Đắp chăn kín mít đi ngủ khi đang say rượu tiềm ẩn rủi ro gì?

Sau những buổi liên hoan hay nhậu nhẹt say bí tỉ, nhiều người thường có thói quen chui vào giường, kéo chăn trùm kín mít từ đầu đến chân để ngủ cho "ấm" và nhanh tỉnh rượu. Người nhà thấy người say nằm im, thở đều dưới lớp chăn dày cũng thường yên tâm ra ngoài đóng cửa để người thân nghỉ ngơi.

Tuy nhiên, thói quen trùm kín chăn khi say xỉn và ngủ trong phòng kín không có người giám sát lại là một cái bẫy chết người trong y khoa. Hành động này không những không giúp giải rượu mà còn làm tăng vọt nguy cơ tử vong do sặc chất nôn vào phổi, suy hô hấp do tắc nghẽn đường thở và làm xáo trộn nghiêm trọng hệ thống điều hòa thân nhiệt tự nhiên của cơ thể.

Cơ chế tác động của cồn lên phản xạ đường thở và phản ứng nôn

Rượu khi đi vào cơ thể sẽ tác động trực tiếp và nhanh chóng lên hệ thần kinh trung ương, đóng vai trò như một chất ức chế hoạt động não bộ. Sự ức chế này gây ảnh hưởng nặng nề đến các phản xạ phòng vệ tự nhiên của cơ thể, đặc biệt là phản xạ bảo vệ đường hô hấp trên ^[1].

Ở người bình thường, nếu dịch vị dạ dày trào ngược hoặc có chất nôn đẩy lên họng, phản xạ thanh môn và phản xạ ho sẽ lập tức được kích hoạt để tống dị vật ra ngoài, ngăn không cho dịch bẩn tràn vào khí quản. Tuy nhiên, tình trạng say rượu cấp tính làm suy yếu rõ rệt các phản xạ thanh môn quan trọng này ^[2]. Cồn làm giãn các nhóm cơ vùng hầu họng, làm tăng sức cản đường thở và ức chế trung tâm hô hấp ở hành não ^[1]. Khi người say nằm ngủ mê man, nếu dạ dày co bóp tống thức ăn và dịch tiêu hóa ra ngoài, người bệnh không đủ tỉnh táo để bật dậy hay nghiêng đầu nhổ ra. Khi đó, chất nôn rất dễ bị hít ngược trực tiếp vào đường thở và tràn vào hai bên phổi ^[2].

Đặc biệt, việc trùm chăn kín mít tạo ra một khoảng không gian tù hãm, dưỡng khí oxy giảm dần trong khi khí carbonic tích tụ. Nồng độ cồn cao vốn đã làm tăng tần suất xuất hiện các cơn ngưng thở khi ngủ và có thể dẫn tới suy hô hấp do tác dụng an thần quá mức của ethanol ^[2]. Khi bị phủ kín dưới lớp chăn dày, người say rơi vào trạng thái thiếu oxy thụ động mà không hề hay biết do hệ thần kinh đã bị tê liệt, khiến nguy cơ ngạt thở và ngừng thở khi ngủ tăng lên gấp nhiều lần.

Hiểm họa sặc chất nôn: Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng

Nguy cơ trào ngược và hít sặc ở người ngộ độc rượu không phải là suy đoán mà đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu y học cụ thể. Trong một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 1993, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tác động của tình trạng ngộ độc rượu cấp tính lên chức năng đường hô hấp trên ở 8 tình nguyện viên nam giới khỏe mạnh, độ tuổi trung bình 29 +/- 3 tuổi ^[1].

Trong nghiên cứu này, các tình nguyện viên được đặt nằm ngửa, đưa một ống thông qua mũi đến vùng tỵ hầu để bơm 3 đợt nước cất với thể tích 0,25 ml và 1 ml ^[1]. Phản xạ nuốt được ghi nhận chính xác thông qua điện cơ đồ dưới cằm, đo lường thời gian trễ từ lúc kích thích đến khi xuất hiện cử động nuốt đầu tiên và tổng số lần nuốt được kích hoạt ^[1]. Tình nguyện viên thở qua mặt nạ có gắn phế dung ký và được luồn ống thông có bóng nhỏ ở đầu nắp thanh quản để đo áp lực đường thở trên nhằm tính toán sức cản đường hô hấp ^[1]. Sau khi lấy các chỉ số đối chứng cơ bản ở trạng thái nghỉ và khi tăng tải lực cản hít vào, những người tham gia được cho uống 1 ml/kg cồn dưới dạng rượu vodka 40 độ ^[1]. Kết quả ghi nhận việc nạp một lượng rượu cấp tính như vậy làm suy giảm chức năng cơ đường hô hấp trên, làm tăng nguy cơ ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn và làm suy yếu phản xạ nuốt – vốn là cơ chế then chốt bảo vệ phổi trước nguy cơ hít sặc dị vật ^[1].

Ở cấp độ bệnh viện, nguy cơ hít sặc ở bệnh nhân say rượu nặng được thể hiện rõ ràng qua một nghiên cứu hồi cứu tại một trung tâm y tế công bố năm 2021 ^[3]. Nghiên cứu này phân tích nhóm bệnh nhân ngộ độc rượu cấp tính đơn thuần không kèm chấn thương và nhận thấy có sự tương quan mạnh mẽ giữa thang điểm hôn mê Glasgow (GCS) và nguy cơ hít phải chất nôn vào phổi ^[3]. Tỷ lệ hít sặc được ghi nhận ở nhóm bệnh nhân ngộ độc rượu đơn thuần là 5% ^[3].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2021 này cũng chỉ ra một thách thức lớn trong việc theo dõi người say rượu: có tới 133 trong tổng số 152 bệnh nhân (tương đương 88%) có điểm GCS rất thấp (nhỏ hơn hoặc bằng 8) ^[3]. Điểm hôn mê sâu đồng nghĩa với việc bệnh nhân mất hoàn toàn khả năng tự bảo vệ đường thở. Khi người say nằm đắp chăn kín một mình, tình trạng hít sặc dịch dạ dày chứa đầy axit và vi khuẩn vùng hầu họng có thể diễn ra trong im lặng, dẫn tới biến chứng viêm phổi hít nguy kịch, áp xe phổi hoặc nghẹt thở tử vong tại chỗ ^[3], ^[2].

Rối loạn điều hòa thân nhiệt: Đắp chăn kín không giúp giữ ấm an toàn

Một hiểu lầm rất phổ biến là người say rượu thường bị lạnh nên cần đắp thật nhiều chăn và trùm kín đầu để "giữ ấm" và "toát mồ hôi giải độc". Trên thực tế, cơ chế sinh học của cơ thể khi có cồn lại hoàn toàn trái ngược.

Rượu gây độc đối với các chu trình sinh học tự nhiên và làm tổn hại nặng nề đến hoạt động của hệ thần kinh ^[4]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 về nhịp sinh học chỉ ra rằng cồn là chất độc thời khắc sinh học (chronotoxic), làm ức chế quá trình sản sinh melatonin nội sinh ^[4]. Melatonin không chỉ là chất điều hòa nhịp thức - ngủ mà còn đóng vai trò trực tiếp trong việc kiểm soát điều hòa thân nhiệt của cơ thể ^[4]. Khi melatonin bị ức chế bởi rượu, trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi mất đi sự nhạy bén và khả năng điều tiết chuẩn xác ^[4].

Cùng lúc đó, rượu gây giãn các mạch máu ngoại vi dưới da, tạo ra cảm giác ấm nóng giả tạo lúc ban đầu nhưng thực chất lại làm tăng tốc độ thất thoát nhiệt ra môi trường. Nếu người say ngủ trong môi trường quá lạnh, họ rất dễ bị hạ thân nhiệt nghiêm trọng mà không tự nhận biết được. Ngược lại, nếu người say bị trùm chăn quá dày và kín mít, nhiệt lượng và độ ẩm tích tụ bên trong chăn kết hợp với tình trạng rối loạn điều hòa thân nhiệt sẽ tạo ra hiện tượng quá nhiệt cục bộ.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích mối liên hệ khăng khít giữa giấc ngủ và nhiệt độ cơ thể, chỉ ra rằng việc suy giảm điều hòa thân nhiệt kết hợp với việc gia tăng nhiệt độ môi trường xung quanh sẽ gây rối loạn cấu trúc giấc ngủ nghiêm trọng ^[5]. Khi nhiệt độ môi trường tăng cao, quá trình giao tiếp có lợi giữa giấc ngủ và hệ thống miễn dịch bị mất cân bằng, dẫn đến việc kích hoạt các dấu ấn viêm của tế bào và làm gia tăng các cytokine tiền viêm ^[5]. Sự gia tăng các chất gây viêm này lại làm giấc ngủ bị phân mảnh, giảm thời lượng ngủ sâu, làm suy giảm đáp ứng miễn dịch thích ứng và khiến cơ thể dễ bị tổn thương trước các tác nhân nhiễm trùng ^[5]. Việc trùm chăn kín khi say rượu không hề giúp "giải độc qua mồ hôi" như dân gian đồn đại, mà chỉ làm cơ thể kiệt sức hơn vì mất nước, rối loạn thân nhiệt và suy sụp hàng rào miễn dịch ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi chăm sóc người say rượu

Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng "người say đã ngủ yên là an toàn". Rất nhiều gia đình thấy người thân sau chầu nhậu về nằm im, ngáy to dưới chăn thì nghĩ rằng họ đang ngủ say để lấy lại sức. Thực tế, tiếng ngáy to bất thường hoặc tiếng thở khò khè ngắt quãng thường là dấu hiệu của việc đường hô hấp trên bị xẹp và tắc nghẽn một phần do cơ họng bị liệt mềm dưới tác động của cồn ^[1], ^[2]. Người bệnh lúc này có thể đang rơi vào trạng thái ức chế thần kinh trung ương sâu (hôn mê do rượu) chứ không phải là giấc ngủ sinh lý thông thường ^[3], ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "trùm kín chăn cho ra mồ hôi để mau giã rượu". Cồn trong cơ thể được chuyển hóa chủ yếu qua gan (trên 90%), chỉ một phần rất nhỏ đào thải qua hơi thở, nước tiểu và tuyến mồ hôi. Việc cố tình đắp chăn kín mít để ép cơ thể đổ mồ hôi chỉ gây mất nước và chất điện giải nghiêm trọng hơn, trong khi rượu vốn đã là chất gây lợi tiểu. Hậu quả là người say rơi vào tình trạng cô đặc máu, tăng áp lực lên hệ tim mạch và làm trầm trọng thêm các tổn thương tế bào do rượu ^[4], ^[5].

Hiểu lầm thứ ba là để người say nằm ngửa khi đắp chăn. Tư thế nằm ngửa là tư thế nguy hiểm nhất đối với người mất ý thức vì gốc lưỡi sẽ tụt ra sau bịt kín đường thở, đồng thời nếu nôn ói, toàn bộ dịch dạ dày sẽ chảy thẳng vào khí quản mà không có bất kỳ phản xạ nuốt hay ho nào kịp thời ngăn chặn ^[1], ^[2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả những người sử dụng rượu bia đều phải đối mặt với nguy cơ suy giảm phản xạ đường thở, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ tử vong cao hơn hẳn nếu ngủ thiếu giám sát:

• Người uống lượng cồn lớn trong thời gian ngắn: Nồng độ cồn trong máu tăng vọt đột ngột khiến hệ thần kinh trung ương bị tê liệt nhanh chóng, làm giảm điểm GCS xuống mức nguy hiểm và tăng vọt nguy cơ hít sặc ^[3].
• Người có tiền sử ngưng thở khi ngủ hoặc béo phì: Cồn làm suy yếu thêm trương lực cơ đường hô hấp trên, khiến các đợt ngừng thở lúc ngủ kéo dài và dày đặc hơn, dẫn đến nguy cơ suy hô hấp cấp tính ^[1], ^[2].
• Người uống rượu kết hợp với thuốc an thần, thuốc ngủ: Sự cộng hưởng giữa cồn và các loại thuốc ức chế thần kinh làm triệt tiêu hoàn toàn phản xạ ho và phản xạ nuốt, tỷ lệ hít sặc ở các ca ngộ độc hỗn hợp này có thể lên tới 29% ^[3].
• Người cao tuổi hoặc người có bệnh lý thần kinh, tim mạch mạn tính: Khả năng điều hòa thân nhiệt và bù trừ hô hấp của nhóm này vốn đã suy giảm, rất dễ rơi vào biến cố tim mạch hoặc hạ thân nhiệt khi nhiễm độc cồn ^[4], ^[5].

Cách xử trí và chăm sóc đúng cách cho người say rượu khi ngủ

Để bảo đảm an toàn tính mạng cho người say rượu, người thân trong gia đình cần tuyệt đối tuân thủ các nguyên tắc y tế cơ bản sau:

• Cởi bỏ bớt phụ kiện bó sát: Nới lỏng khuy cổ áo, thắt lưng, cà vạt để người say dễ thở và máu lưu thông tốt hơn.
• Không trùm kín chăn qua đầu: Chỉ nên đắp một lớp chăn mỏng ngang ngực để giữ ấm vừa phải, tuyệt đối để hở toàn bộ phần đầu và mặt. Phòng ngủ cần thoáng khí, không gió lùa nhưng không được đóng kín cửa gây ngột ngạt.
• Cho người say nằm ngủ ở tư thế nghiêng an toàn (tư thế hồi sức): Đặt người say nằm nghiêng sang một bên, chân trên gập vuông góc để giữ cơ thể không bị lật sấp hoặc lật ngửa, tay trên kê dưới má. Tư thế này giúp lưỡi không bị tụt ra sau và nếu có nôn mửa, chất nôn sẽ tự động chảy ra ngoài khóe miệng chứ không bị hít ngược vào phổi ^[1], ^[2].
• Cắt cử người theo dõi thường xuyên: Cần có người tỉnh táo ở bên cạnh kiểm tra nhịp thở, sắc mặt và phản ứng của người say mỗi 30 phút một lần. Nếu thấy người say thở dốc, thở khò khè, ngáy ngắt quãng, tím tái ở môi hoặc đầu ngón tay, gọi hỏi không biết gì, cần nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức.
• Bù nước khi còn tỉnh táo: Nếu người say vẫn còn nhận thức được, có thể cho uống từng ngụm nước lọc nhỏ hoặc nước cháo loãng ấm để bù đắp lượng nước thiếu hụt, tuyệt đối không ép uống nước khi họ đang mơ màng vì rất dễ gây sặc vào khí quản.

Lời kết

Đắp chăn kín mít khi say rượu không phải là một giấc ngủ êm ái mà là một mối nguy hiểm tiềm ẩn có thể cướp đi tính mạng bất cứ lúc nào do sặc chất nôn và ngạt thở ^[1], ^[3], ^[2]. Hãy từ bỏ ngay thói quen sai lầm này và luôn chủ động bảo vệ người thân bằng tư thế nằm nghiêng an toàn cùng sự giám sát chặt chẽ sau mỗi cuộc vui có rượu bia.