Đựng canh nóng trong hộp xốp giải phóng những chất độc hại nào?

Nhiều người Việt có thói quen mua canh nóng, bún phở hoặc cháo mang về trong các loại hộp xốp màu trắng giá rẻ. Sự tiện dụng này khiến ít ai bận tâm đến việc vật liệu bao bì sẽ phản ứng ra sao khi tiếp xúc trực tiếp với đồ ăn vừa sôi sùng sục. Các thử nghiệm khoa học cho thấy đây là một thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe gia đình.

Khi bạn rót canh nóng nhiều dầu mỡ vào hộp xốp, nhiệt lượng cùng chất béo sẽ kích hoạt sự thôi nhiễm của styrene monomer cùng nhiều hợp chất thơm khác hòa tan trực tiếp vào thức ăn. Hộp xốp thông dụng vốn được tạo thành từ hạt nhựa polystyrene (PS) giãn nở, mang cấu trúc chứa nhiều phân tử monomer chưa phản ứng hết cùng các chất phụ gia chế tạo.

Bản chất của hộp xốp và cơ chế thôi nhiễm

Hộp xốp thực phẩm trắng thường được sản xuất từ nhựa polystyrene dạng giãn nở (EPS) hoặc polystyren thông dụng (GPPS, HIPS). Trong quá trình tổng hợp hóa học, các mắt xích styrene kết hợp với nhau để tạo thành chuỗi polymer dài. Tuy nhiên, sản phẩm hoàn thiện luôn còn sót lại một lượng styrene monomer tự do nằm rải rác bên trong cấu trúc thành hộp.

Khi ở trạng thái nguội hoặc đựng nước lọc thông thường, các phân tử monomer này nằm tương đối ổn định bên trong khuôn nhựa. Nhưng khi gặp môi trường chứa chất béo hoặc dầu ăn, đặc tính kỵ nước của styrene khiến chúng dễ dàng bị hòa tan và kéo tách ra khỏi mạng lưới polymer. Tác động của nhiệt độ cao đóng vai trò như một chất xúc tác gia tốc, làm mềm thành nhựa và tăng tốc độ khuếch tán của các phân tử độc hại vào lòng chất lỏng.

Khí ga tạo bọt và cặn chiết xuất: Nguy cơ tiềm ẩn từ khâu sản xuất

Bên cạnh lượng monomer tự do, kỹ thuật thổi phồng hạt xốp cũng để lại các tồn dư hóa học đáng chú ý. Một nghiên cứu công bố năm 1991 đã tiến hành phân tích các hợp chất chlorofluorocarbon (CFC) tồn dư cùng cặn chiết xuất trong nước từ đồ dùng xốp polystyrene giãn nở ^[1].

Các nhà nghiên cứu sử dụng sắc ký khí ion hóa ngọn lửa kết hợp khối phổ (GC-MS) và môi trường nước mô phỏng thực phẩm để đo lường ^[1]. Kết quả cho thấy khí CFC-12 (dichlorodifluorocarbon) dao động từ mức thấp 32 ppm tới mức rất cao 35.471 ppm trên hai mẫu đĩa xốp khác nhau ^[1]. Khí CFC-22 hoặc HCFC hoàn toàn không xuất hiện ^[1]. Đồng thời, lượng cặn chiết xuất trong nước đo được nằm trong khoảng từ 0,5 ppm đến 54 ppm giữa các mẫu đĩa xốp ^[1]. Mặc dù dư lượng chiết xuất trong nước của đồ xốp giãn nở được ghi nhận ở ngưỡng tương đối an toàn, nghiên cứu nhấn mạnh việc sử dụng CFC làm chất tạo bọt gây tổn hại tầng ozone và lưu ý nguy cơ thôi nhiễm monomer, oligomer độc hại vào đồ ăn uống ^[1].

Tác động của chất béo và nhiệt độ: Nghiên cứu thực nghiệm

Mức độ thôi nhiễm của styrene phụ thuộc mật thiết vào hàm lượng chất béo của thực phẩm tiếp xúc. Nghiên cứu thực hiện năm 1998 đã theo dõi mức độ thôi nhiễm styrene từ cốc polystyrene vào nhiều hệ thống thực phẩm như nước, sữa, đồ uống lạnh, đồ uống nóng (trà, cà phê, súp với hàm lượng béo từ 0% đến 3,6%) và dung môi mô phỏng (axit axetic 3%, ethanol 15%, 50%, 100%, dầu ô liu) ^[2].

Kết quả thực nghiệm xác nhận sự di chuyển của styrene phụ thuộc chặt chẽ vào hàm lượng chất béo và nhiệt độ bảo quản ^[2]. Nước uống có mức thôi nhiễm thấp hơn đáng kể so với tất cả đồ ăn chứa chất béo ^[2]. Dung dịch cồn 15% ghi nhận mức thôi nhiễm tương đương sữa hoặc súp chứa 3,6% chất béo ^[2]. Nghiên cứu cũng khảo sát 60 mẫu thực phẩm (sữa chua, cơm sữa, phô mai...) đóng gói trong hộp polystyrene thu thập tại Bỉ, Đức và Hà Lan; nồng độ styrene phát hiện trong các loại thực phẩm này luôn phụ thuộc vào hàm lượng mỡ ^[2]. Mức thôi nhiễm tối đa quan sát được trên đồ uống nóng/lạnh và đồ ăn mang về là 0,025% tổng lượng styrene trong cốc, nhưng dung môi mô phỏng có thể đẩy mức thôi nhiễm lên 0,37% trong cồn 100% ^[2].

Một nghiên cứu khác từ năm 1992 xem xét sự thôi nhiễm từ polystyrene thông dụng (GPPS) và polystyrene chịu va đập (HIPS) vào dầu ăn và ethanol 8% ở nhiệt độ từ 21 độ C đến 82 độ C (70 đến 180 độ F) ^[3]. Lượng styrene di chuyển từ cả hai loại polymer vào dầu ăn tỷ lệ thuận với căn bậc hai của thời gian tiếp xúc và tỷ lệ thuận với lượng styrene tồn dư trong nhựa ^[3]. Mối quan hệ tuyến tính được ghi nhận giữa logarit của hệ số khuếch tán, hệ số phân bố với nghịch đảo nhiệt độ tuyệt đối, chứng minh nhiệt độ càng cao thì độc chất thôi ra càng nhanh ^[3].

Năm 2009, các nhà khoa học đã phân tích 162 mẫu đồ uống nóng gồm trà nóng, sữa nóng và ca cao nóng chứa trong cốc GPPS và HIPS bằng phương pháp HPLC ^[4]. Lượng styrene monomer thôi nhiễm từ cốc GPPS dao động từ 0,61 đến 8,15 microgam/lít đối với trà nóng; 0,65 đến 8,30 microgam/lít đối với sữa nóng; và 0,71 đến 8,65 microgam/lít đối với ca cao nóng ^[4]. Trên cốc HIPS, hàm lượng này lần lượt là 0,48 đến 6,85 microgam/lít (trà nóng), 0,61 đến 7,65 microgam/lít (sữa nóng) và 0,72 đến 7,78 microgam/lít (ca cao nóng) tùy theo nhiệt độ và thời gian ^[4]. Nồng độ đo được trong công trình này vượt ngưỡng khuyến cáo của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA), đặc biệt là tiêu chuẩn MCLG ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2021 tiếp tục củng cố kết luận trên khi khảo sát sự thôi nhiễm ở nhiệt độ từ 5 độ C đến 70 độ C ^[5]. Cốc polystyrene ghi nhận mức thôi nhiễm styrene cao nhất là 0,110 microgam/ml, nhưng các hộp đựng thức ăn ghi nhận mức thôi nhiễm vọt lên tới 6 microgam/ml ^[5]. Phân tích phương sai ANOVA (với mức ý nghĩa p < 0,05) khẳng định hàm lượng chất béo cao và nhiệt độ tăng làm gia tăng đáng kể lượng styrene thôi ra ^[5]. Đặc biệt, phương pháp nhuộm Nile Red đã phát hiện cả các hạt vi nhựa polystyrene dạng tiểu phân cùng monomer di chuyển vào dung môi thực phẩm ^[5].

Sự xuất hiện của các hợp chất thơm nguy hại

Không chỉ có styrene đơn thuần, các đồ dùng từ polystyrene khi tiếp xúc với nhiệt độ và thời gian lưu trữ dài còn giải phóng nhiều hợp chất vòng thơm khác. Một nghiên cứu năm 2007 sử dụng kỹ thuật "purge and trap" kết hợp GC/MS đã định danh được 11 hợp chất thơm thôi nhiễm từ chai lọ nhựa PS vào nước ^[6].

Nồng độ styrene tối đa trong chai PS là 29,5 microgam/lít và tăng vọt lên 69,53 microgam/lít sau 1 năm lưu trữ ^[6]. Bên cạnh styrene, các chất như ethylbenzene, toluene và benzene cũng được định lượng dù nồng độ thấp hơn giá trị hướng dẫn của WHO ^[6]. Đáng lưu ý, khi thử nghiệm trên cốc xốp (Styrofoam) và cốc PS, nước nóng bị nhiễm styrene cùng các hợp chất thơm khác, trong đó nhiệt độ giữ vai trò chính thúc đẩy giải phóng styrene ^[6]. Nghiên cứu kết luận cốc giấy an toàn đối với đồ uống nóng ^[6].

Thực nghiệm trên động vật từ năm 1976 trên chuột cống cho thấy mức độ hấp thu styrene monomer trong máu phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng, đường dùng và loại dung môi mang chất này ^[7]. Điều đó cho thấy khi độc chất đi kèm với chất mang dầu mỡ trong đường tiêu hóa, quá trình hấp thụ vào cơ thể sinh vật sẽ diễn ra trực tiếp ^[7].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Các công trình khoa học hiện có cung cấp bằng chứng rõ ràng về phương diện cơ học và hóa lý: nhiệt độ cao và hàm lượng chất béo làm gia tăng rõ rệt nồng độ thôi nhiễm của styrene và dung môi tạo bọt vào thực phẩm ^[2][5][4]. Dẫu vậy, phần lớn các thử nghiệm được thực hiện trong điều kiện phòng thí nghiệm hoặc dùng dung môi mô phỏng (như ethanol nồng độ cao, axit axetic) để đo lường ngưỡng thôi nhiễm tối đa ^[2][5][3].

Trên thực tế, thời gian canh nóng tiếp xúc với hộp xốp khi người dân mua mang về thường kéo dài từ 10 đến 30 phút. Nồng độ chất độc ngấm vào phụ thuộc rất nhiều vào nhiệt độ ban đầu của canh, tỷ lệ mỡ nổi trên bề mặt và chất lượng gia công của từng cơ sở sản xuất hộp xốp ^[6][4][3]. Cần có thêm nhiều nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên người tiêu dùng thực tế để đánh giá toàn diện gánh nặng độc chất tích lũy.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hộp xốp

Nhiều người lầm tưởng rằng hộp xốp có khả năng cách nhiệt tốt nên chịu được nhiệt độ cao. Thực tế, khả năng giữ ấm của xốp EPS đến từ các bọt khí bên trong, nhưng bản chất liên kết polymer của polystyrene bị mềm hóa khi gặp nhiệt trên 70 - 80 độ C, khiến tốc độ di chuyển của monomer tăng vọt ^[5][3].

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần lót một lớp túi nilon mỏng hoặc giấy báo vào lòng hộp xốp là có thể ngăn được chất độc. Giấy báo chứa mực in chì độc hại, còn màng nilon mỏng không rõ nguồn gốc khi tiếp xúc với dầu sôi cũng giải phóng phụ gia hóa dẻo. Việc nghĩ rằng thức ăn không có mùi khét hay mùi nhựa nghĩa là an toàn cũng rất nguy hiểm, bởi nồng độ vài microgam monomer thôi nhiễm vào nước dùng không thể nhận biết bằng khứu giác hay vị giác thông thường ^[6][4].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Mặc dù mọi người tiêu dùng đều nên tránh nạp các hóa chất thơm công nghiệp, một số nhóm đối tượng cần tuyệt đối cảnh giác trước đồ ăn nóng đựng trong hộp xốp:

• Phụ nữ mang thai và mẹ đang cho con bú: Khả năng tích lũy và chuyển hóa các chất độc hữu cơ bay hơi có thể gây ảnh hưởng xấu tới thai nhi và trẻ nhỏ thông qua nguồn sữa.
• Trẻ em: Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc gan, thận của trẻ chưa hoàn thiện, trong khi tỷ lệ lượng thức ăn tiếp nhận trên trọng lượng cơ thể lại cao hơn người lớn.
• Người mắc bệnh gan mạn tính, suy giảm chức năng gan: Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các hợp chất thơm ngoại lai. Bệnh nhân có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - dinh dưỡng để thiết lập chế độ ăn sạch khuẩn, sạch hóa chất bảo vệ gan.

Hướng dẫn thay đổi thói quen ăn uống thực tế

Để loại bỏ hoàn toàn nguy cơ phơi nhiễm monomer styrene và cặn hóa chất độc hại từ bao bì dùng một lần, bạn đọc có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Dùng đồ chứa thay thế khi mua đồ ăn ngoài: Mang theo cặp lồng inox, âu thủy tinh chịu nhiệt hoặc hộp nhựa làm từ polypropylene (PP - có ký hiệu số 5 dưới đáy) có gioăng kín khi đi mua bún, phở, cháo, canh nóng. Cốc giấy cũng là lựa chọn an toàn hơn cốc xốp đối với đồ uống nóng ^[6].
• Hạ nhiệt trước khi đóng hộp (nếu bắt buộc): Nếu không có vật dụng thay thế và bắt buộc phải dùng hộp tại quán, hãy yêu cầu người bán để canh nguội bớt, không chan nước dùng đang sôi sùng sục trực tiếp từ nồi vào hộp.
• Không quay lò vi sóng cùng hộp xốp: Tuyệt đối không để nguyên hộp xốp chứa đồ ăn vào lò vi sóng để hâm nóng lại, bởi nhiệt độ vi sóng cùng chất béo sẽ kích hoạt lượng thôi nhiễm cực lớn ^[5].
• Ăn uống cân bằng: Duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ từ rau củ quả, uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ cơ thể đào thải tự nhiên các chất chuyển hóa độc hại.

Hộp xốp là giải pháp bao bì tiện lợi cho các loại thực phẩm nguội, khô ráo, nhưng hoàn toàn không được thiết kế để chứa đựng thức ăn nóng nhiều dầu mỡ. Việc chủ động chuẩn bị dụng cụ đựng bằng thủy tinh hoặc kim loại an toàn không chỉ bảo vệ sức khỏe lâu dài của bạn và người thân, mà còn góp phần giảm thiểu lượng rác thải nhựa khó phân hủy ra môi trường.