thử nghiệm trên tế bào đại thực bào RAW264.7 bị kích thích viêm bằng LPS và đo khả năng dọn gốc tự do bằng phương pháp DPPH [2].

Kết quả cho thấy chiết xuất cồn của toàn bộ các thảo dược này đều có khả năng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) — một chất trung gian gây viêm mạnh trong khớp [2]. Đồng thời, chiết xuất riềng nếp cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa, giúp dọn dẹp các gốc tự do gây hại [2]. Tuy nhiên, xét về độ mạnh ức chế NO, riềng nếp yếu hơn thuốc đối chứng indomethacin (có chỉ số IC50 là 20,32 ± 3,23 microgam/ml) và xếp sau một số thảo dược họ Gừng khác như gừng gió (Zingiber zerumbet) [2]. Dù vậy, nghiên cứu kết luận nhóm thảo dược này có tính kháng viêm và có thể giúp ức chế sự phá hủy sụn khớp [2].

Đi sâu hơn vào cấu trúc sụn, một nghiên cứu năm 2009 đã phân lập được hợp chất quý mang tên p-hydroxycinnamaldehyde từ dịch chiết acetone của củ riềng nếp [3]. Khi thử nghiệm trên mô sụn nuôi cấy và tế bào sụn người nguyên phát bị kích thích viêm bởi interleukin-1beta (IL-1beta), hợp chất này thể hiện khả năng bảo vệ sụn rõ rệt [3].

Cụ thể, hoạt chất từ riềng nếp ngăn chặn sự thất thoát axit uronic, đồng thời giảm giải phóng hyaluronan (HA), các chuỗi đường sulfated glycosaminoglycans (s-GAGs) và các enzyme tiêu hủy chất nền sụn (MMPs, bao gồm cả MMP-2) [3]. Ở cấp độ gen, hợp chất này ức chế biểu hiện của các gen dị hóa gây phá hủy sụn là MMP-3 và MMP-13 [3]. Ngược lại, nó làm tăng biểu hiện mRNA của các gen đồng hóa giúp tái tạo và củng cố sụn khớp như collagen tuýp II, SOX9 và aggrecan [3]. Nhờ cơ chế kép vừa chặn phá hủy vừa kích thích tổng hợp chất nền, hoạt chất trong riềng nếp được đánh giá là tác nhân tiềm năng cho bệnh thoái hóa khớp [3].

Ngoài ra, khi kết hợp cùng họ hàng của nó là gừng, hiệu quả kháng viêm còn liên quan đến việc ức chế con đường tín hiệu viêm NF-kB thông qua ngăn phân hủy IKBalpha [7]. Cơ chế này giúp giảm kích hoạt hàng loạt tác nhân gây viêm và đau nhức tại khớp như enzyme COX, LOX, prostaglandin E2 (PGE2) và Leukotriene B4 (LTB4) [7].

Thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh nói gì?

Thử nghiệm trong ống nghiệm dù hứa hẹn đến đâu cũng cần được kiểm chứng trên cơ thể người thực tế, bởi quá trình chuyển hóa trong cơ thể sống rất khác biệt so với đĩa nuôi cấy tế bào [7]. Bằng chứng lâm sàng rõ ràng nhất về riềng nếp đến từ một nghiên cứu công bố năm 2001 [1].

Đây là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược và thực hiện đa trung tâm kéo dài 6 tuần [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 261 bệnh nhân bị thoái hóa khớp gối có mức độ đau từ trung bình đến nặng [1]. Sau thời gian ngưng các thuốc cũ, bệnh nhân được chia nhóm uống viên chiết xuất thảo dược hoặc giả dược 2 lần mỗi ngày, và được phép dùng thuốc giảm đau acetaminophen khi thật sự cần thiết [1].

Điểm đáng lưu ý là viên uống trong nghiên cứu (mã hiệu EV.EXT 77) không chỉ có mình riềng nếp, mà là chiết xuất tiêu chuẩn hóa, cô đặc cao độ kết hợp giữa hai loài: gừng (Zingiber officinale) và riềng nếp (Alpinia galanga) [1]. Tiêu chí chính để đánh giá hiệu quả là tỷ lệ người bệnh giảm được từ 15 mm trở lên trên thang đo độ đau VAS khi đứng dậy [1].

Sau 6 tuần, phân tích trên 247 bệnh nhân có thể đánh giá cho thấy kết quả khả quan [1]. Tỷ lệ người bệnh giảm đau khớp gối khi đứng ở nhóm dùng chiết xuất gừng - riềng nếp đạt 63%, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 50% ở nhóm dùng giả dược (P = 0,048) [1], [7].

Khi xét các chỉ số trung bình, nhóm dùng chiết xuất thảo dược đều vượt trội hơn nhóm giả dược: mức giảm đau khớp gối khi đứng đạt 24,5 mm so với 16,4 mm (P = 0,005); mức giảm đau sau khi đi bộ 50 feet (khoảng 15 mét) đạt 15,1 mm so với 8,7 mm (P = 0,016) [1]. Chỉ số tổng hợp đánh giá thoái hóa khớp WOMAC cũng giảm 12,9 mm ở nhóm thảo dược so với 9,0 mm ở nhóm giả dược (P = 0,087) [1]. Người dùng chiết xuất gừng - riềng nếp cũng có xu hướng cải thiện tình trạng chung và giảm lượng thuốc giảm đau cứu trợ acetaminophen phải uống [1].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy riềng nếp thực sự có cơ sở khoa học trong việc hỗ trợ bệnh khớp, nhưng người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo những giới hạn của bằng chứng.

Thứ nhất, ngay trong kết luận của thử nghiệm lâm sàng năm 2001, các nhà khoa học khẳng định mức độ giảm triệu chứng thoái hóa khớp gối của chiết xuất này chỉ ở mức trung bình [1]. Hơn nữa, sự thay đổi về chất lượng cuộc sống nói chung là ngang nhau giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng giả dược [1]. Điều này có nghĩa thảo dược giúp giảm cảm giác đau khi vận động nhưng chưa đủ tạo ra bước ngoặt toàn diện cho cuộc sống người bệnh trong 6 tuần ngắn ngủi [1].

Thứ hai, hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc ăn riềng tươi hoặc uống nước sắc riềng tự nấu với viên chiết xuất trong nghiên cứu. Chế phẩm EV.EXT 77 được dùng trong thử nghiệm là dạng tinh chế cao độ, được tiêu chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất và phối hợp cả gừng lẫn riềng nếp [1]. Trong khi đó, nghiên cứu về chất p-hydroxycinnamaldehyde hay hoạt tính kháng NO chỉ mới thực hiện trong ống nghiệm bằng dung môi acetone hoặc ethanol 95% [2], [3]. Việc ăn củ riềng thông thường khó có thể cung cấp đủ nồng độ hoạt chất đến tận ổ khớp như các chế phẩm tinh chiết.

Thứ ba, không có bất kỳ dữ liệu nào trong các nghiên cứu trên ủng hộ việc giã riềng tươi đắp trực tiếp lên đầu gối hay ngâm rượu xoa bóp ngoài da để chữa thoái hóa khớp. Thậm chí, tính nóng của riềng khi đắp trực tiếp có thể gây kích ứng hoặc bỏng rát vùng da khớp.

Ai nên thận trọng khi dùng chế phẩm từ riềng nếp?

Nhiều người mặc định thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt. Thực tế thử nghiệm lâm sàng cho thấy bức tranh khác về tác dụng không mong muốn.

Trong nghiên cứu năm 2001 trên 261 bệnh nhân, số người gặp các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa ở nhóm uống chiết xuất gừng - riềng nếp cao gần gấp 3 lần nhóm uống giả dược (59 bệnh nhân so với 21 bệnh nhân) [1]. Dù các triệu chứng tiêu hóa này đa phần ở mức độ nhẹ, đây vẫn là con số cảnh báo rõ ràng [1].

Do đó, những người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm cần hết sức thận trọng khi dùng các chế phẩm cô đặc từ riềng nếp và gừng [1]. Người cao tuổi đang phải uống thuốc kháng viêm giảm đau NSAIDs (vốn đã gây hại dạ dày) nếu tự ý uống thêm lượng lớn chiết xuất riềng có thể làm tăng nguy cơ kích ứng đường ruột [1], [3]. Người có bệnh nền mãn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị theo đơn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung bất kỳ loại thực phẩm chức năng hay thảo dược nào.

Áp dụng thực tế thế nào để kiểm soát đau khớp gối an toàn?

Theo các hướng dẫn quản lý đau khớp gối không phẫu thuật của y học hiện đại, thảo dược chỉ là nhánh phụ hỗ trợ [4], [5]. Để bảo vệ khớp gối bền vững, người bệnh cần đặt trọng tâm vào các biện pháp nền tảng đã được chứng minh vững chắc:

  • Tập luyện và vật lý trị liệu: Liệu pháp dựa trên bài tập thể dục là nền tảng cốt lõi để điều trị thoái hóa khớp gối [4], [5]. Các môn nhẹ nhàng như thái cực quyền (tai chi) hoặc châm cứu cũng có thể mang lại lợi ích [5].
  • Kiểm soát cân nặng: Giảm cân được khuyến khích mạnh mẽ cho mọi bệnh nhân thoái hóa khớp có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên 25 kg/m2 nhằm giảm tải trọng đè lên sụn gối [4], [5].
  • Sử dụng riềng nếp đúng cách: Trong đời sống hàng ngày, bạn có thể kết hợp riềng nếp và gừng như những gia vị kháng viêm tự nhiên trong các món hầm, kho, canh để làm phong phú bữa ăn cân bằng. Nếu muốn sử dụng dạng viên uống chiết xuất tiêu chuẩn hóa kết hợp gừng và riềng nếp (dùng 2 lần/ngày như trong nghiên cứu), hãy chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và uống sau bữa ăn để giảm thiểu khó chịu cho dạ dày [1].
  • Tuân thủ điều trị y khoa: Khi cơn đau bùng phát từ trung bình đến nặng, cần thăm khám bác sĩ để được chỉ định thuốc bôi tại chỗ, thuốc uống hoặc tiêm nội khớp corticosteroid giảm đau ngắn hạn khi cần thiết [4], [5]. Lưu ý rằng Hiệp hội Phẫu thuật Chỉnh hình Hoa Kỳ không khuyến cáo dùng glucosamine/chondroitin cho thoái hóa khớp gối do bằng chứng còn hạn chế [4].

Tóm lại, chiết xuất củ riềng nếp kết hợp cùng gừng thực sự có khả năng hỗ trợ giảm đau khớp gối khi đứng và đi lại nhờ các hoạt chất kháng viêm, bảo vệ tế bào sụn [1], [3]. Tuy nhiên, hiệu quả này ở mức độ vừa phải và có thể gây tác dụng phụ nhẹ trên đường tiêu hóa [1]. Người bệnh nên xem riềng nếp là người bạn đồng hành hỗ trợ bên cạnh chế độ tập luyện, giảm cân và phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa [4], [5].