Đang bị sốt, cảm cúm có nên uống trà hoàng kỳ?

Nhiều người có thói quen hãm trà hoàng kỳ uống khi mệt mỏi, suy nhược nhằm tăng sức đề kháng. Khi xuất hiện các dấu hiệu ban đầu của cảm cúm như ớn lạnh, đau đầu hay sốt nhẹ, không ít người lập tức tăng lượng dùng vị thuốc này với hy vọng dập tắt cơn ốm.

Tuy nhiên, việc uống trà hoàng kỳ ngay trong giai đoạn sốt và nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính là một quyết định thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ bất lợi. Hoàng kỳ chủ yếu được nghiên cứu cho mục đích phòng ngừa và bồi bổ khi cơ thể đã ổn định, chứ không phải giải pháp điều trị lúc các phản ứng viêm đang bùng phát dữ dội.

Hoàng kỳ là gì và thường được dùng ra sao?

Hoàng kỳ (tên khoa học: Astragalus membranaceus, hay Huang qi) là một trong những vị thuốc bổ khí kinh điển của Y học cổ truyền phương Đông ^[1]. Trong thực hành lâm sàng truyền thống, hoàng kỳ được sử dụng dưới dạng đơn độc hoặc phối hợp với các vị thuốc khác dưới dạng thuốc sắc nước để kích thích hệ thống miễn dịch ^[2].

Mục tiêu chính của vị thuốc này là giảm nguy cơ mắc các đợt nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính ^[2]. Ngoài ra, trong y học cổ truyền, hoàng kỳ còn được xem là vị thuốc hàng đầu để nâng đỡ thể trạng cho các chứng suy giảm "Tông khí", một tình trạng gắn liền với các biểu hiện như hụt hơi, suy nhược, mệt mỏi toàn thân ^[1].

Tuy vậy, điểm mấu chốt nằm ở thời điểm can thiệp: hoàng kỳ nhắm đến việc củng cố nền tảng thể lực trước khi nhiễm bệnh, hoặc hỗ trợ phục hồi sau bệnh, hoàn toàn không phải thuốc hạ sốt hay kháng virus cấp thời.

Phản ứng viêm cấp tính trong cơn sốt, cảm cúm diễn ra thế nào?

Cảm cúm và các đợt viêm đường hô hấp cấp thường khởi phát do sự xâm nhập của virus gây bệnh vào niêm mạc đường thở ^[3]. Khi đó, hệ miễn dịch lập tức huy động các tế bào và yếu tố trung gian hóa học để cô lập, tiêu diệt tác nhân xâm nhập.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên 811 đối tượng mắc nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính ghi nhận: 56% mẫu bệnh phẩm dương tính với ít nhất một trong chín loại virus hô hấp phổ biến ^[3]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy nồng độ Interleukin-8 (IL-8) và bạch cầu đa nhân trung tính tại mũi tăng cao, có mối tương quan thuận rõ rệt với mức độ nghiêm trọng chung của các triệu chứng bệnh đo theo diện tích dưới đường cong AUC (với IL-8: rs = 0,082, P = 0,022; với bạch cầu trung tính: rs = 0,080, P = 0,030) ^[3].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra mức độ gia tăng của IL-8 và bạch cầu trung tính tương quan với các triệu chứng tại chỗ như chảy nước mũi (IL-8: r = 0,13, P < 0,00001; bạch cầu trung tính: r = 0,18, P < 0,003), nghẹt mũi (IL-8: r = 0,045, P = 0,003; bạch cầu trung tính: r = 0,14, P = 0,058) và hắt hơi (IL-8: r = -0,02, P < 0,0001) ^[3]. Đồng thời, lượng bạch cầu trung tính cũng phản ánh tình trạng xáo trộn chất lượng sống, điển hình như mức độ ảnh hưởng đến giấc ngủ (r = 0,15, P = 0,026) ^[3].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2000 trên trẻ nhũ nhi nhiễm virus rhinovirus cũng xác nhận: nồng độ IL-8, tổng số lượng bạch cầu và bạch cầu trung tính trong dịch rửa mũi ở nhóm bệnh nhân viêm hô hấp cấp tính đều cao hơn rõ rệt so với nhóm trẻ khỏe mạnh ^[4]. Ngoài ra, nồng độ chemokine RANTES cũng tăng vọt ở những trẻ có biến chứng khò khè so với trẻ chỉ bị viêm hô hấp thông thường hoặc nhóm đối chứng ^[4].

Các số liệu trên chứng minh rằng khi sốt, nghẹt mũi và cảm cúm cấp đang hoành hành, cơ thể đang ở trạng thái viêm rầm rộ với sự bùng nổ của chemokine và bạch cầu. Việc dung nạp các chất kích thích miễn dịch mạnh như hoàng kỳ vào thời điểm này có thể can thiệp bất lợi vào chu trình miễn dịch tự nhiên của cơ thể.

Bằng chứng khoa học về hoàng kỳ: Phòng ngừa hay điều trị?

Để đánh giá tính xác thực của việc dùng hoàng kỳ, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều tổng quan hệ thống nhằm tìm kiếm bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy.

Vào năm 2016, một tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane đã tìm kiếm toàn diện dữ liệu trên hàng loạt cơ sở dữ liệu y khoa lớn (CENTRAL, MEDLINE, Embase, AMED, CNKI, CQVIP, CBM, WanFang đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2015) để đánh giá hiệu quả và độ an toàn của hoàng kỳ đường uống ^[2]. Mục tiêu đặt ra là xem xét các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) dùng hoàng kỳ đơn độc so với giả dược nhằm ngăn ngừa các đợt nhiễm trùng đường hô hấp cấp tái phát ở trẻ em ^[2].

Cơ sở lý luận của việc dùng hoàng kỳ được ghi nhận là nhằm kích thích hệ miễn dịch để giảm nguy cơ nhiễm bệnh và từ đó giảm thiểu việc lạm dụng kháng sinh ^[2]. Nghiên cứu tập trung hoàn toàn vào khía cạnh "phòng ngừa thường quy", không thu thập bằng chứng cho việc dùng hoàng kỳ như một phương thuốc cấp cứu để cắt cơn sốt hay tiêu diệt virus khi bệnh đã khởi phát ^[2].

Ở một góc độ khác, một báo cáo thực hành lâm sàng dựa trên bằng chứng năm 2013 đã xem xét việc dùng hoàng kỳ để giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp trên ở trẻ em mắc hội chứng thận hư ^[5]. Các bác sĩ ghi nhận rằng phối hợp hoàng kỳ (Radix Astragali) cùng prednisone giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc viêm đường hô hấp trên so với việc chỉ dùng prednisone đơn thuần, đồng thời hầu như không ghi nhận tác dụng phụ trong đa số trường hợp ^[5].

Nghiên cứu năm 2013 cũng chỉ ra rằng hoàng kỳ là giải pháp có chi phí thấp hơn rất nhiều so với các biện pháp tiêm tĩnh mạch như gamma globulin hay thymosin vốn đắt đỏ ^[5]. Mặc dù bằng chứng tổng thể được xếp ở mức thấp theo thang điểm GRADE, quyết định sử dụng vẫn được đưa ra dựa trên cán cân lợi ích và chi phí ^[5]. Dẫu vậy, can thiệp này một lần nữa chỉ hướng tới mục đích dự phòng nhiễm trùng cho đối tượng nguy cơ cao, chứ không phải bài thuốc dùng trong giai đoạn cấp tính ^[5].

Ngoài dạng đường uống, dạng hoàng kỳ tiêm truyền cũng từng được đánh giá qua một phân tích gộp năm 2020 trên các bệnh lý đặc trưng bởi suy giảm chức năng nghiêm trọng ^[1]. Kết quả cho thấy chế phẩm tiêm này giúp giảm tỷ lệ tử vong sau 1 tháng (OR 0,26; KTC 95%: 0,12 - 0,61; P = 0,002) và sau 1 năm (OR 0,38; KTC 95%: 0,20 - 0,69; P = 0,002) ^[1]. Nó cũng cải thiện đáng kể quãng đường đi bộ 6 phút tại thời điểm 7 ngày (chênh lệch trung bình MD: 91,60 m; P = 0,03), 14 ngày (MD: 22,62 m; P < 0,00001) và 28 ngày (MD: 108,31 m; P = 0,007) ^[1]. Tuy nhiên, đây là can thiệp nội viện phức tạp bằng dịch truyền trong môi trường hồi sức, hoàn toàn khác biệt với việc tự ý pha trà hoàng kỳ uống tại nhà khi bị cảm.

Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu hiện tại

Nhìn nhận một cách khách quan, hoàng kỳ có giá trị thực tiễn trong việc hỗ trợ cải thiện thể trạng, nâng cao sức đề kháng và giảm tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên ở những người có nguy cơ cao ^[5]. Vị thuốc này tương đối lành tính trong các kịch bản dự phòng dài hạn và tiết kiệm chi phí hơn nhiều loại thuốc kích thích miễn dịch tiêm truyền ^[5].

Mặc dù vậy, giới hạn lớn nhất của y văn hiện hành là không có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào khuyến nghị dùng trà hoàng kỳ để điều trị cảm cúm hay hạ sốt trong giai đoạn nhiễm trùng cấp. Khi nồng độ các chất trung gian gây viêm như IL-8 và số lượng bạch cầu đang tăng mạnh [2, 3], việc tiếp tục dung nạp một vị thuốc bổ mang tính kích thích miễn dịch có thể gây xáo trộn phản ứng tự vệ của cơ thể.

Theo lý luận đông y, khi tà khí (virus, vi khuẩn) đang thịnh ở biểu (bề mặt cơ thể) gây sốt, rét run, nghẹt mũi, người bệnh cần ưu tiên "giải biểu" (phát tán mồ hôi, đuổi tà khí ra ngoài). Dùng thuốc bổ khí liều cao như hoàng kỳ lúc này bị xem là "bế môn lưu khấu" - đóng chặt cửa giữ giặc lại trong nhà, khiến tình trạng ứ trệ, viêm nhiễm kéo dài hoặc sốt dai dẳng hơn.

Những hiểu lầm thường gặp về việc uống trà thảo dược khi ốm

Nhiều người mặc định rằng "thảo dược tự nhiên thì vô hại, uống lúc nào cũng tốt". Khi thấy cơ thể mệt mỏi, sốt nóng, phản xạ tự nhiên của không ít người là tìm đến các loại củ, rễ đại bổ như sâm, hoàng kỳ, linh chi để "tiếp sức".

Đây là quan niệm sai lầm. Bồi bổ đúng thời điểm sẽ mang lại sinh lực, nhưng bổ sai lúc lại cản trở quá trình thanh thải nhiệt độc. Cần phân định rạch ròi giữa việc phòng ngừa bệnh tật trước đó và việc điều trị khi ổ nhiễm trùng đã bùng phát.

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống trà thảo mộc có thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu hoặc tự khỏi bệnh mà không cần theo dõi. Khi bị nhiễm trùng hô hấp, việc chậm trễ can thiệp y tế hoặc tự ý bốc thuốc dùng có thể dẫn tới những biến chứng hô hấp nguy hiểm, khó lường.

Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp cận hoàng kỳ?

Những người đang trong đợt sốt cao cấp tính, viêm họng đỏ rực, ho khan dữ dội do virus hoặc vi khuẩn tuyệt đối không nên tự ý dùng trà hoàng kỳ.

Bệnh nhân mắc các bệnh nền mạn tính, người suy giảm miễn dịch hay đang phải dùng các thuốc ức chế miễn dịch (như corticosteroid liều cao) cần hết sức cẩn trọng trước mọi loại thảo dược. Mọi can thiệp dùng thảo dược bổ sung trên nhóm đối tượng này bắt buộc phải có sự tư vấn, chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế có kinh nghiệm, tương tự như quy trình đánh giá lâm sàng kỹ lưỡng trong các nghiên cứu chính thống ^[5].

Tuyệt đối không sử dụng hoàng kỳ cho các tình trạng nhiễm trùng hô hấp chưa rõ nguyên nhân hoặc khi chưa được chẩn đoán phân biệt rõ ràng.

Hướng dẫn chăm sóc đúng cách khi bị sốt, cảm cúm

Khi cơ thể đang chống chọi với cơn sốt và các triệu chứng cảm cúm cấp tính, người bệnh nên tạm dừng các loại trà bổ khí như hoàng kỳ và tập trung vào những biện pháp chăm sóc nền tảng:

• Nghỉ ngơi tuyệt đối: Dành thời gian ngủ đủ giấc, giảm bớt áp lực công việc để cơ thể dồn năng lượng cho hệ miễn dịch chiến đấu với tác nhân gây bệnh.
• Bổ sung đủ nước: Uống nước ấm, nước điện giải, nước dừa hoặc súp loãng để bù lượng dịch mất qua mồ hôi và dịch mũi, hỗ trợ làm loãng dịch nhầy.
• Chế độ ăn thanh đạm: Ưu tiên cháo ấm, súp gà, thức ăn dễ tiêu hóa; tránh đồ ăn quá nhiều dầu mỡ hay các bài thuốc bổ dưỡng quá mức gây nặng gánh cho hệ tiêu hóa.
• Dùng thuốc hạ sốt an toàn: Khi sốt trên 38,5 độ C hoặc đau nhức nhiều, có thể sử dụng các thuốc hạ sốt thông thường như paracetamol theo đúng hướng dẫn trên bao bì hoặc chỉ định của dược sĩ/bác sĩ.
• Thời điểm dùng lại hoàng kỳ: Chỉ nên cân nhắc uống trà hoàng kỳ sau khi cơn sốt đã dứt hoàn toàn, các triệu chứng viêm đường thở cấp tính đã lui, cơ thể bước vào giai đoạn hồi phục và cần nâng đỡ chính khí để lấy lại thể trạng.

Trà hoàng kỳ là một phương dược bồi bổ quý giá, giúp củng cố hệ miễn dịch và hỗ trợ phòng ngừa viêm nhiễm hô hấp tái phát khi dùng đúng lúc, đúng đối tượng. Tuy nhiên, khi cơ thể đang sốt và nhiễm trùng cấp tính, việc đưa hoàng kỳ vào cơ thể là một sai lầm phổ biến cần tránh. Hãy ưu tiên nghỉ ngơi, uống đủ nước và lắng nghe cơ thể, đồng thời tham khảo ý kiến nhân viên y tế để có giải pháp điều trị an toàn, phù hợp nhất.