Nhiều người gặp tình trạng rối loạn tiêu hóa, đau bụng hoặc đi ngoài liên tục khi đặt chân đến vùng đất mới, dân gian thường gọi là "tiêu chảy lạ nước". Vấn đề này làm gián đoạn chuyến du lịch hoặc công tác.

Uống men vi sinh (probiotic) trước và trong chuyến đi có thể hỗ trợ giảm nguy cơ mắc tiêu chảy du lịch, nhưng hiệu quả ở mức khiêm tốn và phụ thuộc chặt chẽ vào chủng vi sinh được chọn. Đây không phải biện pháp bảo vệ tuyệt đối thay thế cho an toàn thực phẩm.

Tiêu chảy du lịch là gì và vì sao xảy ra?

Tiêu chảy du lịch là tình trạng đi ngoài phân lỏng từ 3 lần trở lên trong vòng 24 giờ kèm theo các triệu chứng đường ruột khác [1]. Tình trạng này thường xuất hiện trong vòng 4 ngày đầu sau khi đến nơi và tự khỏi sau 3 đến 5 ngày [1].

Hơn một nửa số người di chuyển từ các nước phát triển sang các nước đang phát triển có thể mắc phải hội chứng này [1]. Theo các thống kê, mỗi năm có khoảng 10 đến 40 triệu du khách trên thế giới gặp phải tình trạng tiêu chảy khi di chuyển [2]. Một phân tích khác ghi nhận tiêu chảy du lịch ảnh hưởng đến ít nhất 60% người đi du lịch toàn cầu [3].

Phần lớn trường hợp bắt nguồn từ việc nhiễm khuẩn thông qua thức ăn hoặc nguồn nước không đảm bảo [1]. Vi khuẩn chiếm hơn 80% các tác nhân gây bệnh tiêu chảy du lịch [4]. Dù kháng sinh có thể phòng ngừa hiệu quả, việc dùng kháng sinh dự phòng đại trà bị chống chỉ định do nguy cơ kháng kháng sinh và tác dụng phụ [2, 4]. Vì vậy, men vi sinh nổi lên như giải pháp hỗ trợ không mang độc tính và không gây tương tác thuốc [1].

Cơ chế tác động của lợi khuẩn đường ruột

Bổ sung vi sinh vật có lợi giúp điều hòa tỷ lệ thành phần hệ vi sinh vật đường ruột, từ đó ngăn ngừa hoặc làm giảm nhẹ diễn tiến tiêu chảy [5].

Sự hiện diện của men vi sinh trong đường tiêu hóa góp phần giảm trạng thái mang mầm bệnh của các vi khuẩn gây hại như Shigella, Salmonella, một số chủng E. coli hay Clostridium difficile [5]. Lợi khuẩn tạo hàng rào ngăn chặn sự bám dính của vi khuẩn gây bệnh vào niêm mạc ruột [5].

Ngoài ra, các nghiên cứu trên động vật cho thấy men vi sinh còn kích thích phản ứng miễn dịch và bám chặt vào thành ruột, hỗ trợ chống lại một số ký sinh trùng đường ruột như Cryptosporidium hay Toxoplasma gondii [5].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả dự phòng

Nhiều phân tích gộp lớn đã đánh giá vai trò của men vi sinh đối với tiêu chảy du lịch:

Một phân tích gộp gồm 12 nghiên cứu với 4.079 người tham gia ghi nhận men vi sinh làm giảm nguy cơ tiêu chảy ở người đi du lịch với tỷ số nguy cơ tương đối RR = 0,85 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,79 - 0,91; p < 0,001) [6]. Một phân tích gộp thích ứng năm 2018 gồm 11 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng đưa ra kết quả tương tự với sRR = 0,85 (95% CI: 0,79 - 0,91) [4].

Một phân tích gộp mạng lưới năm 2022 trên 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khẳng định men vi sinh giúp giảm nguy cơ mắc tiêu chảy du lịch so với giả dược (RR = 0,85; 95% CI: 0,76 - 0,95) [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ ra kháng sinh rifaximin đạt hiệu quả phòng ngừa cao hơn hẳn men vi sinh với RR = 0,56 (95% CI: 0,40 - 0,78) [3].

Ở chiều ngược lại, mức độ bảo vệ của men vi sinh không đồng đều. Một phân tích từ 34 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên của Sazwan và cộng sự cho thấy men vi sinh chỉ giúp giảm 8% nguy cơ tiêu chảy du lịch (95% CI: -6% đến 21%), thấp hơn nhiều so với mức giảm 52% ở tiêu chảy do dùng kháng sinh [6]. Nghiên cứu của Katelaris thực hiện trên 282 binh sĩ Anh đóng quân tại Belize cho thấy việc uống men vi sinh không làm giảm tần suất tiêu chảy [6]. Một phân tích năm 2005 trên 5 thử nghiệm ngẫu nhiên cũng cho thấy men vi sinh không có tác dụng phòng ngừa tiêu chảy du lịch [1].

Không phải chủng men vi sinh nào cũng có tác dụng

Tác dụng bảo vệ của probiotic mang tính đặc hiệu theo từng chủng cụ thể [3, 5].

Chủng nấm men Saccharomyces boulardii ghi nhận kết quả bảo vệ rõ nét. Một tổng quan hệ thống năm 2019 cho thấy Saccharomyces boulardii CNCM I-745 giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc tiêu chảy du lịch với RR = 0,79 (95% CI: 0,72 - 0,87; p < 0,001) [7]. Nghiên cứu tổng quan năm 2024 cũng xác nhận Saccharomyces boulardii và Saccharomyces cerevisiae mang lại hiệu quả dự phòng [2].

Đối với nhóm vi khuẩn Lactobacillus, kết quả có sự phân hóa lớn. Nghiên cứu của Hilton trên 245 khách du lịch Mỹ đến các nước đang phát triển cho thấy nhóm uống L. rhamnosus GG có tỷ lệ nguy cơ tiêu chảy mỗi ngày là 3,9%, thấp hơn mức 7,4% ở nhóm dùng giả dược (p = 0,05) [6]. Các chi lactobacilli khác có thể đạt mức bảo vệ lên đến 39% [2].

Ngược lại, chủng Lactobacillus acidophilus dùng đơn độc thường không phát huy tác dụng [3, 5]. Nghiên cứu đối chứng mù đôi trên 348 du khách (174 người mỗi nhóm) dùng L. acidophilus dạng không sống uống từ 1 ngày trước khởi hành đến 3 ngày sau khi về cho thấy tỷ lệ tiêu chảy là 61,4 ca/100 người-tháng ở nhóm dùng men và 43,4 ca/100 người-tháng ở nhóm giả dược (p = 0,14), kết luận không có lợi ích phòng bệnh [8]. Dù vậy, khi L. acidophilus được phối hợp đa chủng (như cùng Bifidobacterium bifidum, L. bulgaricus, Strept. thermophilus), hỗn hợp này lại cho thấy hiệu quả dự phòng tốt [4, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng uống men vi sinh sẽ tạo ra "lá chắn" tuyệt đối, cho phép ăn uống tùy tiện tại điểm đến. Thực tế, men vi sinh chỉ giảm nguy cơ tương đối khoảng 15% so với giả dược [1, 2, 6].

Nhiều người lầm tưởng mọi loại men vi sinh bán trên thị trường đều có công dụng giống nhau. Các hướng dẫn quốc tế nhấn mạnh hiệu quả bảo vệ thay đổi theo từng chủng và dạng bào chế, trong đó nhiều chủng không mang lại hiệu quả bảo vệ trước tác nhân tiêu chảy [3, 5].

Một ngộ nhận khác là men vi sinh có thể thay thế thuốc điều trị tiêu chảy cấp. Khi tiêu chảy đã xảy ra, men vi sinh chỉ đóng vai trò hỗ trợ kèm theo liệu pháp bù nước điện giải chứ không loại bỏ hoàn toàn căn nguyên nhiễm khuẩn nặng [6].

Đối tượng nào cần thận trọng?

Dù men vi sinh nhìn chung không có độc tính và không gây tương tác thuốc nguy hiểm [1], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi tự ý bổ sung.

Người có hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng hoặc có bệnh lý nền nặng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm sinh học sống.

Theo Hướng dẫn năm 2017 của Hiệp hội Y học Du lịch Quốc tế (ISTM), hiện vẫn chưa đủ bằng chứng khoa học mạnh mẽ để đưa ra khuyến cáo thường quy về việc dùng men vi sinh thương mại để phòng ngừa hoặc điều trị tiêu chảy du lịch [4]. Đối với nhóm người có bệnh lý nền từ trước hoặc lịch trình di chuyển bắt buộc không thể gián đoạn, bác sĩ có thể cần đánh giá các biện pháp dự phòng y tế chuyên biệt thay vì chỉ dựa vào men vi sinh [1].

Cách dùng và khuyến cáo thực tế khi đi xa

Để tối ưu hóa việc dự phòng nếu lựa chọn bổ sung men vi sinh, người dùng nên thực hiện theo các bước sau:

  • Lựa chọn đúng chủng: Ưu tiên các sản phẩm chứa chủng đã có thử nghiệm lâm sàng tích cực như Saccharomyces boulardii, Lactobacillus rhamnosus GG, hoặc các chế phẩm phối hợp đa chủng đã được kiểm chứng (như L. acidophilus kết hợp B. bifidum) [1, 4, 6].
  • Thời điểm dùng: Cân nhắc sử dụng từ vài ngày trước chuyến đi và duy trì suốt thời gian lưu trú tại điểm đến, tương tự các phác đồ nghiên cứu thực địa [8].
  • Kết hợp nguyên tắc an toàn ăn uống: Men vi sinh không thay thế được thói quen vệ sinh. Du khách cần thực hiện ăn chín, uống sôi, dùng nước đóng chai rõ nguồn gốc, hạn chế đá lạnh và gọt vỏ hoa quả trước khi ăn để ngăn chặn nguồn lây vi khuẩn [1].
  • Bù nước khi có triệu chứng: Nếu không may xuất hiện tiêu chảy, bù nước và điện giải là liệu pháp quan trọng hàng đầu cần tiến hành ngay lập tức [6].

Men vi sinh có thể là một phương án hỗ trợ giúp giảm bớt rủi ro rối loạn tiêu hóa khi thay đổi môi trường sống [1, 2]. Tuy nhiên, du khách không nên ỷ lại vào các chế phẩm này mà bỏ qua các quy tắc vệ sinh an toàn thực phẩm. Khi xuất hiện các triệu chứng tiêu chảy nặng kéo dài, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.