Nhiều học sinh và phụ huynh quan tâm đến các chế độ ăn giảm tinh bột (low-carb) nhằm mục tiêu kiểm soát cân nặng hoặc tăng cường sự tỉnh táo khi học thi. Tuy nhiên, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng đột ngột trong giai đoạn học tập căng thẳng luôn đi kèm lo ngại về nguy cơ suy giảm khả năng ghi nhớ.

Hiện tại chưa có nghiên cứu thử nghiệm trực tiếp về chế độ ăn low-carb trên học sinh; dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu được thực hiện trên người trưởng thành, người mắc bệnh lý hoặc động vật. Do đó, các bằng chứng ngắn hạn còn chia rẽ và chưa đủ để khẳng định việc cắt giảm tinh bột mang lại lợi ích hay tác hại đối với trí nhớ của lứa tuổi học đường.

Bộ não phụ thuộc vào glucose để duy trì hoạt động

Bộ não người dựa gần như hoàn toàn vào quá trình oxy hóa glucose để duy trì các chức năng nhận thức thông thường [1]. Carbohydrate từ thực phẩm sau khi tiêu hóa sẽ chuyển hóa thành glucose để cung cấp năng lượng liên tục cho các tế bào thần kinh hoạt động [2].

Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, não bộ vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện về mặt cấu trúc và chức năng. Các quan sát trên thanh thiếu niên cho thấy việc tiêu thụ chế độ ăn kiểu phương Tây có thể làm giảm khả năng học tập không gian - thị giác và trí nhớ [3]. Một nghiên cứu phân tích tổng hợp vào năm 2019 trên trẻ em và thanh thiếu niên cho thấy chỉ số đường huyết (GI) của bữa sáng không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với trí nhớ tức thì, trí nhớ dài hạn hay khả năng chú ý [2].

Bằng chứng ngắn hạn trên người lớn: Kết quả còn phân tán

Những nghiên cứu ngắn hạn về việc giảm mạnh carbohydrate trên người trưởng thành cho thấy bức tranh không đồng nhất giữa các chức năng nhận thức khác nhau.

Trong một thử nghiệm kéo dài 7 ngày trên 20 nam giới khỏe mạnh từ 25 đến 45 tuổi áp dụng chế độ ăn ketogenic với lượng carbohydrate rất thấp (chỉ chiếm 1,5% năng lượng), các bài kiểm tra cho thấy chức năng trí nhớ không bị thay đổi [4]. Tuy nhiên, tốc độ phản xạ đơn giản và phức tạp của nhóm này bị kéo dài hơn, đồng thời mức độ bình tĩnh và tỉnh táo bị giảm sút [4]. Một giới hạn lớn của thử nghiệm này là không có nhóm đối chứng song song để so sánh trực tiếp [4].

Ngược lại, một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 6 tuần trên 23 người cao tuổi bị suy giảm nhận thức nhẹ ghi nhận chế độ ăn rất ít carbohydrate giúp cải thiện trí nhớ ngôn từ [5]. Sự cải thiện này có mối tương quan thuận với nồng độ thể ketone trong máu [5]. Dù vậy, kết quả trên nhóm người cao tuổi có nguy cơ thoái hóa thần kinh không thể dùng để ngoại suy cho học sinh khỏe mạnh.

Dữ liệu dài hạn và thử nghiệm trên động vật

Các nghiên cứu can thiệp dài hạn trên người lớn cho thấy việc giảm carbohydrate có kiểm soát không làm suy giảm nhận thức. Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên kéo dài 52 tuần trên 115 người trưởng thành béo phì mắc đái tháo đường type 2 so sánh chế độ rất ít carbohydrate với chế độ nhiều carbohydrate [6]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt về thay đổi điểm số ở các bài kiểm tra trí nhớ làm việc, trí nhớ ngắn hạn hay tốc độ xử lý giữa hai nhóm [6]. Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi từ 53 đến 69 tuổi với 1.252 người cũng cho thấy chỉ số đường huyết của chế độ ăn không dự báo sự suy giảm chức năng nhận thức [1].

Mặt khác, các nghiên cứu trên mô hình động vật lại đưa ra những cảnh báo nhất định về chế độ ăn giàu chất béo và ít tinh bột. Nghiên cứu trên 24 con lợn Gottingen đực nhận thấy cả chế độ ăn nhiều chất béo/cholesterol, ít carbohydrate và chế độ ăn ít chất béo, nhiều đường đều làm suy giảm trí nhớ làm việc và trí nhớ tham chiếu so với chế độ ăn tiêu chuẩn [7]. Ở chuột vị thành niên, việc ăn chế độ nhiều chất béo liên tục suốt 11 tuần làm suy giảm khả năng ghi nhớ dài hạn và giảm tạo tế bào thần kinh mới ở hồi hải mã [3].

Điều chưa biết

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được các câu hỏi then chốt sau:

  • Mức tiêu thụ carbohydrate tối thiểu an toàn để duy trì hiệu suất học thi và khả năng tập trung kéo dài ở học sinh là bao nhiêu?
  • Việc cắt giảm tinh bột trong giai đoạn dậy thì có ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển cấu trúc não bộ hay không?
  • Hiệu quả học tập và kết quả bài thi thực tế của học sinh có bị xáo trộn khi chuyển đổi đột ngột sang chế độ ăn low-carb hay không?

Ai nên thận trọng?

  • Học sinh đang bước vào các kỳ thi căng thẳng: Sự suy giảm mức độ tỉnh táo và kéo dài thời gian phản xạ trong giai đoạn đầu cắt giảm tinh bột có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tốc độ làm bài [4].
  • Trẻ em và thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển thể chất: Não bộ và cơ thể cần nguồn năng lượng cân bằng, ổn định để hoàn thiện các chức năng thần kinh [1], [3].
  • Người có tiền sử hạ đường huyết hoặc rối loạn ăn uống: Cần có chỉ định và theo dõi sát sao từ chuyên gia y tế trước khi thực hiện bất kỳ sự cắt giảm chất dinh dưỡng lớn nào.

Gợi ý chế độ ăn uống mùa học thi

Thay vì tự ý cắt giảm tinh bột khắt khe, học sinh nên duy trì việc ăn uống đều đặn và cân bằng dinh dưỡng. Bữa ăn sáng nên được duy trì đầy đủ để cung cấp glucose ổn định cho não bộ hoạt động sau một đêm nghỉ ngơi [2]. Các nguồn thực phẩm nên ưu tiên carbohydrate phức hợp, giàu vi chất, kết hợp với thời gian nghỉ ngơi hợp lý để duy trì khả năng ghi nhớ tốt nhất.