DASH và sức khỏe não bộ: Bằng chứng làm chậm suy giảm trí nhớ

Nhiều người bước sang tuổi trung niên thường đối mặt với nỗi lo đãng trí, hay quên chìa khóa hoặc khó tập trung vào công việc hằng ngày. Các bệnh lý tim mạch, huyết áp cao và sự lão hóa tự nhiên khiến tốc độ xử lý thông tin của não bộ suy giảm dần theo thời gian [6, 8]. Trước thực trạng chưa có phương pháp điều trị triệt để các bệnh thoái hóa thần kinh, liệu việc can thiệp bằng ăn uống hằng ngày có thể giúp duy trì trí nhớ hay không [1, 6]?

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) – vốn được xây dựng để hạ huyết áp – đang thu hút sự chú ý vì tiềm năng hỗ trợ sức khỏe trí não [3, 4, 8]. Các bằng chứng dịch tễ học và thử nghiệm can thiệp cho thấy mức độ tuân thủ cao chế độ ăn DASH có mối liên hệ mật thiết với việc làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức, bảo vệ chức năng vận động tâm thần và giảm nguy cơ mắc bệnh Alzheimer [2, 4, 8].

Cơ chế tác động: Mối dây liên hệ giữa mạch máu và tế bào thần kinh

Não bộ phụ thuộc trực tiếp vào hệ thống mạch máu lành mạnh để nhận oxy và dưỡng chất. Tăng huyết áp làm giảm tưới máu não và liên quan chặt chẽ đến sự xuất hiện của chứng sa sút trí tuệ [6, 8]. Các báo cáo giải phẫu bệnh ghi nhận những dấu ấn bệnh học đặc trưng của bệnh Alzheimer như lắng đọng mảng amyloid và đám rối sợi thần kinh thường xuất hiện cùng với các tổn thương mạch máu ^[1].

DASH bảo vệ thần kinh thông qua việc can thiệp đa yếu tố nguy cơ tim mạch ^[2]. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tại Mỹ xác nhận thực đơn này giúp hạ huyết áp, giảm nồng độ cholesterol LDL trong máu, hỗ trợ giảm cân, giảm tình trạng viêm và căng thẳng oxy hóa ^[2]. Chế độ này còn cải thiện độ nhạy insulin và làm giảm tỷ lệ mắc đái tháo đường ^[2]. Tăng huyết áp và đái tháo đường là những yếu tố nguy cơ gây suy giảm nhận thức, giảm chú ý và chức năng điều hành ^[1]. Khi mạch máu được bảo vệ và tổn thương viêm giảm, tế bào não duy trì chức năng tốt hơn [4, 8].

Các nghiên cứu nói gì về chế độ ăn DASH và trí nhớ?

Nghiên cứu dinh dưỡng dịch tễ học hiện đại đã chuyển từ việc đánh giá từng chất dinh dưỡng riêng lẻ sang xem xét toàn bộ mô hình ăn uống ^[3]. DASH là một mô hình thiết lập sẵn (a priori pattern) đã được ghi nhận có liên quan đến việc giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và bệnh Alzheimer ^[3]. Cụ thể, các thử nghiệm và nghiên cứu theo dõi cung cấp nhiều kết quả đáng chú ý:

Trong một thử nghiệm lâm sàng nhỏ trên 137 người trưởng thành thừa cân, ít vận động và mắc tăng huyết áp, người tham gia được phân ngẫu nhiên vào nhóm can thiệp theo chế độ ăn DASH hoặc nhóm đối chứng ăn thực đơn thông thường ^[2]. Sau 4 tháng điều trị, nhóm ăn theo DASH đạt điểm số tốt hơn ở các bài kiểm tra tốc độ vận động tâm thần (psychomotor speed) so với nhóm đối chứng ^[2].

Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên khác theo dõi 124 người trưởng thành tại Mỹ trong 4 tháng nhằm đánh giá tác động của DASH đối với nhận thức ^[4]. Kết quả cho thấy chức năng vận động tâm thần cải thiện đáng kể ở cả nhóm chỉ ăn theo DASH (chỉ số Cohen's D: 0,440; P = 0,036) và nhóm kết hợp DASH với quản lý cân nặng (Cohen's D: 0,480; P = 0,023) khi đối chiếu với nhóm ăn uống bình thường ^[4]. Đáng chú ý, nhóm kết hợp ăn DASH cùng biện pháp quản lý cân nặng cải thiện rõ rệt chức năng điều hành, trí nhớ và khả năng học hỏi (Cohen's D: 0,562; P = 0,008), trong khi nhóm chỉ ăn DASH đơn thuần chưa ghi nhận hiệu quả vượt trội ở các mặt này ^[4].

Về dữ liệu dịch tễ học, các kết quả theo dõi cũng củng cố lợi ích này. Hai nghiên cứu khảo sát mối liên hệ giữa chế độ ăn DASH và suy giảm nhận thức đều xác nhận DASH đóng vai trò bảo vệ, chống lại suy giảm nhận thức ^[5]. Một nghiên cứu dịch tễ tiến cứu ghi nhận điểm số tuân thủ DASH càng cao thì tỷ lệ suy giảm nhận thức càng thấp ^[2]. Dù vậy, một nghiên cứu khác quan sát thấy điểm DASH cao chỉ liên quan đến hiệu suất nhận thức tổng thể nhưng không liên quan trực tiếp đến tốc độ suy giảm nhận thức theo thời gian, cho thấy dữ liệu vẫn còn điểm dị biệt ^[2].

Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Bằng chứng hiện nay chứng minh DASH tác động tích cực lên các yếu tố nguy cơ mạch máu, từ đó hỗ trợ làm chậm sự phát triển của chứng sa sút trí tuệ [4, 6]. Mười hai yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được – bao gồm tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường – chiếm hơn 40% các trường hợp sa sút trí tuệ trên toàn thế giới, và dinh dưỡng là một yếu tố then chốt tác động lên các nguy cơ này ^[6].

Tuy nhiên, giới hạn khoa học vẫn còn tồn tại. Số lượng nghiên cứu can thiệp dài hạn đánh giá trực tiếp DASH trên biến cố suy giảm trí nhớ vẫn còn hạn chế so với các nghiên cứu về tim mạch ^[1]. Ngoài ra, chế độ ăn DASH ban đầu được thiết kế để kiểm soát huyết áp bằng cách tăng cường kali, canxi, chất xơ và hạn chế natri, chất béo bão hòa, tổng chất béo cùng cholesterol ^[6]. Bản thân DASH không chỉ định cụ thể liều lượng các loại thực phẩm đặc thù bảo vệ tế bào thần kinh như cách tiếp cận của chế độ ăn MIND ^[2].

Hiểu lầm thường gặp: DASH không phải bài thuốc chữa bệnh sa sút trí tuệ

Một hiểu lầm rất phổ biến là tin rằng ăn uống kiêng khem theo DASH có thể phục hồi trí nhớ cho những người đã mắc chứng sa sút trí tuệ hoặc bệnh Alzheimer tiến triển ^[7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chế độ ăn phổ biến như Địa Trung Hải, DASH hay MIND chưa cho thấy lợi ích cải thiện nhận thức ở những người đã phát bệnh sa sút trí tuệ hoặc suy giảm nhận thức từ trước ^[7].

DASH và các chế độ tương tự chủ yếu phát huy hiệu quả phòng ngừa ban đầu và làm chậm tiến trình thoái hóa ở người trưởng thành có yếu tố nguy cơ tim mạch [4, 8]. Việc coi chế độ ăn là giải pháp thay thế chỉ định y khoa là quan niệm sai lầm và có thể dẫn đến hệ quả tiêu cực ^[7].

Nhóm đối tượng cần thận trọng với chế độ ăn kiêng ngặt nghèo

Việc áp dụng các chế độ ăn kiêng hạn chế cho bệnh nhân sa sút trí tuệ có thể gây hại ^[7]. Người mắc sa sút trí tuệ vốn dễ bị rối loạn ăn uống, có nguy cơ cao suy dinh dưỡng, và nếu bị sụt cân, thiếu cân thì tỷ lệ tử vong sẽ gia tăng ^[7]. Can thiệp dinh dưỡng gò ép còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý của người bệnh và người chăm sóc ^[7].

Các bác sĩ ghi nhận thực tế lâm sàng có trường hợp bệnh nhân sa sút trí tuệ sụt cân nghiêm trọng (sụt 8 pound, còn khoảng 91 pound ở độ tuổi 70) do cố gắng ăn kiêng hạn chế quá mức để "chữa bệnh" ^[7]. Thầy thuốc và gia đình cần hiểu rõ tình trạng thiếu bằng chứng cải thiện nhận thức khi bệnh đã hình thành, tránh áp đặt các chế độ ăn làm trầm trọng thêm suy dinh dưỡng và suy giảm chất lượng cuộc sống ^[7]. Những người có bệnh lý thận mạn tính hoặc đang dùng thuốc đặc trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng chế độ giàu kali hoặc canxi của DASH.

Áp dụng chế độ ăn DASH đúng cách trong đời sống

Để xây dựng thực đơn hỗ trợ kiểm soát huyết áp và gián tiếp bảo vệ não bộ, người trưởng thành khỏe mạnh hoặc người có tăng huyết áp có thể áp dụng các nguyên tắc cốt lõi của DASH [4, 6]:

• Thực phẩm chủ lực: Tăng cường ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, đậu, thịt gia cầm và cá [4, 7]. Bổ sung nhiều rau củ quả để nạp đủ kali, canxi và chất xơ tự nhiên [4, 8].
• Thành phần đặc trưng của DASH: Khác với chế độ Địa Trung Hải tập trung vào dầu ô liu, cá và khoai tây, DASH chú trọng bổ sung các sản phẩm từ sữa ^[2].
• Hạn chế nghiêm ngặt: Giảm tiêu thụ natri (muối), thịt đỏ, chất béo bão hòa, tổng chất béo, cholesterol và các loại đồ ngọt công nghiệp hay đồ uống có đường [4, 7, 8].
• Kết hợp lối sống: Dữ liệu nghiên cứu cho thấy việc áp dụng DASH kết hợp với quản lý cân nặng và kiểm soát các bệnh nền tim mạch sẽ mang lại hiệu quả vượt trội hơn cho chức năng điều hành và trí nhớ so với việc chỉ thay đổi món ăn đơn thuần [5, 8].

Chế độ ăn DASH là công cụ hỗ trợ kiểm soát huyết áp, bảo vệ mạch máu và làm chậm nguy cơ suy giảm nhận thức ở người trưởng thành [4, 8]. Việc chăm sóc trí não cần được thực hiện từ sớm bằng lối sống cân bằng, kết hợp kiểm soát cân nặng, vận động và tư vấn y tế định kỳ thay vì áp dụng những thực đơn gò ép khi bệnh đã tiến triển nặng [1, 5, 8].