Sữa đậu nành, đậu phụ hay đạm đậu nành từ lâu đã là những thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Dẫu vậy, không ít nam giới vẫn e ngại tiêu thụ các sản phẩm này vì nỗi lo bị "nữ tính hóa", teo cơ hoặc suy giảm hormone sinh dục nam.

Nhiều phân tích gộp quy mô lớn từ các thử nghiệm lâm sàng trên người khẳng định đậu nành và isoflavone không làm giảm testosterone toàn phần hay testosterone tự do ở nam giới [1, 4]. Vì vậy, quan niệm nam giới ăn đậu nành sẽ bị yếu sinh lý là thiếu cơ sở khoa học xác đáng [1].

Nguồn gốc mối lo ngại về nội tiết tố nam

Mối băn khoăn của phái mạnh bắt nguồn từ việc hạt đậu nành chứa lượng isoflavone đáng kể [2]. Hợp chất thực vật này còn được gọi là phytoestrogen do có khả năng gắn vào các thụ thể estrogen trong cơ thể và gây ra một chuỗi tác động tương tự như nội tiết tố nữ [2].

Chính vì đặc tính này, nhiều người lo sợ rằng việc nạp phytoestrogen sẽ phá vỡ cân bằng nội tiết ở nam giới [1, 2]. Trên thực tế, từng có các báo cáo ca bệnh ghi nhận hiện tượng nữ tính hóa như giảm nồng độ testosterone và tăng estrogen khi dùng đậu nành [1]. Tuy nhiên, các báo cáo ca bệnh riêng lẻ không đủ đại diện cho toàn bộ quần thể dân số [1].

Bên cạnh đó, các thí nghiệm trên loài gặm nhấm đực cũng mang lại kết quả trái ngược nhau [2]. Một số nghiên cứu trên chuột ghi nhận chế độ ăn chứa đạm đậu nành làm giảm testosterone huyết thanh, nhưng nhiều thử nghiệm khác lại không tìm thấy bất kỳ tác động tiêu cực nào [2]. Đáng chú ý, thí nghiệm năm 2002 trên chuột cống đực ăn bột đậu nành hoặc isoflavone trong 1 tuần ghi nhận nồng độ dihydrotestosterone (DHT) giảm trong khi tổng lượng androgen huyết tương lại tăng [3]. Do sự khác biệt lớn về chuyển hóa giữa động vật và người, các nhà khoa học buộc phải tiến hành thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để có câu trả lời chính xác [1, 4].

Phân tích gộp năm 2010: Khởi đầu giải tỏa định kiến

Để làm rõ nghi vấn liệu isoflavone có gây tác động tương tự estrogen làm giảm lượng testosterone khả dụng sinh học hay không, một phân tích gộp lớn đã được thực hiện và công bố vào năm 2010 [4]. Nhóm nghiên cứu đã tìm kiếm dữ liệu trên hệ thống PubMed và CAB Abstracts tính đến ngày 1/7/2008 [4].

Tiêu chí lựa chọn là các nghiên cứu xuất bản bằng tiếng Anh, có đối tượng là nam giới trưởng thành sử dụng thực phẩm từ đậu nành, đạm đậu nành phân lập hoặc chiết xuất isoflavone từ đậu nành hoặc cỏ ba lá đỏ [4]. Các chỉ số nội tiết bắt buộc phải đánh giá gồm testosterone toàn phần, globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG), testosterone tự do hoặc chỉ số androgen tự do (FAI) [4].

Dữ liệu phân tích gồm 15 nhóm điều trị có đối chứng giả dược đo lường trước - sau can thiệp, cùng 32 báo cáo bao gồm 36 nhóm điều trị được đánh giá qua các mô hình thống kê [4]. Kết quả cho thấy, dù áp dụng mô hình thống kê nào, việc tiêu thụ đạm đậu nành hay isoflavone đều không gây ra bất kỳ tác động đáng kể nào lên nồng độ testosterone toàn phần, SHBG, testosterone tự do hay FAI [4]. Phân tích gộp năm 2010 đi đến kết luận thực phẩm từ đậu nành và viên bổ sung isoflavone không làm thay đổi lượng testosterone khả dụng sinh học ở nam giới [4].

Bằng chứng mở rộng năm 2021 củng cố kết luận

Trước những tranh cãi vẫn tiếp diễn về việc phytoestrogen có thể gây nữ tính hóa, một phân tích gộp cập nhật và mở rộng quy mô lớn hơn đã được công bố vào năm 2021 [1]. Các tác giả đã rà soát lại cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts trong giai đoạn từ năm 2010 đến tháng 4/2020 [1].

Nghiên cứu áp dụng quy trình sàng lọc độc lập từ hai chuyên gia, chọn lọc các thử nghiệm đo lường testosterone toàn phần, testosterone tự do, SHBG, estradiol (E2) và estrone (E1) ở nam giới trưởng thành [1]. Ngoại trừ một nghiên cứu, toàn bộ các dữ liệu từ phân tích gộp năm 2010 đều được gộp chung vào đợt đánh giá mới này [1]. Tổng cộng có 41 nghiên cứu lâm sàng đủ tiêu chuẩn được đưa vào phân tích cuối cùng [1].

Quy mô mẫu của đợt phân tích gộp năm 2021 rất lớn [1]. Cụ thể:

  • Nồng độ testosterone toàn phần được đo lường trên 1.753 nam giới [1].
  • Testosterone tự do được đánh giá trên 752 nam giới [1].
  • Hormone E2 và E1 được kiểm tra lần lượt trên 1.000 và 239 nam giới [1].
  • Chỉ số SHBG được ghi nhận trên 967 nam giới [1].

Kết quả chỉ ra không có tác động đáng kể nào của đạm đậu nành hay isoflavone lên bất kỳ chỉ số nội tiết nào được đo đạc, bất kể mô hình thống kê nào được sử dụng [1]. Phân tích dưới nhóm theo liều lượng isoflavone cũng như thời gian nghiên cứu cũng đều cho thấy kết quả tương tự [1]. Các nhà khoa học kết luận chắc chắn rằng dù ở liều lượng nào và thời gian can thiệp bao lâu, đậu nành và isoflavone đều không làm biến đổi nồng độ testosterone hay estrogen ở nam giới [1].

Bằng chứng trên bệnh nhân tuyến tiền liệt và người lớn tuổi

Bên cạnh các phân tích trên nam giới khỏe mạnh, nhiều nghiên cứu tập trung vào nhóm bệnh nhân đặc thù [3, 8]. Năm 2014, một đánh giá hệ thống và phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã khảo sát hiệu quả và tính an toàn của đậu nành trên nam giới mắc hoặc có nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt [5].

Tổng hợp từ 8 thử nghiệm lâm sàng cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng đậu nành và nhóm chứng đối với các chỉ số steroid sinh dục, bao gồm testosterone, testosterone tự do, SHBG, estradiol và dihydrotestosterone [5]. Phân tích gộp từ hai nghiên cứu trên nhóm có nguy cơ lâm sàng còn ghi nhận việc bổ sung đậu nành hoặc isoflavone giúp giảm đáng kể nguy cơ chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt với tỷ số nguy cơ RR = 0,49 [5].

Tuy vậy, vẫn có những kết quả cá biệt cần lưu ý trong các điều kiện nghiên cứu chuyên biệt [3, 6]. Một thử nghiệm năm 2005 trên 42 đối tượng trên 50 tuổi bị tăng cholesterol máu nhẹ được cho ăn 4 chế độ ăn thử nghiệm trong 6 tuần mỗi giai đoạn [6]. Kết quả ghi nhận ở nam giới lớn tuổi, nồng độ dehydroepiandrosterone sulfate (DHEA-S) giảm sau khi dùng chế độ ăn có isoflavone nhưng lại tăng sau khi dùng đạm đậu nành so với đạm động vật [6]. Nghiên cứu nhận định lượng lớn đạm đậu nành hoặc isoflavone chỉ tạo ra các tác động khiêm tốn và giới hạn lên một số hormone tuần hoàn [6].

Đặc biệt, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2023 kéo dài can thiệp trên nam giới trung niên và lớn tuổi sau phẫu thuật cắt bỏ tuyến tiền liệt triệt căn [7]. Những người tham gia được uống 19,2 g đạm đậu nành phân lập mỗi ngày (chứa 24 mg genistein) liên tục trong 18 tháng [7]. Kết quả cho thấy nhóm này bị giảm nồng độ testosterone toàn phần và SHBG trong máu so với nhóm dùng giả dược casein, tuy nhiên nồng độ testosterone tự do và estradiol không bị ảnh hưởng [7]. Tác động này diễn ra trên trục nội tiết sinh dục androgen nhưng không làm thay đổi các dấu ấn sinh học ung thư khác như VEGF hay IGF-1 [7].

Tác động đối với việc tập luyện thể thao

Sự phổ biến của đạm đậu nành đối với các vận động viên ăn thuần chay đã thúc đẩy giới khoa học tìm hiểu sâu hơn về hiệu suất tập luyện [2]. Một số nghiên cứu chứng minh rằng tiêu thụ đạm đậu nành mang lại lợi ích đáng kể cho sức mạnh cơ bắp sau 12 tuần tập luyện kháng lực [2].

Dù vậy, các tranh luận về phản ứng nội tiết tức thời sau tập luyện vẫn xuất hiện [2]. Nghiên cứu của Kraemer và cộng sự đã thực hiện thiết kế chéo ngẫu nhiên trên nam giới khỏe mạnh có tập tạ, chia làm 3 nhóm: bổ sung đạm whey, bổ sung đạm đậu nành và giả dược maltodextrin trong 14 ngày [2]. Sau giai đoạn bổ sung, người tham gia thực hiện bài tập gánh đùi (squat) cường độ cao gồm 6 hiệp, mỗi hiệp 10 lần ở mức 80% sức nâng tối đa (1RM) để kiểm tra biến thiên hormone cấp tính [2]. Dù một số nghiên cứu nhỏ đặt câu hỏi về phản ứng testosterone sau tập, phân tích gộp tổng thể vẫn bảo lưu kết luận đạm đậu nành không làm suy giảm testosterone toàn phần, testosterone tự do hay SHBG trong cơ thể [2].

Những ai cần thận trọng và giới hạn dữ liệu

Mặc dù bằng chứng tổng hợp xác nhận độ an toàn của đậu nành, người tiêu dùng vẫn cần nhìn nhận đúng mức các giới hạn khoa học [3, 8]:

  • Bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt hoặc sau điều trị ngoại khoa cần thận trọng [7]. Kết quả thử nghiệm dùng 19,2 g đạm đậu nành chứa 24 mg genistein mỗi ngày suốt 18 tháng đã làm giảm testosterone toàn phần tuần hoàn ở bệnh nhân sau cắt tuyến tiền liệt [7]. Do đó, người có bệnh lý tuyến tiền liệt nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung chứa đạm đậu nành phân lập kéo dài [7].
  • Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về ung thư tuyến tiền liệt có cỡ mẫu tương đối nhỏ và thời gian theo dõi ngắn [5].
  • Nam giới đang mắc các bệnh nội tiết chuyển hóa mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị hormone nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi mạnh chế độ dinh dưỡng hàng ngày.

Ứng dụng đậu nành lành mạnh trong đời sống

Để khai thác giá trị dinh dưỡng của đậu nành mà không lo lắng về hormone, phái mạnh có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

  • Ưu tiên thực phẩm truyền thống: Chọn các món ăn chế biến từ hạt đậu nành nguyên bản như đậu phụ, sữa đậu nành tươi, đậu nành luộc (edamame) thay vì lạm dụng bột chiết xuất isoflavone tinh khiết liều cao.
  • Sử dụng đạm đậu nành đúng cách: Người tập thể thao hoàn toàn có thể kết hợp đạm đậu nành trong chế độ ăn hàng ngày để hỗ trợ phát triển sức mạnh mà không sợ giảm testosterone tự do [2].
  • Xây dựng khẩu phần cân bằng: Đậu nành chỉ nên đóng vai trò là một phần của chế độ ăn đa dạng protein, kết hợp cùng các nguồn đạm thực vật và động vật khác, rau xanh và uống đủ nước.

Tổng kết lại, các bằng chứng phân tích gộp lớn nhất hiện nay khẳng định đậu nành và isoflavone không làm giảm testosterone hay làm tăng estrogen ở nam giới bình thường [1, 4]. Nam giới hoàn toàn có thể thưởng thức các món ăn từ đậu nành như một phần của lối sống cân bằng, lành mạnh mà không sợ ảnh hưởng đến bản lĩnh phái mạnh [1].