Nhiều người Việt có thói quen hái quả dành dành phơi khô, sắc lấy nước uống mỗi ngày để thanh nhiệt, giải độc gan hoặc ngâm rượu bồi bổ sức khỏe. Thảo dược tự nhiên này từ lâu đã được xem là vị thuốc mát, lành tính và có thể dùng thay nước trà trong thời gian dài. Tuy nhiên, liệu việc duy trì thói quen uống nước sắc dành dành liên tục trong nhiều năm có thực sự an toàn cho hệ tiêu hóa như nhiều người vẫn nghĩ?

Câu trả lời từ các nghiên cứu y khoa là hoàn toàn không an toàn nếu lạm dụng. Việc uống nước sắc hoặc các chế phẩm chứa quả dành dành liên tục trong thời gian dài có thể gây ra bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng vô căn, dẫn đến tổn thương nghiêm trọng niêm mạc đại tràng và vôi hóa mạch máu nuôi ruột [1], [2].

Dành dành - Vị thuốc quen thuộc và nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen dùng tùy tiện

Quả dành dành, trong y học cổ truyền còn được gọi là chi tử (tên khoa học là Gardenia jasminoides Ellis), là một loại dược liệu rất phổ biến [1]. Theo y học phương Đông, thảo dược này thường được ứng dụng trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị bệnh tim mạch, mạch máu não, bệnh gan mật và bệnh đái tháo đường [1].

Tại Việt Nam và nhiều nước châu Á, không ít gia đình sử dụng dành dành như một loại trà giải nhiệt thông thường hoặc ngâm rượu thuốc để uống hàng ngày. Sự chủ quan xuất phát từ quan niệm cho rằng cây cỏ thiên nhiên không có độc tính, uống càng nhiều và càng lâu thì càng giúp cơ thể thải độc tốt hơn.

Chính thói quen tiêu thụ kéo dài hàng năm trời các loại thảo dược hoặc rượu thuốc chứa quả dành dành lại là nguyên nhân gắn liền với phần lớn các ca bệnh tổn thương đại tràng hiếm gặp được ghi nhận trên lâm sàng [1]. Thay vì giúp đường ruột khỏe mạnh hơn, các hoạt chất tích tụ từ vị thuốc này có thể âm thầm làm biến đổi cấu trúc mạch máu nuôi dưỡng ruột già qua từng ngày [1].

Độc chất hình thành thế nào trong lòng ruột non và ruột già?

Để hiểu vì sao một loại thảo dược thanh nhiệt lại có thể gây hại cho đại tràng, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích con đường chuyển hóa của hoạt chất chính có trong quả dành dành là geniposide [1].

Geniposide vốn là một hợp chất thuộc nhóm glycoside [1]. Khi người dùng uống nước sắc dành dành, hoạt chất này không hề được hấp thu trực tiếp ở dạ dày hay đoạn trên của đường tiêu hóa [1]. Thay vào đó, geniposide đi qua ruột non và chỉ bắt đầu bị biến đổi sinh học khi tiến vào vùng manh tràng và đại tràng lên [1]. Tại đây, hệ thống vi khuẩn phong phú của đại tràng sẽ thủy phân geniposide thành chất chuyển hóa mới mang tên genipin [1].

Sau khi được tạo thành, genipin sẽ thâm nhập qua màng tế bào biểu mô ruột già và ngấm vào máu [1]. Đáng chú ý, chất chuyển hóa này phản ứng trực tiếp với các protein trong huyết tương của tĩnh mạch mạc treo [1]. Quá trình này kích thích các sợi collagen dần dần tích tụ và lắng đọng bên dưới lớp niêm mạc ruột [1]. Theo thời gian, sự tích tụ bất thường này dẫn đến tình trạng tăng sinh lớp nội mạc cơ trong lòng tĩnh mạch, kèm theo hiện tượng xơ hóa và xơ cứng mạch máu [1].

Hậu quả cuối cùng của chuỗi biến đổi bệnh lý này là làm tắc nghẽn tĩnh mạch mạc treo tràng, cản trở đường dẫn máu trở về tim [1]. Do quá trình chuyển hóa từ geniposide thành genipin và sự hấp thu diễn ra chủ yếu ở manh tràng, đại tràng lên và đại tràng ngang, nên các tổn thương xơ hóa tĩnh mạch đặc trưng luôn xuất hiện tập trung tại đại tràng phải và đại tràng ngang của người bệnh [1].

Bằng chứng nghiên cứu: Uống thuốc chứa dành dành nhiều năm làm hỏng mạch máu ruột

Mối liên hệ giữa việc sử dụng dược liệu chứa quả dành dành trong thời gian dài và bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng.

Trong một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2012, các nhà khoa học đã tiến hành thu thập và tổng hợp dữ liệu lâm sàng của 25 bệnh nhân mắc bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng [2]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân trong nghiên cứu này là 61,8 tuổi, trong đó nữ giới chiếm đa số với 19 bệnh nhân nữ và 6 bệnh nhân nam [2].

Khi rà soát toàn bộ các đơn thuốc thảo dược mà 25 bệnh nhân này từng sử dụng, nhóm nghiên cứu phát hiện thời gian dùng thuốc kéo dài đáng kinh ngạc [2]. Cụ thể, bài thuốc kamisyoyosan được ghi nhận ở 12 trường hợp với thời gian sử dụng trung bình lên tới 12,8 năm [2]. Bài thuốc inshin-iseihaito xuất hiện ở 5 trường hợp với thời gian dùng trung bình 13,4 năm [2]. Bài thuốc orengedokuto được 4 bệnh nhân sử dụng ròng rã suốt 14,3 năm [2]. Các trường hợp đơn lẻ khác bao gồm bài thuốc inchinkoto dùng trong 20 năm, bài thuốc kamikihitou dùng suốt 19 năm, bài thuốc seijobofuto dùng trong 10 năm và một trường hợp dùng bài thuốc gorinsan không rõ thời gian [2].

Điều đáng chú ý nhất trong nghiên cứu năm 2012 là khi so sánh thành phần của tất cả các bài thuốc thảo dược mà 25 bệnh nhân đã dùng, các nhà nghiên cứu nhận thấy chỉ có duy nhất một vị thuốc thảo dược chung cho toàn bộ bệnh nhân, đó chính là chi tử hay quả dành dành, với hoạt chất chính là geniposide [2]. Nghiên cứu này đi đến kết luận rằng việc sử dụng geniposide trong các bài thuốc thảo dược suốt thời gian dài dường như có liên quan trực tiếp đến sự phát triển của bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng [2].

Một nghiên cứu khác được công bố vào năm 2021 cũng khẳng định hầu hết các trường hợp mắc bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng được báo cáo đều liên quan mật thiết đến tiền sử sử dụng thuốc thảo dược và rượu thuốc chứa quả dành dành [1]. Nghiên cứu năm 2021 còn ghi nhận một đặc điểm dịch tễ đáng lưu ý là tỷ lệ nam giới mắc bệnh chiếm ưu thế rõ rệt trong nhóm bệnh nhân khảo sát, cho thấy thói quen uống rượu thuốc chứa thảo dược ở nam giới cũng là yếu tố nguy cơ lớn, khác biệt với ưu thế nữ giới từng được ghi nhận tại Nhật Bản và Đài Loan [1].

Diễn tiến thầm lặng và hình ảnh đại tràng đổi màu tím đen

Bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng do dành dành thường tiến triển vô cùng âm thầm qua hàng năm trời mà người dùng không hề hay biết. Các triệu chứng ban đầu rất mơ hồ, dễ bị nhầm lẫn với các chứng rối loạn tiêu hóa thông thường.

Một báo cáo ca bệnh chi tiết công bố vào năm 2025 đã minh họa rõ nét mức độ tàn phá của bệnh lý này [3]. Bệnh nhân là một cụ bà 75 tuổi, có tiền sử dùng thuốc thảo dược chứa hoạt chất geniposide liên tục trong suốt 7 năm [3]. Bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu do xuất hiện các triệu chứng buồn nôn, đau bụng dữ dội và chướng bụng [3].

Khi tiến hành chụp cắt lớp vi tính (CT), các bác sĩ phát hiện thành đại tràng của bệnh nhân bị dày lên bất thường kèm theo hiện tượng vôi hóa mạch máu dạng dải tuyến tính dọc theo tĩnh mạch mạc treo [3]. Khi nội soi đại tràng, hình ảnh niêm mạc ruột khiến các bác sĩ bất ngờ: toàn bộ niêm mạc đại tràng chuyển sang màu tím sẫm (dark-purple), bị phù nề nặng nề và mất hoàn toàn các nếp bán nguyệt sinh lý bình thường trên bề mặt ruột già [3].

Mẫu mô sinh thiết đại tràng của bệnh nhân cho thấy các tĩnh mạch nhỏ đã bị thoái hóa kính [3]. Phương pháp nhuộm đặc biệt von Kossa trên các mẫu mô sau phẫu thuật đã phát hiện các hạt lắng đọng canxi xuất hiện rải rác từ lớp niêm mạc, lớp dưới niêm mạc, lớp cơ cho đến lớp dưới thanh mạc, đồng thời các tĩnh mạch mạc treo tràng đều bị canxi hóa nghiêm trọng [3]. Tình trạng lắng đọng ion canxi này chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng vôi hóa thành mạch máu nuôi đại tràng [3]. Sau phẫu thuật can thiệp, tình trạng bệnh nhân mới tạm thời ổn định trong 3 tháng theo dõi [3].

Liều tích lũy nguy hiểm và đặc điểm tổn thương ở người châu Á

Bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng vô căn lần đầu tiên được đặt tên y khoa chính thức vào năm 2003, mô tả một dạng bệnh thiếu máu cục bộ đại tràng rất đặc thù: xơ cứng tĩnh mạch mạc treo tràng không do tắc nghẽn cơ học bên ngoài, không do huyết khối và không do viêm nhiễm [3]. Bệnh gây suy giảm khả năng tuần hoàn máu trở về từ ruột già và dẫn tới vôi hóa các tĩnh mạch mạc treo tràng [3].

Căn bệnh tổn thương đại tràng nguy hiểm này dường như có mối liên hệ mật thiết với thói quen sinh hoạt và vùng phân bố địa lý đặc thù, chủ yếu được báo cáo ở các quần thể cư dân châu Á, tính đến năm 2014 đã ghi nhận tổng cộng 52 trường hợp, phần lớn tập trung tại Nhật Bản và Đài Loan [1], [3].

Các cuộc khảo sát quy mô quốc gia đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa căn bệnh này và việc sử dụng thảo dược chứa quả dành dành [3]. Đáng báo động, dữ liệu khảo sát cho thấy tổng liều tích lũy quả dành dành vượt quá 5.000 gram có thể góp phần thúc đẩy hoặc đẩy nhanh quá trình khởi phát của bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng [3].

Về mặt điều trị, các bác sĩ thường ưu tiên điều trị bảo tồn nội khoa ở giai đoạn đầu [3]. Tuy nhiên, nếu bệnh tiến triển nặng dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như tắc ruột tái phát, viêm phúc mạc cấp tính do thủng đại tràng, hoặc bệnh tái phát nhiều lần dai dẳng, người bệnh bắt buộc phải trải qua phẫu thuật cắt bỏ đoạn ruột bị hoại tử hoặc tổn thương [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước sắc thảo dược

Rất nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo dược là hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều năm thì cơ thể càng được thanh lọc. Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Dù dành dành là dược liệu thiên nhiên, nhưng các hoạt chất sinh học bên trong nó khi được đưa vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa hóa học và vi sinh vật [1]. Việc tích tụ geniposide và sản phẩm chuyển hóa genipin qua nhiều năm sẽ trực tiếp làm biến đổi thành mạch máu của đại tràng [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các tổn thương đường ruột chỉ xảy ra khi dùng thuốc tây hoặc hóa chất công nghiệp. Thực tế, chính các chất sinh hóa và độc tố có trong thảo dược tự nhiên và rượu thuốc, đặc biệt là các chế phẩm chứa dành dành, đã được y văn thế giới ghi nhận là tác nhân hàng đầu liên quan đến căn bệnh xơ hóa tĩnh mạch mạc treo tràng [1].

Nhiều người cũng nghĩ chỉ khi nào bị đau bụng dữ dội thì đại tràng mới có vấn đề. Trên thực tế lâm sàng, quá trình lắng đọng collagen, thoái hóa kính và lắng đọng canxi ở tĩnh mạch diễn ra âm thầm trong nhiều năm [1], [2], [3]. Đến khi người bệnh có triệu chứng chướng bụng, buồn nôn rõ rệt thì niêm mạc đại tràng đã đổi màu tím sẫm và thành mạch máu đã bị vôi hóa nghiêm trọng [3].

Ai nên thận trọng và cách sử dụng quả dành dành an toàn

Những người cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

  • Những người có thói quen tự ý đun nước quả dành dành uống giải nhiệt thay trà từ tháng này qua năm khác.
  • Người lớn tuổi hoặc trung niên đang tự ngâm và uống các loại rượu thuốc chứa chi tử hàng ngày [1], [2].
  • Những bệnh nhân đang điều trị bệnh mạn tính bằng các bài thuốc y học cổ truyền kéo dài có chứa thành phần chi tử [2].
  • Người từng có tiền sử rối loạn tuần hoàn, bệnh lý tiêu hóa hoặc có biểu hiện đầy bụng, khó tiêu không rõ nguyên nhân.

Để sử dụng quả dành dành một cách an toàn, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc:

  • Tuyệt đối không sử dụng quả dành dành như một thức uống hàng ngày thay nước lọc hoặc uống liên tục trong nhiều năm mà không có sự kiểm soát y tế [2], [3].
  • Khi dùng quả dành dành để chữa bệnh, chỉ sử dụng khi có đơn thuốc, chỉ định rõ ràng về liều lượng và thời gian từ thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Cần tuân thủ các đợt dùng ngắn ngày và có thời gian ngừng nghỉ để cơ thể đào thải, tránh để tổng liều lượng tích lũy đạt mức nguy hiểm vượt quá 5.000 gram [3].
  • Phụ nữ và nam giới trung niên khi sử dụng các bài thuốc thảo dược dài ngày cần định kỳ kiểm tra sức khỏe đường tiêu hóa [1], [2].
  • Nếu bạn có tiền sử uống nước sắc dành dành hoặc rượu thuốc chứa dành dành trong thời gian dài và bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng âm ỉ hoặc từng cơn, buồn nôn, chướng bụng, phân bất thường, hãy đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa tiêu hóa [3]. Việc chụp cắt lớp vi tính hoặc nội soi đại tràng sẽ giúp bác sĩ phát hiện sớm tình trạng dày thành ruột, tổn thương niêm mạc màu tím sẫm hoặc hiện tượng vôi hóa tĩnh mạch để xử trí kịp thời trước khi xảy ra biến chứng thủng ruột hay tắc ruột [3].

Quả dành dành là một vị thuốc có nhiều giá trị trong y học cổ truyền khi được dùng đúng mục đích và đúng liều [1]. Tuy nhiên, việc lạm dụng vị thuốc này kéo dài như một thói quen giải nhiệt thông thường có thể để lại những hậu quả nặng nề cho hệ tiêu hóa, làm vôi hóa tĩnh mạch và đổi màu niêm mạc đại tràng [1], [3]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào dài ngày để bảo vệ sức khỏe đường ruột một cách an toàn và khoa học nhất.