Đậu nành và bốc hỏa tiền mãn kinh: Hiệu quả thực tế đến đâu?

Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ phải đối mặt với các cơn bốc hỏa đột ngột, đổ mồ hôi đêm cùng cảm giác khó chịu làm xáo trộn sinh hoạt thường nhật. Nhiều người tìm đến đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành như một giải pháp cứu cánh tự nhiên nhằm xoa dịu tình trạng này mà không cần dùng thuốc nội tiết. Tuy nhiên, thực tế có người thấy hiệu quả rõ rệt, trong khi người khác dùng kéo dài lại không nhận thấy bất kỳ sự cải thiện nào.

Câu trả lời nằm ở cơ chế chuyển hóa vi sinh vật bên trong đường tiêu hóa của từng cá nhân. Khoa học hiện đại chứng minh rằng tác dụng xoa dịu cơn bốc hỏa của đậu nành không đến từ chính hạt đậu một cách thụ động, mà phụ thuộc phần lớn vào việc đường ruột của bạn có chứa các chủng vi khuẩn chuyển hóa được hợp chất isoflavone thành một hoạt chất mạnh hơn mang tên equol hay không ^[1].

Nghịch lý phương Đông - phương Tây và câu chuyện đậu nành

Từ lâu, các chuyên gia y tế đã nhận thấy sự chênh lệch rõ rệt về tần suất xuất hiện các triệu chứng vận mạch giữa các khu vực địa lý. Phụ nữ tại các quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan và Indonesia tiêu thụ lượng đậu nành ước tính cao gấp 4 đến 9 lần so với phụ nữ tại các quốc gia phương Tây như Mỹ ^[2].

Đi cùng với thói quen dinh dưỡng này, tỷ lệ phụ nữ châu Á than phiền về các cơn bốc hỏa chỉ dao động trong khoảng 10% đến 25% ^[2]. Trong khi đó, tại các quốc gia phương Tây, con số này lên tới 60% đến 90% ^[2], hoặc theo ghi nhận khác tại Mỹ là khoảng 50% đến 80% phụ nữ mãn kinh gặp phải cơn bốc hỏa ^[3].

Sự khác biệt mang tính dịch tễ học này đã thúc đẩy hàng loạt nghiên cứu khoa học nhằm tìm hiểu vai trò của isoflavone – nhóm chất có cấu trúc tương tự estrogen thực vật dồi dào trong hạt đậu nành ^[2]. Dù vậy, sau nhiều thập kỷ theo dõi, các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận kết quả không hề đồng nhất: có người đáp ứng rất tốt, nhưng cũng có người hoàn toàn trơ lỳ trước liệu pháp này [1, 5].

Cơ chế tác động: Chìa khóa vàng mang tên "equol"

Để hiểu lý do tại sao đậu nành lại mang lại hiệu quả khác nhau ở mỗi người, cần xem xét bản chất sinh học của các thụ thể nội tiết trong cơ thể. Trong cơ thể người tồn tại hai thụ thể estrogen chính: ER-alpha (chiếm ưu thế ở vú và tử cung) và ER-beta (tập trung chủ yếu ở hệ tim mạch, đường tiết niệu - sinh dục và xương) ^[2].

Isoflavone từ đậu nành liên kết yếu với ER-alpha nhưng lại có ái lực gắn kết cao hơn với ER-beta ^[2]. Khi đo lường hoạt tính sinh học trên nuôi cấy tế bào người, nếu đặt hiệu lực của estradiol (nội tiết tố estrogen tự nhiên) là 100, thì genistein đạt 0,084, daidzein đạt 0,013, còn equol đạt tới 0,061 ^[2]. Mặc dù con số này có vẻ khiêm tốn so với estrogen tự nhiên, nhưng isoflavone có thể lưu hành trong máu với nồng độ gấp 10.000 lần estradiol, từ đó tạo ra tác động bù đắp thiếu hụt estrogen thông qua số lượng áp đảo ^[2].

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: daidzein – một isoflavone chính trong đậu nành – có hoạt tính khá yếu (0,013) ^[2]. Khi vào hệ tiêu hóa, daidzein cần được hệ vi sinh đường ruột chuyển hóa thành dạng chuyển hóa có hoạt tính sinh học cao hơn là equol [2, 5, 6]. Những phụ nữ có hệ vi khuẩn thực hiện được quá trình này được gọi là nhóm người sản xuất equol (equol producers). Ngược lại, nếu đường ruột thiếu vắng các chủng vi sinh vật chuyên trách, daidzein sẽ bị đào thải mà không tạo ra đủ lượng equol cần thiết để phát huy tác dụng [1, 4].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?

Để làm sáng tỏ bức tranh lâm sàng, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược thực hiện trong 6 tháng trên 96 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh đã đánh giá cụ thể yếu tố vi sinh này ^[4]. Sau 1 tuần sử dụng 135 mg isoflavone mỗi ngày, những người tham gia được chia thành nhóm có khả năng tạo ra equol và nhóm không thể tạo equol dựa trên xét nghiệm nước tiểu ^[4]. Kết quả theo dõi theo thang điểm chỉ số Kupperman cải biên cho thấy: chỉ riêng nhóm có khả năng sản xuất equol mới ghi nhận sự giảm đáng kể điểm số bốc hỏa và đổ mồ hôi nhiều sau 3 tháng ^[4]. Đến mốc 6 tháng, nhóm này tiếp tục ghi nhận sự thuyên giảm ở các triệu chứng suy nhược, đánh trống ngực, tê bì chân tay và tổng điểm triệu chứng ^[4]. Nhóm không có khả năng tạo equol hoàn toàn không đạt được các cải thiện này ^[4].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi kéo dài 8 tuần trên 102 phụ nữ mãn kinh (45-65 tuổi) có từ 5 cơn bốc hỏa trở lên mỗi ngày đã so sánh trực tiếp hoạt chất S-equol tự nhiên (SE5-OH) với isoflavone đậu nành ^[5]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên vào các nhánh dùng 10 mg (24 người), 20 mg (27 người), 40 mg S-equol/ngày (25 người) hoặc dùng isoflavone đậu nành (26 người) ^[5]. Tính gộp trong 8 tuần, nhóm dùng 40 mg S-equol/ngày đạt mức giảm tần suất bốc hỏa vượt trội so với nhóm dùng isoflavone thông thường (p=0.021) ^[5]. Đặc biệt, phân tích phân nhóm ở những người có tần suất bốc hỏa nặng (trên 8 cơn/ngày lúc bắt đầu) cho thấy liều 20 mg và 40 mg S-equol vượt trội rõ rệt so với isoflavone (lần lượt p=0.045 và p=0.001) ^[5]. Ngoài ra, mức liều 10 mg và 20 mg S-equol/ngày còn giúp cải thiện đáng kể điểm đau cơ và khớp so với isoflavone thông thường (p=0.003 và p=0.005) ^[5].

Tại Nhật Bản, 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cũng khẳng định vai trò của hoạt chất này ^[6]. Trong một nghiên cứu khẳng định kéo dài 12 tuần, phụ nữ mãn kinh không có khả năng tự sản xuất equol khi được bổ sung 10 mg S-equol tự nhiên mỗi ngày đã giảm đáng kể cả tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa, đồng thời giảm mức độ cứng cổ hoặc vai ^[6]. Nhóm này cũng ghi nhận xu hướng cải thiện tình trạng đổ mồ hôi, tính khí cáu gắt và giảm rõ rệt các triệu chứng thể chất ^[6].

Năm 2019, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đã tổng hợp 6 nghiên cứu với 779 đối tượng (5 nghiên cứu đủ điều kiện phân tích gộp với 728 người) ^[1]. Phân tích gộp khẳng định bổ sung equol trực tiếp cho những phụ nữ không tự sản xuất được chất này giúp giảm đáng kể điểm số cơn bốc hỏa với nguy cơ sai lệch nghiên cứu ở mức thấp ^[1].

Lợi ích, giới hạn và thời gian phát huy tác dụng

Một câu hỏi lớn đặt ra là: Nếu cơ thể tự chuyển hóa được equol, thì liệu pháp từ đậu nành có thể thay thế hoàn toàn thuốc nội tiết estradiol hay không?

Nghiên cứu phân tích gộp dựa trên mô hình (MBMA) công bố năm 2015 đã phân tích dữ liệu từ 16 nghiên cứu với khoảng 1.710 đối tượng để lượng hóa chính xác hiệu quả ^[7]. Kết quả chỉ ra rằng mức giảm tối đa của cơn bốc hỏa nhờ isoflavone đậu nành (sau khi đã trừ đi hiệu ứng giả dược) là 25,2% ^[7]. Con số này tương đương khoảng 57% hiệu lực tối đa mà hormone estradiol mang lại (hiệu lực tối đa của estradiol là 44,9%) ^[7].

Quan trọng hơn, isoflavone đậu nành cần tới 13,4 tuần để đạt được một nửa hiệu quả tối đa, chậm hơn rất nhiều so với estradiol (chỉ cần 3,09 tuần) ^[7]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng các đợt dùng chỉ kéo dài 12 tuần là quá ngắn đối với đậu nành, bởi cơ thể cần ít nhất 48 tuần duy trì đều đặn mới đạt được 80% hiệu quả tối đa của liệu pháp này ^[7]. Do đó, đậu nành không thể mang lại tác dụng tức thì, mà đòi hỏi sự tích lũy sinh học bền bỉ theo thời gian ^[7].

Bên cạnh cơn bốc hỏa, một tổng quan hệ thống năm 2015 trên 17 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận rằng trong 5 thử nghiệm dùng chế phẩm isoflavone đậu nành, chỉ có 2 thử nghiệm (dùng 6g chiết xuất mầm đậu nành hoặc 25g protein đậu nành trong hạt đậu nành rang) ghi nhận giảm đáng kể cơn bốc hỏa, nhưng không cải thiện các triệu chứng đi kèm khác như tâm trạng hay đau đớn ^[8]. Tuy nhiên, thử nghiệm dùng chất bổ sung equol liều 30 mg/ngày ở phụ nữ không tự tạo được equol đã ghi nhận giảm đáng kể các triệu chứng rối loạn tâm trạng ^[8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng đậu nành giảm bốc hỏa

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống sữa đậu nành thật nhiều là sẽ hết bốc hỏa. Trên thực tế, nếu cơ địa của bạn thuộc nhóm không tạo được equol trong ruột, việc nạp một lượng lớn đậu nành thô chỉ làm tăng gánh nặng tiêu hóa chứ không thể kích hoạt được cơ chế giảm bốc hỏa tối ưu [1, 4].

Hiểu lầm thứ hai là uống dồn một lần trong ngày. Nghiên cứu năm 2014 trên 130 phụ nữ quanh mãn kinh và sau mãn kinh cho thấy những phụ nữ dùng isoflavone chia đều 2 đến 3 lần mỗi ngày (tổng liều 100-200 mg/ngày) có điểm cường độ bốc hỏa thấp hơn so với việc dùng một lần, đồng thời mức giảm triệu chứng vào ban đêm ghi nhận rõ nét hơn ban ngày ^[3]. Việc chia nhỏ cữ bổ sung giúp duy trì nồng độ hoạt chất ổn định trong máu xuyên suốt cả ngày lẫn đêm ^[3].

Nhóm phụ nữ nào nên thận trọng?

Mặc dù isoflavone liên kết ưu tiên với ER-beta và có ái lực yếu hơn với ER-alpha, chúng vẫn mang đặc tính giống estrogen ^[2]. Những người có tiền sử hoặc đang điều trị các bệnh lý phụ thuộc hormone như ung thư vú, ung thư nội mạc tử cung hoặc u xơ tử cung cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu hoặc sản phụ khoa trước khi sử dụng các viên uống bổ sung isoflavone hoặc equol liều cao.

Những người đang dùng thuốc điều trị bệnh lý tuyến giáp hoặc các liệu pháp nội tiết thay thế khác cũng không nên tự ý kết hợp đậu nành liều cao mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế. Với người có hệ tiêu hóa kém, việc nạp đột ngột nhiều chế phẩm đậu nành thô có thể gây đầy hơi, khó tiêu.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và hợp lý

Để thử nghiệm xem cơ thể mình có đáp ứng tích cực với đậu nành hay không, bạn có thể áp dụng các bước cân bằng sau:

• Ưu tiên thực phẩm truyền thống: Bổ sung các nguồn đạm tự nhiên từ đậu phụ, đậu nành lông (edamame), sữa đậu nành nguyên chất không đường hoặc hạt đậu nành rang. Trong một thử nghiệm lâm sàng, việc dùng 25g protein đậu nành trong hạt đậu nành rang hoặc 6g chiết xuất mầm đậu nành đã ghi nhận giảm cơn bốc hỏa ^[8].
• Thời điểm và tần suất: Nếu dùng các sản phẩm bổ sung isoflavone, nên chia nhỏ liều uống làm 2 đến 3 lần trong ngày thay vì uống tập trung một lần, điều này giúp kiểm soát triệu chứng tốt hơn, đặc biệt là các cơn bốc hỏa về đêm ^[3]. Liều lượng được nghiên cứu mang lại hiệu quả giảm bốc hỏa rõ rệt dao động từ 100 đến 200 mg/ngày chia nhỏ ^[3], hoặc 10 mg/ngày nếu dùng chế phẩm S-equol tự nhiên [2, 6].
• Kiên trì theo dõi: Cần nhớ rằng đậu nành mất trung bình hơn 13 tuần mới đạt một nửa hiệu quả và cần gần 48 tuần để đạt hiệu quả tối ưu ^[7]. Bạn nên kiên trì theo dõi nhật ký cơn bốc hỏa trong ít nhất 8 đến 12 tuần [2, 6]. Nếu sau 3 tháng không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu thuyên giảm nào, khả năng cao bạn thuộc nhóm không tạo được equol và nên cân nhắc chuyển sang phương pháp can thiệp y khoa khác dưới sự chỉ định của bác sĩ ^[4].

Đậu nành là nguồn thực phẩm lành mạnh và có tiềm năng giảm bốc hỏa, nhưng hiệu quả hoàn toàn không giống nhau ở mỗi người. Việc hiểu rõ vai trò của vi khuẩn đường ruột và chất chuyển hóa equol sẽ giúp phụ nữ tiền mãn kinh có kỳ vọng thực tế, lựa chọn chế độ dinh dưỡng phù hợp và chủ động trao đổi với bác sĩ để tìm ra giải pháp chăm sóc sức khỏe tối ưu nhất cho bản thân.