Đeo đai định hình cột sống liên tục có làm teo cơ thắt lưng?

Đau lưng dưới khiến nhiều người tìm đến đai định hình cột sống như cứu cánh khi làm việc, lái xe hay bê vác nặng. Thói quen đeo đai cả ngày tạo cảm giác chắc chắn tức thì, nhưng cũng làm dấy lên nỗi lo cơ lưng bị "lười" và teo nhỏ dần.

Thực tế khoa học cho thấy nỗi lo này có cơ sở nhưng không hoàn toàn tuyệt đối. Đeo đai thắt lưng liên tục trong nhiều tuần có thể làm giảm độ dày cơ bụng và diện tích cơ lưng sâu trên siêu âm ở người khỏe mạnh ^[1], đồng thời làm giảm hoạt động điện cơ của nhóm cơ bụng khi đi bộ ^[2]. Tuy nhiên, tổng quan nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng việc dùng đai không phải lúc nào cũng gây suy giảm sức mạnh cơ bắp tổng thể ^[3].

Nỗi lo từ chiếc đai nâng đỡ mỗi ngày

Đai định hình thắt lưng - cùng cụt là một trong những phương pháp điều trị bảo tồn phổ biến nhất thường được chỉ định để kiểm soát chứng đau thắt lưng ^[3]. Trong môi trường công nghiệp, nhiều nơi cũng khuyến khích nhân viên đeo đai hỗ trợ với niềm tin rằng dụng cụ này giúp giảm nguy cơ chấn thương và tăng hiệu suất làm việc ^[4].

Dù các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả của đai trong việc giảm đau và giảm mức độ khuyết tật vận động ở người bệnh, giới chuyên môn vẫn đặt câu hỏi lớn về tác dụng phụ khi sử dụng kéo dài ^[3]. Thắc mắc lớn nhất của người dùng là liệu việc phụ thuộc vào lực ép bên ngoài có dẫn đến suy yếu và teo nhóm cơ thân mình hay không ^[3].

Cơ lõi giữ vững cột sống như thế nào?

Để hiểu tác động của đai lưng, cần nhìn vào cấu trúc cơ lõi (cơ thân mình) bao quanh cột sống. Sự ổn định của cột sống phụ thuộc chặt chẽ vào hoạt động và sự phối hợp của các nhóm cơ thân mình ^[5]. Trong đó, nhóm cơ hô hấp, cơ chéo bụng, cơ ngang bụng và cơ nhiều chân (cơ multifidus nằm dọc sát cột sống) là những cơ quan trọng giữ vững cột sống ^[6].

Trong số các cơ vùng bụng, cơ ngang bụng và mạc ngực - thắt lưng có diện tích rộng nhất, liên kết chặt chẽ nhất để làm vững cột sống thắt lưng và kiểm soát áp lực ổ bụng ^[6]. Trong khi đó, các nghiên cứu cơ sinh học chỉ ra vai trò của cơ nhiều chân là tạo độ cứng vững cho đốt sống, kiểm soát vùng trung tính của đoạn cột sống và duy trì sự ổn định khi cơ thể gặp thử thách về thăng bằng ^[6].

Ở những người bị đau thắt lưng không đặc hiệu kéo dài, tình trạng đau thường đi kèm với hiện tượng teo cơ, giảm sức mạnh, giảm sức bền và cơ thắt lưng dễ bị mỏi ^[5]. So với người khỏe mạnh, người bị đau thắt lưng có độ dày cơ bụng giảm đi, và mức độ đau cũng như mức độ khuyết tật có mối tương quan nghịch với độ dày của cơ bụng ^[6]. Khả năng huy động cơ ngang bụng và cơ nhiều chân ở người bệnh đau lưng cũng giảm đáng kể, kèm theo sự sụt giảm độ dày của cả hai nhóm cơ này trên hình ảnh siêu âm ^[6].

Khi đeo đai thắt lưng từ bên ngoài, đai có thể tác động lên hoạt động của cơ thân mình, độ dày cơ, sức mạnh, sức bền, lực tác động lên cột sống và áp lực trong ổ bụng ^[3]. Chính vì đai làm thay một phần nhiệm vụ giữ áp lực ổ bụng và nâng đỡ này, cơ thể có thể điều chỉnh giảm hoạt động của một số nhóm cơ tự nhiên ^[2].

Nghiên cứu nói gì về nguy cơ yếu và teo cơ khi đeo đai?

Để giải đáp câu hỏi đai lưng có làm yếu cơ hay không, một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2017 đã rà soát dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu y khoa lớn như PubMed, Scopus, ScienceDirect và Medline ^[3]. Các tác giả tập trung vào những nghiên cứu tiến cứu đánh giá tác động của đai chỉnh hình thắt lưng lên hoạt động cơ, độ dày cơ, sức mạnh, sức bền ở cả người khỏe mạnh và người đau thắt lưng ^[3].

Tổng cộng có 35 nghiên cứu đáp ứng đủ tiêu chuẩn đưa vào phân tích với điểm chất lượng phương pháp luận trung bình đạt 64% (độ lệch chuẩn 9,7%) ^[3]. Kết quả cho thấy phần lớn các nghiên cứu đo điện cơ (EMG - phương pháp ghi lại hoạt động điện của cơ bắp) ghi nhận sự sụt giảm hoặc không có sự thay đổi nào trong thông số hoạt động của cơ thân mình khi đeo đai ^[3]. Chỉ có một vài nghiên cứu báo cáo hoạt động cơ tăng lên ^[3]. Về mặt lực cơ, một số nghiên cứu thấy đai không ảnh hưởng đến sức mạnh cơ bắp, thậm chí có nghiên cứu còn ghi nhận sức mạnh cơ tăng lên ^[3]. Đáng chú ý, trong tổng quan này, chỉ có duy nhất một nghiên cứu sử dụng siêu âm đánh giá nhóm cơ làm vững thân mình cho thấy sự sụt giảm độ dày cơ bụng và giảm diện tích mặt cắt ngang của cơ nhiều chân ^[3].

Nghiên cứu siêu âm nói trên là một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, mù đơn công bố năm 2014 ^[1]. Thử nghiệm này thực hiện trên 60 tình nguyện viên khỏe mạnh, hoàn toàn không có tiền sử đau thắt lưng trong vòng 1 năm trước đó ^[1]. Những người tham gia được chia thành nhóm có đeo đai và nhóm đối chứng không đeo đai ^[1]. Nhóm can thiệp được yêu cầu đeo đai vùng thắt lưng - chậu suốt thời gian nghiên cứu, ngoại trừ lúc đi ngủ ^[1]. Các nhà khoa học dùng siêu âm đo độ dày cơ bụng bên và diện tích mặt cắt ngang của cơ nhiều chân vùng thắt lưng ở tư thế nằm ngửa co gối tại thời điểm ban đầu, sau 4 tuần và sau 8 tuần ^[1]. Kết quả cho thấy sau 8 tuần đeo đai liên tục cả ngày, độ dày của các cơ bụng bên và diện tích mặt cắt ngang của cơ nhiều chân ở cả hai bên cột sống đã giảm đi một cách có ý nghĩa thống kê ở những người khỏe mạnh ^[1]. Nghiên cứu kết luận đai vùng thắt lưng - chậu có thể làm thay đổi kích thước cơ trên siêu âm và qua đó ảnh hưởng đến sự ổn định của cột sống ^[1].

Ở nhóm người đang bị đau lưng, một nghiên cứu năm 2019 đã đánh giá tác động của đai thun hỗ trợ thắt lưng lên chức năng cơ thân mình ở các bệnh nhân đau thắt lưng cấp tính không đặc hiệu trong thời gian 3 tuần ^[2]. Nghiên cứu sử dụng điện cơ bề mặt (sEMG) để đo hoạt động của cơ khi người bệnh đi bộ ^[2]. Sau 3 tuần, các bệnh nhân có sự giảm đau lưng rõ rệt và cải thiện khả năng vận động, trong đó nhóm đeo đai thun có mức cải thiện nhỉnh hơn một chút ^[2]. Tuy nhiên, kết quả đo điện cơ khi đi bộ cho thấy ở nhóm đeo đai, biên độ hoạt động của các cơ vùng bụng giảm xuống đáng kể và trải đều trong suốt chu kỳ bước đi ^[2]. Ngược lại, các cơ vùng lưng được kiểm tra lại không thay đổi hoặc có xu hướng tăng biên độ hoạt động ở những thời điểm gót chân chạm đất hoặc trong pha đứng và pha vung chân biên độ thấp ^[2]. Điều này chứng tỏ tác động của đai thun lên cơ thân mình không đồng nhất cho mọi cơ mà phụ thuộc vào đặc điểm riêng của từng nhóm cơ ^[2].

Về khả năng hỗ trợ nâng vật nặng tức thì, một nghiên cứu công bố năm 1995 đã kiểm tra trên 22 người khỏe mạnh (tuổi trung bình 27,5) không có tiền sử bệnh lý lưng ^[4]. Những người này được kiểm tra trong 4 ngày riêng biệt, ngẫu nhiên có đeo đai và không đeo đai thương mại ^[4]. Trong 2 ngày đầu, họ thực hiện bài kiểm tra sức mạnh duỗi thắt lưng đẳng trường ở 7 góc độ khác nhau; 2 ngày tiếp theo, họ thực hiện bài đánh giá khả năng nâng các thùng chứa có trọng lượng tăng dần từ nhiều độ cao khác nhau, có theo dõi nhịp tim để đảm bảo nỗ lực tối đa ^[4]. Kết quả phân tích cho thấy cả sức mạnh cơ thắt lưng cô lập lẫn khả năng nâng vật nặng động đều không thay đổi đáng kể khi đeo đai ^[4].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn tổng thể các dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của đai định hình cột sống là hỗ trợ giảm cảm giác đau và cải thiện sự suy giảm chức năng vận động ở những người đang có cơn đau thắt lưng, đặc biệt là trong giai đoạn đau cấp tính kéo dài vài tuần ^[3], ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn của việc dùng đai cũng bộc lộ rõ. Đai lưng không làm tăng sức mạnh cơ thắt lưng cô lập và cũng không giúp nâng được vật nặng hơn ở người khỏe mạnh ^[4]. Hơn nữa, việc đeo đai liên tục từ sáng đến tối (trừ lúc ngủ) trong thời gian dài (như mốc 8 tuần) ở người không đau lưng có thể dẫn đến giảm kích thước thực tế của cơ bụng bên và cơ nhiều chân trên hình ảnh siêu âm ^[1]. Ngay cả khi dùng ngắn hạn 3 tuần ở người đau lưng cấp, đai cũng làm giảm mức độ kích hoạt tự nhiên của cơ bụng trong hoạt động đi bộ hàng ngày ^[2].

Bằng chứng khoa học hiện tại cũng có những giới hạn nhất định. Điểm chất lượng trung bình của các nghiên cứu trong bài tổng quan hệ thống năm 2017 ở mức vừa phải (64%) ^[3]. Các kết quả đo điện cơ và sức mạnh cơ giữa các nghiên cứu còn chưa đồng nhất, có nghiên cứu thấy giảm, không đổi hoặc tăng ^[3]. Ngoài ra, việc đánh giá sự ổn định của cơ lõi trên lâm sàng bằng một phương pháp tiêu chuẩn vàng vẫn chưa được thiết lập hoàn chỉnh ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đai lưng

Hiểu lầm phổ biến nhất là đeo đai lưng giúp "tăng lực" để bê vác khỏe hơn và phòng ngừa chấn thương cho người lành. Thực nghiệm đo đạc ở 7 góc độ cột sống và nâng tạ tăng dần đã chứng minh đai thương mại không hề làm tăng sức mạnh cơ thắt lưng hay khả năng nâng đỡ động ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là người khỏe mạnh đeo đai cả ngày sẽ giúp "giữ dáng" và bảo vệ cột sống tốt hơn. Ngược lại, ở người không có bệnh lý đau lưng, việc bó chặt vùng thắt lưng - chậu suốt thời gian thức trong 8 tuần lại chính là nguyên nhân làm giảm độ dày cơ bụng bên và thu nhỏ diện tích cơ nhiều chân giữ cột sống ^[1]. Khi cơ bụng bị đai làm thay nhiệm vụ, biên độ hoạt động điện cơ của chúng khi đi lại hàng ngày sẽ bị sụt giảm đáng kể ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng mọi tác động của đai lên toàn bộ vùng eo lưng là như nhau. Nghiên cứu đo điện cơ khi đi bộ chỉ ra rằng trong khi cơ bụng bị giảm hoạt động suốt bước đi, thì một số cơ lưng lại không giảm hoặc còn tăng hoạt động ở thời điểm gót chân chạm đất ^[2]. Do đó, không thể kết luận chung chung rằng đai làm "liệt" toàn bộ cơ thân mình, mà sự suy giảm tập trung rõ nét hơn ở nhóm cơ thành bụng và kích thước cơ sâu khi lạm dụng dài ngày ^[2], ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng đai định hình?

Nhóm đầu tiên cần thận trọng là những người khỏe mạnh, không có triệu chứng đau lưng nhưng muốn đeo đai liên tục cả ngày. Kết quả thử nghiệm lâm sàng cho thấy thói quen đeo đai toàn thời gian (trừ lúc ngủ) kéo dài tới 8 tuần ở đối tượng này gây giảm kích thước cơ bụng bên và cơ nhiều chân một cách rõ rệt ^[1].

Nhóm thứ hai là những người đang bị đau thắt lưng mạn tính không đặc hiệu. Bản thân người bệnh đau lưng mạn tính đã thường xuyên có sẵn tình trạng teo cơ thắt lưng, giảm độ dày cơ ngang bụng và cơ nhiều chân, giảm sức mạnh, giảm sức bền và cơ rất dễ mỏi ^[6], ^[5]. Nếu lạm dụng đai quá mức mà bỏ qua việc phục hồi chức năng cơ, sự suy giảm hoạt động của cơ bụng khi vận động đi lại do đeo đai có thể làm trầm trọng thêm sự mất cân bằng của hệ thống cơ giữ vững cột sống ^[2], ^[6].

Nhóm thứ ba là người có bệnh lý cột sống đi kèm hoặc đang điều trị chuyên khoa. Việc dùng đai cần có sự thăm khám và chỉ định của bác sĩ, không tự ý dùng đai thay thế cho các phác đồ điều trị y tế hoặc vật lý trị liệu khi có bệnh nền xương khớp.

Áp dụng thực tế: Dùng đai thế nào để không hại cơ lõi?

Để tận dụng lợi ích giảm đau của đai lưng mà tránh được nguy cơ teo cơ, nguyên tắc quan trọng là sử dụng đúng đối tượng và giới hạn thời gian. Ở người bị đau lưng cấp tính, việc đeo đai thun hỗ trợ trong giai đoạn ngắn (ví dụ theo dõi trong 3 tuần) có thể giúp hỗ trợ giảm đau và phục hồi khả năng vận động sinh hoạt ^[2]. Người dùng tuyệt đối không nên đeo đai liên tục suốt cả ngày dài từ tuần này qua tuần khác khi không có chỉ định, đặc biệt tránh kiểu đeo toàn thời gian suốt 8 tuần như trong thử nghiệm gây giảm kích thước cơ ^[1]. Khi đi ngủ, luôn phải tháo đai để cơ thể được thả lỏng tự nhiên ^[1].

Quan trọng hơn, không nên coi đai lưng là công cụ tăng sức mạnh khi lao động nặng ^[4]. Thay vì phụ thuộc thụ động vào đai, việc duy trì và phục hồi sức mạnh cơ lõi (như cơ ngang bụng, cơ chéo bụng, cơ nhiều chân) mới là yếu tố cốt lõi giúp kiểm soát áp lực ổ bụng và giữ vững đốt sống thắt lưng ^[6]. Trong thực hành phục hồi chức năng, các bài tập can thiệp vận động và các bài kiểm tra tư thế bắc cầu (như plank sấp, plank nghiêng, bắc cầu nằm ngửa) thường được ứng dụng để đánh giá và rèn luyện sự phối hợp của nhóm cơ thân mình ^[6], ^[5].

Tóm lại, đai định hình cột sống là dụng cụ hỗ trợ hữu ích giúp giảm đau và cải thiện vận động trong các đợt đau lưng cấp tính ngắn hạn ^[3], ^[2]. Tuy nhiên, việc lạm dụng đeo đai liên tục cả ngày trong nhiều tuần có thể làm giảm hoạt động cơ bụng và làm thu nhỏ kích thước các cơ sâu giữ vững cột sống ^[2], ^[1]. Hãy dùng đai đúng lúc theo tư vấn của bác sĩ và ưu tiên vận động chủ động để sở hữu một "chiếc đai cơ bắp" tự nhiên vững chắc.