Mỗi khi cổ họng đau rát do viêm hay cảm lạnh, nhiều người thường truyền tai nhau kiêng hoàn toàn đồ lạnh vì sợ bệnh chuyển biến xấu. Ngược lại, một số ý kiến cho rằng ăn kem hoặc ngậm đá giúp làm tê mát, xoa dịu cảm giác khó chịu ngay tức thì. Liệu dùng đồ lạnh có thực sự an toàn và hỗ trợ giảm đau họng hiệu quả, hay chỉ mang lại phản tác dụng?

Câu trả lời là đồ lạnh như đá viên hay kem có thể hỗ trợ gây tê cục bộ và làm dịu cơn đau họng tạm thời, nhưng đây chỉ là giải pháp tình thế chứ không thể thay thế phác đồ điều trị tận gốc [2, 4]. Nếu lạm dụng hoặc dùng sai cách, nhiệt độ quá lạnh thậm chí còn gây rối loạn vận động thực quản hoặc kích hoạt phản ứng viêm tại niêm mạc [1, 5].

Cơ chế tác động của nhiệt độ lạnh lên vòm họng

Khi tiếp xúc với niêm mạc họng đang sưng đỏ, nhiệt độ thấp giúp làm co mạch máu ngoại vi và ức chế tạm thời các đầu mút dây thần kinh thụ cảm đau. Quá trình này tạo cảm giác tê nhẹ cục bộ, nhờ đó giảm bớt tín hiệu đau truyền lên hệ thần kinh trung ương và giảm phù nề [2, 4]. Tương tự, các hoạt chất giảm đau họng dạng ngậm cũng khai thác cảm giác tê làm tê liệt thụ thể thần kinh để đem lại cảm giác dễ chịu [1].

Tuy nhiên, cảm giác mát buốt không đồng nghĩa với khả năng làm sạch vi khuẩn hay ức chế tác nhân gây bệnh [2]. Phản ứng lạnh chỉ tạo ra hiệu ứng đánh lừa cảm giác trong thời gian ngắn ngủi. Nếu không cẩn trọng, việc hạ nhiệt quá mức vùng niêm mạc cổ họng có thể làm tăng các chất trung gian gây viêm khi tiếp xúc với luồng khí khô lạnh [2].

Khoa học thực nghiệm nói gì về tác dụng giảm đau của đồ lạnh?

Tác dụng làm dịu cơn đau họng của nhiệt độ thấp đã được kiểm chứng thông qua các thử nghiệm lâm sàng, đặc biệt trong các trường hợp đau cơ học sau can thiệp y tế [2, 4].

Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2020 đã đánh giá hiệu quả của việc ngậm đá viên và xông hơi lạnh trên 120 bệnh nhân bị đau họng và khàn tiếng sau đặt nội khí quản [3]. Bệnh nhân được chia thành 4 nhóm (mỗi nhóm 30 người): nhóm 1 dùng hơi lạnh, nhóm 2 ngậm đá viên, nhóm 3 phối hợp cả hai và nhóm 4 là nhóm đối chứng không can thiệp [3].

Kết quả đánh giá theo thang đo đau thị giác (VAS) tại thời điểm 6 giờ sau can thiệp cho thấy: nhóm ngậm đá đạt điểm đau trung bình là 1,16 ± 1,08; nhóm kết hợp đá và hơi lạnh là 1,30 ± 1,62; nhóm hơi lạnh là 1,50 ± 1,71; trong khi nhóm đối chứng có điểm số lên đến 3,70 ± 1,89 [3]. Mức độ giảm đau ở cả ba nhóm dùng lạnh đều vượt trội có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (P < 0,05), trong đó ngậm đá viên đứng đầu bảng về khả năng hạ điểm đau [3]. Dù vậy, phương pháp ngậm đá không tạo ra khác biệt đối với chứng khàn tiếng, với tỷ lệ khàn tiếng ở nhóm ngậm đá ghi nhận ở mức 36,7% so với 46,7% của nhóm đối chứng (P > 0,05) [3].

Song song đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2020 cũng phân tích tác dụng giảm đau của kem lạnh đối với bệnh nhi sau phẫu thuật cắt amiđan [4]. Can thiệp bằng chế độ ăn lạnh, dùng kem hoặc que kem đá sau phẫu thuật đã được thực hiện rộng rãi nhằm hạn chế nhu cầu dùng thuốc giảm đau đường uống vốn gây vị đắng khó chịu cho trẻ [4]. Dữ liệu cho thấy kem lạnh mang lại hiệu quả xoa dịu đáng kể cơn đau hậu phẫu ngay lập tức, cải thiện mức độ chấp nhận dinh dưỡng ở trẻ em so với việc chỉ dùng đồ ăn ở nhiệt độ phòng thông thường [4].

Nguy cơ tiềm ẩn: Co thắt cơ và kích thích phản ứng viêm

Mặc dù đem lại cảm giác dễ chịu tức thì, tiêu thụ đồ lạnh không kiểm soát có thể kéo theo những bất lợi rõ rệt cho hệ tiêu hóa trên và hệ hô hấp [1, 5].

Một thử nghiệm năm 1981 về phản ứng thực quản ở người khỏe mạnh từ 20 đến 44 tuổi đã so sánh tác động giữa việc nuốt kem lạnh (-5 độ C) và hỗn hợp kem ở nhiệt độ phòng (20 độ C) [5]. Kết quả ghi nhận việc nuốt kem lạnh làm suy giảm đáng kể biên độ và tần số nhu động thực quản, tập trung chủ yếu ở đoạn giữa thực quản [5]. Khi 7 người tham gia ăn kem lạnh nhanh cho tới khi khởi phát đau ngực kéo dài ít nhất 60 giây, hoạt động vận động ở đoạn thực quản xa biến mất hoàn toàn và chỉ hồi phục từ từ về mức bình thường trong 5 phút kế tiếp [5]. Điều này chứng minh việc ăn kem lạnh quá nhanh gây ức chế cơ học, dẫn đến ngừng trệ nhu động và tạo nên cơn đau tức ngực giả định [5].

Nguy hại hơn, niêm mạc họng nhạy cảm có thể phản ứng tiêu cực với sự thay đổi nhiệt độ đột ngột [2]. Nghiên cứu năm 2013 trên 45 người tình nguyện khỏe mạnh đã kiểm chứng phản ứng của niêm mạc họng khi kích thích bằng luồng không khí khô lạnh (12 độ C, độ ẩm 20%, lưu lượng 12 lít/phút trong 15 phút) [2]. Kết quả dịch rửa họng sau 5 phút kích thích cho thấy sự gia tăng rõ rệt của các chất trung gian hóa học gây viêm: prostaglandin E2 (P = 0,018), thromboxane B2 (P < 0,001) và substance P (P < 0,001) [2]. Dù các chỉ số này trở về trạng thái cơ bản sau 30 phút ngừng kích thích, nghiên cứu khẳng định tác nhân lạnh khô gây kích thích niêm mạc họng, khởi phát cảm giác đau rát và khó nuốt [2].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng đồ lạnh khi đau họng

Nhiều người lầm tưởng rằng ngậm nước đá hay ăn kem có thể "tiêu diệt" mầm bệnh hoặc chữa lành tình trạng nhiễm trùng. Trên thực tế, nguyên nhân gây viêm họng rất đa dạng, từ các tác nhân truyền nhiễm như virus, vi khuẩn, nấm cho đến các yếu tố vật lý, hóa học hay môi trường như hút thuốc, ngáy, đặt nội khí quản [2]. Nhiệt độ lạnh hoàn toàn không tiêu diệt được vi khuẩn hay virus; nó chỉ đóng vai trò hỗ trợ ức chế cảm giác đau thần kinh tương tự thuốc tê [3, 4].

Một ngộ nhận khác là ăn càng nhiều đồ thật lạnh thì họng càng nhanh bớt đau. Việc ăn đá cứng hoặc kem quá nhanh không những không tăng tác dụng làm dịu mà còn kích thích co thắt, bất động cơ thực quản gây đau thắt ngực khó chịu [5]. Ngoài ra, đường và sữa béo trong kem công nghiệp có thể làm tăng độ dính của đờm dãi, khiến người bệnh phải hắng giọng liên tục, gây tổn thương thêm các mô họng đang tổn thương.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Phương pháp làm mát họng bằng đá hay kem không phù hợp cho tất cả mọi người. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và tránh lạm dụng:

  • Người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản hoặc co thắt thực quản: Ăn kem lạnh dễ ức chế nhu động thực quản, cản trở việc đẩy thức ăn xuống dạ dày và làm bùng phát cơn đau tức sau xương ức [5].
  • Trẻ quá nhỏ: Ngậm các khối đá viên sắc nhọn hoặc quá to tiềm ẩn nguy cơ hóc dị vật đường thở nguy hiểm.
  • Bệnh nhân đau họng kèm sốt cao, có giả mạc mủ: Đây là dấu hiệu của viêm họng nhiễm trùng cấp, cần được bác sĩ thăm khám và điều trị kháng sinh hoặc kháng viêm đặc hiệu, việc ngậm đồ lạnh lúc này không giải quyết được căn nguyên bệnh [2].
  • Người dễ bị kích ứng đường thở: Tiếp xúc với nhiệt độ lạnh khô kéo dài có thể kích thích phóng thích các chất gây viêm như substance P và prostaglandin E2, làm tăng nặng cảm giác khó nuốt [2].

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn muốn áp dụng đồ lạnh để làm dịu cơn đau họng thông thường, hãy tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

  • Chọn dạng lạnh nhẹ nhàng: Thay vì nhai đá cứng, hãy ngậm từng mẩu đá bào nhỏ hoặc đá viên tròn nhỏ mịn để đá tan từ từ trên đầu lưỡi và trôi nhẹ qua họng [3].
  • Sử dụng lượng vừa phải: Mỗi lần ngậm chỉ nên dùng 1-2 viên đá nhỏ, giãn cách thời gian để họng thích nghi, không ăn kem lạnh liên tục thành lượng lớn để tránh gây mất vận động thực quản [5].
  • Ưu tiên kem ít đường hoặc kem trái cây thanh mát: Hạn chế các loại kem quá ngọt, nhiều chất béo ngậy. Có thể tự làm đá viên từ nước lọc sạch hoặc các loại nước ép trái cây pha loãng không đường.
  • Ăn chậm rãi: Khi ăn kem hoặc dùng đồ uống mát, hãy giữ trong khoang miệng vài giây cho bớt độ lạnh gay gắt rồi mới nuốt từ từ, không nuốt vội từng miếng to [5].

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh

Dùng một que kem hay ngậm vài viên đá bào thực chất là một mẹo hỗ trợ làm dịu cảm giác đau rát và khó nuốt tức thời thông qua cơ chế giảm nhạy cảm thần kinh [2, 4]. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ làm giảm triệu chứng, không thể thay thế cho việc nghỉ ngơi, giữ ấm đúng mực và chế độ dinh dưỡng lành mạnh. Nếu cơn đau họng kéo dài nhiều ngày, kèm theo sốt cao hoặc nuốt đau nghiêm trọng, bạn cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bằng thuốc phù hợp.