Thói quen uống nước đá và nỗi lo kích phát cơn ho
Vào những ngày thời tiết oi bức hoặc sau những buổi tập luyện thể thao cường độ cao, một ly nước đá lạnh luôn là lựa chọn giải khát quen thuộc của rất nhiều người. Cảm giác sảng khoái và mát lạnh tức thì giúp xua tan cơn khát nhanh chóng, mang lại sự dễ chịu cho cơ thể. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống nước đá lạnh bỗng gặp phải những cơn ho khan dồn dập, ngứa họng hoặc cảm giác thắt nghẽn lồng ngực.
Hiện tượng này phổ biến đến mức trong dân gian tồn tại quan niệm ăn uống đồ lạnh là nguyên nhân trực tiếp gây tổn thương vùng họng. Nhiều người cho rằng nước đá chứa mầm bệnh hoặc làm viêm họng ngay lập tức. Những băn khoăn về việc liệu nhiệt độ thấp có thực sự kích phát phản xạ ho hay không vẫn là chủ đề gây nhiều tranh luận.
Thực tế, phản ứng ho sau khi tiếp xúc với nhiệt độ lạnh không đơn thuần là cảm giác ngẫu nhiên. Đây là một chuỗi đáp ứng sinh lý phức tạp của hệ thần kinh và đường dẫn khí trước sự thay đổi nhiệt độ đột ngột tại vùng ngã tư hầu họng.
Uống nước lạnh có gây ho không? Câu trả lời từ góc độ sinh lý
Câu trả lời ngắn gọn là có, nước đá lạnh hoàn toàn có thể kích phát cơn ho khan, đặc biệt ở những cá nhân có cơ địa đường thở nhạy cảm hoặc đang mắc các bệnh lý hô hấp tiềm ẩn. Tuy nhiên, cơn ho này không xuất phát từ nhiễm trùng vi khuẩn hay virus tức thời như nhiều người lầm tưởng, mà là kết quả của phản xạ thần kinh nhiệt học và phản ứng co thắt phế quản.
Khi dòng chất lỏng có nhiệt độ thấp đi qua vùng hầu họng, sự sụt giảm nhiệt độ cục bộ kích thích các thụ thể cảm nhận nhiệt và thụ thể cơ học phân bố dày đặc tại đây. Tín hiệu này được truyền về hệ thần kinh trung ương, từ đó kích hoạt các phản xạ phòng vệ hô hấp tự nhiên nhằm bảo vệ phổi khỏi nguy cơ hạ nhiệt hoặc tổn thương.
Ở người hoàn toàn khỏe mạnh, phản xạ này có thể chỉ thoáng qua hoặc biểu hiện bằng một vài tiếng húng hắng nhẹ. Ngược lại, ở những người có đường thở tăng tính đáp ứng, kích thích nhiệt lạnh có thể dẫn tới sự co thắt cơ trơn phế quản rõ rệt, gây ho khan liên tục, thậm chí khó thở nhẹ.
Cơ chế kích hoạt: Từ niêm mạc hầu họng đến co thắt phế quản
Để hiểu rõ tại sao làm mát họng lại gây ho ở phổi, cần xem xét mối liên hệ giữa các phản xạ nhiệt nội tạng dọc theo đường hô hấp và đường tiêu hóa. Cơ thể người sở hữu các phản xạ nhiệt từ các cơ quan nội tạng nhằm phối hợp tương tác với môi trường bên ngoài [1]. Quá trình làm mát đường thở được ghi nhận là một yếu tố kích hoạt phản xạ phòng vệ hô hấp, bao gồm ho, đáp ứng vận mạch phế quản, thay đổi kháng trở đường thở và tăng tiết dịch nhầy [1].
Bên cạnh đó, hiện tượng làm mát niêm mạc thường kéo theo quá trình tái làm ấm ngay sau đó. Nghiên cứu sinh lý chỉ ra rằng hiện tượng sung huyết mạch máu xảy ra sau quá trình sưởi ấm lại đường thở có thể dẫn đến việc kích hoạt các thụ thể ho do sự biến dạng vật lý của các đầu mút dây thần kinh [2]. Sự biến dạng cơ học này đủ để kích thích thụ thể ho hoạt động ngay cả khi chưa làm hẹp đường dẫn khí nghiêm trọng [2].
Mặt khác, phản ứng nhiệt lạnh còn có thể kích thích giải phóng các chất trung gian gây viêm thần kinh. Hít thở khí lạnh hoặc hạ nhiệt cục bộ có thể gây ra viêm thần kinh với sự giải phóng của các tachykinin và kinin [2]. Ngoài ra, việc giải phóng các chất trung gian tác dụng kéo dài như leukotriene cũng có thể kích hoạt các thụ thể ho [2]. Khi các thụ thể này bị kích thích, xung động truyền đi làm co thắt cơ trơn phế quản và gây phản xạ ho khan nhằm tống xuất những tác nhân mà cơ thể cảm nhận là nguy hiểm.
Các nghiên cứu nói gì về phản xạ nhiệt và đường hô hấp?
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để làm sáng tỏ phản ứng của đường thở trước tác nhân nhiệt độ lạnh. Trong một nghiên cứu công bố năm 2012 về sự biến thiên theo mùa của độ nhạy cảm phản xạ ho ở các vận động viên ưu tú tập luyện trong môi trường không khí lạnh, các tác giả nhận thấy độ nhạy cảm phản xạ ho với capsaicin không liên quan đến tình trạng tăng tính đáp ứng đường thở hay co thắt phế quản do gắng sức [2]. Điều này gợi ý rằng ở các vận động viên, ho liên quan chặt chẽ đến độ nhạy cảm của các thụ thể ho đường thở với tình trạng mất nước và sự giải phóng các chất trung gian [2].
Các tác giả quan sát thấy một số vận động viên có sự gia tăng triệu chứng ho khi nghỉ ngơi, khoảng 2 đến 8 giờ sau khi tập luyện [2]. Tần số ho được chứng minh là có liên quan trực tiếp đến tốc độ mất nhiệt của đường hô hấp khi thông khí tăng cao với không khí không được điều hòa nhiệt độ tối ưu [2]. Tình trạng co thắt phế quản do gắng sức bắt nguồn từ sự mất nước, và cơ chế này cũng có thể đúng đối với triệu chứng ho [2].
Nghiên cứu tổng quan năm 2020 về các đáp ứng nhiệt của cơ thể và dây thần kinh phế vị đã ghi nhận các phản xạ nhiệt hô hấp trên nhiều loài động vật như mèo, chó, thỏ và chuột lang [1]. Khi làm mát luồng khí hít vào, các nhà khoa học quan sát thấy sự gia tăng kháng trở đường thở và co thắt phế quản qua trung gian cơ chế thần kinh [1]. Đáng chú ý, phản ứng hô hấp phòng vệ cũng xuất hiện trước menthol, một chất chủ vận đặc hiệu của thụ thể lạnh, chứng minh sự tham gia trực tiếp của các sợi thần kinh hướng tâm nhạy cảm nhiệt [1].
Ở người, làm mát đường thở là một yếu tố kích phát hiện tượng co thắt phế quản đã được ghi nhận rõ ràng và có thể làm trầm trọng thêm bệnh hen suyễn [1]. Ở động vật, tình trạng co thắt phế quản do lạnh càng gia tăng mạnh mẽ sau khi được thử thách với kháng nguyên [1].
Về phản xạ nuốt tại hầu họng, một nghiên cứu năm 1998 trên 14 tình nguyện viên khỏe mạnh đã thực hiện thử nghiệm nuốt khô lặp lại manometry để đánh giá ảnh hưởng của kích thích nhiệt niêm mạc miệng - hầu họng [3]. Thử nghiệm đo thời gian nuốt 11 lần nuốt khô ở tốc độ tối đa sau khi kích thích bằng gương soi thanh quản lạnh và sau khi nuốt nước lạnh so với kích thích ở nhiệt độ cơ thể [3]. Kết quả cho thấy thời gian thử nghiệm nuốt sau khi uống nước lạnh ngắn hơn so với nước ở nhiệt độ cơ thể ở 11 trên 14 người, tuy nhiên sự khác biệt không đạt ý nghĩa thống kê [3]. Nghiên cứu này kết luận giả thuyết kích thích lạnh ở niêm mạc miệng - hầu họng giúp tạo thuận lợi rõ rệt cho phản xạ nuốt là chưa được hỗ trợ đầy đủ [3].
Mối liên hệ mật thiết giữa nhiệt độ đường tiêu hóa và cơ quan nội tạng
Sự tiếp xúc của nước đá lạnh không chỉ dừng lại ở vùng họng mà còn lan xuống đường tiêu hóa, nơi hệ thần kinh phế vị chi phối dày đặc. Thức ăn hoặc đồ uống nóng và lạnh dọc theo đường tiêu hóa sẽ kích hoạt các phản xạ nhiệt để điều hòa các quá trình tiêu hóa [1]. Giai đoạn làm rỗng dạ dày ban đầu diễn ra nhanh hơn đáng kể khi dùng đồ uống lạnh ở người, cho thấy sự giãn thích ứng của dạ dày được điều hòa bởi nhiệt độ bữa ăn [1].
Để kiểm chứng thụ thể nhiệt ở người, một nghiên cứu năm 1997 đã kích thích nhiệt độ ở dạ dày trên 8 người và ở ruột non trên 6 người khỏe mạnh bằng bóng đặt trong lòng ống tiêu hóa tuần hoàn nước ở các mức nhiệt khác nhau [4]. Các mức nhiệt ấm tăng dần gồm 42, 47 và 52 độ C, mức nhiệt lạnh gồm 32, 22 và 12 độ C được áp dụng xen kẽ trong 3 phút, cách nhau 13 phút [4]. Điểm nhận thức được chấm theo thang từ 0 đến 6 và trương lực dạ dày được đo bằng máy đo áp lực barostat [4].
Kết quả cho thấy kích thích lạnh ở 12 độ C gây ra cảm giác lạnh bụng và phản xạ co thắt dạ dày với thể tích co thắt đo được là 68 ± 10 ml [4]. Ngược lại, kích thích ấm ở 47 độ C gây giãn dạ dày với mức giãn nở đẳng áp là 76 ± 26 ml [4]. Cả hai phản xạ này đều đạt ý nghĩa thống kê với P < 0.05 [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở người, các thụ thể nóng và lạnh phân bố dọc theo đường tiêu hóa và gửi tín hiệu hướng tâm vào cả mạch nhận thức lẫn các cung phản xạ [4].
Tác động làm lạnh đột ngột vùng miệng và họng cũng có thể kích hoạt các cung phản xạ thần kinh tự chủ khác. Một nghiên cứu năm 2017 so sánh việc áp đá viên vào vòm miệng và uống nhanh nước đá trên 77 tình nguyện viên để kích phát cơn đau đầu do lạnh [5]. Kết quả cho thấy uống nước đá kích phát cơn đau đầu thường xuyên hơn đáng kể so với áp đá viên, với tỷ lệ 39 trên 77 người so với 9 trên 77 người [5]. Cơn đau do nước đá có thời gian tiềm tàng ngắn hơn rõ rệt, với trung vị là 15 giây so với 68 giây của đá viên [5]. Hiện tượng chảy nước mắt xảy ra thường xuyên hơn ở nhóm bị đau đầu, chỉ ra sự tham gia của phản xạ thần kinh sinh ba - tự chủ [5].
Những hiểu lầm phổ biến về nước đá và cơn ho khan
Nhiều người thường mặc định rằng uống nước đá sẽ làm tổn thương cổ họng do vi khuẩn sinh sôi. Trên thực tế, nhiệt độ lạnh không tự sinh ra vi khuẩn hay virus. Cơn ho khan xuất hiện ngay sau khi uống nước đá chủ yếu là phản ứng cơ học và thần kinh trước sự thay đổi nhiệt độ đột ngột, chứ không phải triệu chứng viêm họng do nhiễm trùng cấp tính.
Một hiểu lầm khác là ai uống nước đá cũng sẽ bị ho hoặc viêm phế quản. Khả năng phản ứng của đường thở phụ thuộc rất lớn vào cơ địa của từng cá nhân. Ở những người có hệ hô hấp khỏe mạnh, cơ thể có khả năng thích nghi nhiệt rất tốt, các mạch máu vùng hầu họng nhanh chóng cân bằng lại lưu lượng tuần hoàn mà không gây co thắt phế quản hay kích thích phản xạ ho dữ dội.
Ngoài ra, không ít người tin rằng nước đá đóng băng hoàn toàn hệ miễn dịch vùng họng. Dù nhiệt độ lạnh cục bộ có thể làm co mạch máu tạm thời và làm chậm chuyển động của lớp nhung mao niêm mạc trong thời gian ngắn, nhưng hiện tượng này sẽ nhanh chóng phục hồi khi nhiệt độ trở lại bình thường. Do đó, việc quy chụp nước đá là nguyên nhân trực tiếp gây tổn hại lâu dài cho hệ hô hấp là không có cơ sở khoa học xác đáng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng đồ uống lạnh?
Mặc dù nước đá lạnh là thức uống giải nhiệt phổ biến, một số nhóm đối tượng nhất định cần hết sức cẩn giác khi sử dụng để tránh kích hoạt các biến cố hô hấp không mong muốn.
Trước hết là những người mắc bệnh hen suyễn hoặc viêm phế quản mạn tính. Hiện tượng làm mát đường thở là một yếu tố đã được chứng minh có thể kích hoạt co thắt phế quản và làm trầm trọng thêm các triệu chứng hen [1]. Khi uống nước đá quá nhanh, luồng nhiệt lạnh lan tỏa qua thành họng có thể gián tiếp kích thích cơ trơn khí phế quản co thắt, gây ho khan và khò khè.
Nhóm thứ hai là các vận động viên hoặc người vừa tập luyện thể lực cường độ cao. Khi vận động mạnh, sự thông khí tăng cao làm tăng tốc độ mất nhiệt và mất nước của đường thở [2]. Một số vận động viên đã ghi nhận sự gia tăng triệu chứng ho trong thời gian nghỉ ngơi từ 2 đến 8 giờ sau khi tập luyện [2]. Việc nạp ngay một lượng lớn nước đá lạnh vào thời điểm này có thể cộng hưởng với sự mất nhiệt đường hô hấp, khiến phản xạ ho dễ bùng phát hơn [2].
Người có tiền sử đau đầu do kích thích lạnh hoặc có phản xạ thần kinh tự chủ quá nhạy cảm cũng nên hạn chế uống nước đá quá nhanh. Thói quen nuốt vội nước đá có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh sinh ba, dẫn đến đau thắt đầu đột ngột kèm theo chảy nước mắt [5].
Hướng dẫn dùng nước lạnh an toàn cho đường hô hấp
Để tận hưởng đồ uống mát mẻ mà không làm kích thích niêm mạc hầu họng hay khởi phát cơn ho khan, việc điều chỉnh thói quen uống là yếu tố quan trọng nhất. Thay vì uống từng ngụm lớn và nuốt vội vã, bạn nên uống từng ngụm nhỏ, giữ nước trong khoang miệng từ 1 đến 2 giây để nhiệt độ của nước tăng dần lên trước khi trôi xuống thực quản.
Nhiệt độ đồ uống cũng nên được kiểm soát ở mức vừa phải, khoảng 15 đến 20 độ C, thay vì dùng nước có đá tảng quá lạnh sát mức 0 độ C. Mức nhiệt mát vừa đủ sẽ giúp giải tỏa cơn khát mà không tạo ra cú sốc nhiệt đột ngột đối với các thụ thể cảm nhận nhiệt ở hầu họng [4].
Sau khi vận động thể thao nặng hoặc đi ngoài trời nắng gắt về, bạn nên nghỉ ngơi từ 10 đến 15 phút, uống một vài ngụm nước ở nhiệt độ phòng để ổn định nhịp thở và bù đắp lượng nước mất đi trước khi sử dụng nước mát. Nếu bạn đang trong giai đoạn ho, cảm cúm hoặc có bệnh lý hô hấp chưa kiểm soát tốt, việc ưu tiên nước ấm hoặc nước ở nhiệt độ phòng là lựa chọn tối ưu để tránh kích thích phế quản co thắt [1].
Tóm lại, uống nước đá lạnh thực sự có thể kích phát cơn ho khan thông qua các phản xạ thần kinh nhiệt học và hiện tượng co thắt phế quản cục bộ. Tuy nhiên, hiện tượng này hoàn toàn có thể kiểm soát được bằng cách lắng nghe cơ thể và thay đổi cách thức uống nước khoa học hơn.
