Nhiều người tập thể hình tin rằng việc duy trì chế độ ăn khoa học như DASH có thể ngăn ngừa biến chứng tim mạch khi dùng doping. Đây là thắc mắc thường gặp ở những người muốn tăng cơ bắp nhưng lo ngại tác dụng phụ của thuốc nâng cao hiệu suất.

Chế độ ăn DASH không thể bảo vệ mạch máu của vận động viên dùng steroid đồng hóa (AAS). Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu nào thử nghiệm chế độ ăn DASH trên người dùng steroid; dữ liệu của DASH chỉ được thực hiện trên nhóm thừa cân, béo phì hoặc đái tháo đường [1] [2] [3], trong khi tác hại hủy hoại mạch máu của steroid là thực tế đã được ghi nhận trên vận động viên cử tạ và thể hình [4] [5] [6].

Tác hại của steroid đồng hóa lên hệ mạch máu

Việc lạm dụng steroid đồng hóa làm phát sinh nhiều biến cố bất lợi nghiêm trọng đối với hệ tuần hoàn [4] [7]. Các chất này gây rối loạn kéo dài nồng độ testosterone nội sinh và kích thích tố tuyến yên, dẫn tới co thắt mạch, huyết khối và rối loạn lipid máu [4]. Nhiều tác dụng phụ trong số này có thể không thể hồi phục [7].

Bên cạnh tổn thương hệ mạch, steroid còn làm suy giảm nghiêm trọng chức năng nội mô [5]. Một nghiên cứu đo độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) ở 20 nam vận động viên thể hình cho thấy phản xạ giãn mạch suy giảm mạnh ở mọi chu kỳ dùng thuốc (2,5% ở giai đoạn tập luyện; 2,1% ở giai đoạn nạp thuốc; 0,4% ở giai đoạn thi đấu sau ngưng thuốc 8 tuần) so với 10,9% ở nhóm đối chứng không dùng thuốc [5]. Sự tổn hại chức năng nội mô này làm gia tăng rõ rệt nguy cơ xơ vữa mạch máu [5].

Tác động tiêu cực của steroid đến chỉ số lipid máu

Tác động nổi bật nhất của steroid đối với chuyển hóa là việc làm sụt giảm nghiêm trọng nồng độ cholesterol bảo vệ (HDL-C) [5] [6]. Trong một thử nghiệm theo dõi 9 tháng ở vận động viên cử tạ, nhóm tự sử dụng steroid với liều trung bình 57 mg/ngày bị hạ HDL-C xuống mức rất thấp [6]. Sau 8 tuần dùng thuốc, nồng độ HDL-C ở nhóm dùng steroid chỉ còn 0,53 mmol/l so với 1,14 mmol/l ở nhóm đối chứng [6].

Tình trạng suy giảm lipid này còn thể hiện rõ qua việc phân đoạn HDL2 giảm khoảng 80% và HDL3 giảm khoảng 55% so với giá trị ban đầu [6]. Tỷ lệ HDL trên cholesterol toàn phần bị giảm sâu dưới tác động của androgen ngoại sinh [6]. Ngược lại, việc tập luyện sức mạnh đơn thuần trong 20 tuần không làm thay đổi các chỉ số mỡ máu ở người có nguy cơ tim mạch khi đã kiểm soát chặt chẽ chế độ ăn và việc dùng thuốc [8].

Chế độ ăn DASH tác động thế nào đến mỡ máu?

Chế độ ăn DASH vốn được thiết kế để kiểm soát huyết áp và các rối loạn chuyển hóa thông thường [1] [2]. Một phân tích tổng hợp trên 3.562 người thừa cân và béo phì cho thấy DASH giúp giảm cholesterol toàn phần 5,05 mg/dl, giảm LDL-C 5,33 mg/dl và giảm VLDL-C 3,26 mg/dl [2]. Tác dụng giảm các chỉ số mỡ máu xơ vữa này thể hiện rõ nhất trong các can thiệp từ 8 tuần trở xuống [2].

Tại thử nghiệm kéo dài 8 tuần trên người béo phì có gan nhiễm mỡ, DASH giúp giảm các chỉ số xơ vữa và men gan AST [1]. Nghiên cứu kéo dài 12 tuần trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 cũng ghi nhận DASH làm giảm cholesterol toàn phần, triglyceride, VLDL và acid béo tự do [3]. Tuy nhiên, các phân tích quy mô lớn đều xác nhận DASH không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ HDL-C [1] [2].

Giới hạn của dinh dưỡng trước tổn thương do doping

Can thiệp dinh dưỡng không thể hóa giải được các tổn thương cấu trúc do chất kích thích gây ra. Vấn đề cốt lõi của người dùng steroid là nồng độ HDL-C và HDL2 bị triệt tiêu nghiêm trọng [6], đi kèm tình trạng nội mô mạch máu bị trơ cứng [5]. Trong khi đó, bằng chứng lâm sàng chỉ ra DASH hoàn toàn không có khả năng nâng mức HDL-C [1] [2].

Do đó, việc duy trì chế độ ăn DASH không thể bù đắp được sự sụt giảm HDL-C nặng nề hay khôi phục chức năng giãn mạch nội mô đã bị tổn hại do steroid [5] [6]. Sự can thiệp của chế độ ăn uống chỉ có tác dụng cải thiện chuyển hóa ở người thừa cân, béo phì hoặc bệnh nhân đái tháo đường thông thường [1] [2] [3], không thể xem là giải pháp trung hòa tác hại dược lý của steroid.

Những điều khoa học chưa thể trả lời

Các tài liệu khoa học hiện tại chưa có thử nghiệm trực tiếp nào về việc áp dụng chế độ ăn DASH trên người đang dùng steroid đồng hóa. Chưa rõ liệu các yếu tố có lợi của DASH đối với huyết áp có giúp làm giảm nhẹ một phần nguy cơ co thắt mạch hay hình thành huyết khối ở nhóm vận động viên này hay không [4] [1]. Thời gian cần thiết để nội mô mạch máu và các phân đoạn HDL phục hồi sau khi ngưng sử dụng steroid dài hạn cũng chưa được xác định cụ thể [5] [6].

Ai nên thận trọng?

Vận động viên thể hình và người tập luyện sức mạnh có ý định sử dụng steroid đồng hóa cần hết sức thận trọng trước các nguy cơ tim mạch lâu dài [4] [5]. Doping thể hình gây rối loạn mỡ máu nghiêm trọng, xơ vữa mạch máu và rối loạn chức năng gan, nội tiết [5] [6] [7]. Những người có sẵn nguy cơ mạch vành hoặc rối loạn huyết áp cần tránh dùng các chất này vì nguy cơ xảy ra biến cố mạch máu tăng cao [8] [4].

Cách áp dụng thực tế

Người tập thể thao không nên tin vào các lời đồn cho rằng ăn kiêng hay áp dụng chế độ ăn DASH có thể xóa bỏ độc tính tim mạch của steroid. Biện pháp thiết thực để bảo vệ mạch máu là không sử dụng steroid đồng hóa nhằm tránh gây tổn thương nội mô và tụt giảm HDL-C [5] [6].

Chế độ ăn DASH vẫn là một giải pháp dinh dưỡng tốt cho sức khỏe tổng thể, giúp cải thiện huyết áp và giảm cholesterol xấu ở người có rối loạn chuyển hóa [1] [2]. Người tập luyện nên duy trì chế độ ăn cân bằng, tập thể dục thường xuyên và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch khi có dấu hiệu bất thường về huyết áp hoặc mỡ máu.