Trong đời sống thường nhật, nhiều người Việt có thói quen sử dụng các loại thảo dược quanh vườn như cây biển súc để đun nước uống hàng ngày nhằm thanh nhiệt, lợi tiểu và hỗ trợ các vấn đề về đường tiết niệu. Tuy nhiên, việc sử dụng liên tục trong thời gian dài thường đi kèm nỗi lo ngại liệu các hoạt chất trong cây có tích tụ và âm thầm gây hại cho chức năng gan, thận hay không.
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng tiền lâm sàng hiện tại cho thấy chiết xuất từ chi thảo dược này không gây độc tính bán trường diễn trên gan và thận ở các ngưỡng liều thử nghiệm tiêu chuẩn. Các chỉ số sinh hóa, huyết học cũng như cấu trúc cơ quan nội tạng của động vật thí nghiệm đều không ghi nhận tổn thương hay biến đổi bất thường nào khi sử dụng liều lặp lại.
Biển súc và thói quen sử dụng thảo dược kéo dài
Biển súc, còn được biết đến với tên gọi dân dã là cây rau đắng hay cỏ seo gà, thuộc họ Rau răm (Polygonaceae). Trong dân gian, loài cây này từ lâu đã được coi là vị thuốc quen thuộc, thường được thu hái toàn cây để phơi khô làm trà giải độc, chữa tiểu buốt, tiểu rắt hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh ngoài da.
Nhiều người có quan niệm rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại nên có thể uống thay nước lọc từ tháng này qua tháng khác. Thói quen này xuất phát từ tâm lý "thuốc nam lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Tuy nhiên, bất kỳ loại thảo mộc nào khi hấp thu vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Nếu dược liệu chứa các độc chất nội sinh hoặc bị lạm dụng quá mức, gan và thận sẽ là hai cơ quan đầu tiên gánh chịu thương tổn.
Chính vì vậy, việc làm rõ hồ sơ an toàn và độc tính của cây qua các nghiên cứu khoa học bài bản là điều vô cùng cấp thiết, giúp người tiêu dùng hiểu đúng bản chất trước khi đưa vào cơ thể.
Độc tính bán trường diễn là gì và tại sao cần đánh giá?
Để xác định một loại dược thảo có an toàn khi dùng dài ngày hay không, giới khoa học bắt buộc phải thực hiện các thử nghiệm đánh giá độc tính bán trường diễn (subchronic toxicity). Đây là phương pháp theo dõi tác động của chất thử khi đưa vào cơ thể sinh vật thí nghiệm lặp đi lặp lại hàng ngày trong một khoảng thời gian đáng kể, thường chiếm khoảng 10% vòng đời của loài động vật đó.
Khác với độc tính cấp tính chỉ nhằm tìm ra liều lượng gây chết ngay sau một lần dùng duy nhất, độc tính bán trường diễn tập trung phát hiện những tổn thương tiềm tàng. Những thương tổn này có thể là sự suy giảm chức năng tế bào gan, viêm cầu thận, rối loạn tạo máu hoặc suy nhược thần kinh mà mắt thường khó nhận biết ở giai đoạn đầu.
Nếu một chiết xuất thảo mộc vượt qua được bài kiểm tra độc tính bán trường diễn mà không làm biến đổi các hằng số sinh lý hay tổn hại mô học, nó mới được xem là có tiềm năng an toàn để phát triển thành dược phẩm hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe cho con người.
Bằng chứng khoa học về độc tính bán trường diễn của chiết xuất lá
Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên tạp chí khoa học đã tiến hành đánh giá toàn diện về độc tính cấp và độc tính bán trường diễn của chiết xuất methanol từ lá cây thuộc chi Polygonus (Polygonum minus) [1]. Thử nghiệm bán trường diễn được triển khai trên cả hai giống đực và cái của loài chuột cống trắng Sprague Dawley với các mức liều uống hàng ngày gồm 250, 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng [1].
Kết quả theo dõi dài ngày cho thấy không có bất kỳ thay đổi bất thường nào về trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn và lượng nước tiêu thụ giữa nhóm chuột được cho uống chiết xuất và nhóm đối chứng [1]. Khả năng phối hợp vận động, hành vi vận động và sự tỉnh táo tinh thần của động vật thí nghiệm hoàn toàn bình thường ở tất cả các mức liều [1].
Đặc biệt đối với hai cơ quan chuyển hóa quan trọng nhất, các giá trị thông số huyết học và sinh hóa máu liên quan trực tiếp đến chức năng gan, thận đều không có sự khác biệt giữa động vật dùng chiết xuất và nhóm đối chứng [1]. Trọng lượng tương đối của các cơ quan nội tạng chính ở nhóm chuột uống thảo dược cũng tương đương với nhóm đối chứng [1]. Dựa trên những phát hiện này, các nhà nghiên cứu kết luận chiết xuất lá cây an toàn lên đến ngưỡng liều 2000 mg/kg thể trọng [1].
Ngưỡng liều an toàn và độc tính cấp tính
Bên cạnh thử nghiệm dùng lặp lại nhiều ngày, nghiên cứu năm 2017 cũng tiến hành khảo sát độc tính cấp tính trên chuột cái Sprague Dawley [1]. Thử nghiệm cấp tính nhằm phát hiện các dấu hiệu ngộ độc đột ngột hoặc nguy cơ tử vong trong vòng 24 đến 48 giờ sau khi uống một liều cực đại duy nhất.
Kết quả thử nghiệm cấp tính ghi nhận chiết xuất methanol từ lá cây an toàn ngay cả ở mức liều thử nghiệm cao nhất là 2000 mg/kg thể trọng trên chuột cái [1]. Chuột thí nghiệm không biểu hiện bất kỳ rối loạn hành vi hay thay đổi sinh lý tiêu cực nào [1]. Khi mổ khám đại thể, các nhà khoa học không tìm thấy tổn thương hay bất thường bệnh lý nào trên các cơ quan nội tạng [1].
Số liệu này cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng, chứng minh rằng cây có biên độ an toàn ban đầu tương đối rộng, không gây sốc phản vệ hay phá hủy tế bào nội tạng cấp tính ở ngưỡng tiêu thụ thông thường.
Tác động trên tế bào: Độc tính chọn lọc trên tế bào ung thư
Song song với việc tìm hiểu độc tính trên toàn bộ cơ thể động vật, các nhà khoa học cũng nghiên cứu tác động của loài biển súc (Polygonum aviculare) ở mức độ tế bào. Một nghiên cứu thực hiện năm 2011 đã sử dụng chiết xuất methanol của cây biển súc để khảo sát khả năng ức chế dòng tế bào ung thư vú MCF-7 [2].
Trong thử nghiệm này, các tế bào MCF-7 được ủ với chiết xuất biển súc ở các dải nồng độ từ 50, 100, 150, 200, 250, 300, 350 đến 400 ng/microlit trong các mốc thời gian 6, 12, 24 và 48 giờ [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất biển súc gây độc tế bào rõ rệt trên dòng MCF-7 khi nồng độ vượt quá 300 ng/microlit, được xác nhận bởi tỷ lệ tế bào chết cao nhất qua các xét nghiệm Trypan Blue và MTT [2].
Phân tích phản ứng chuỗi polymerase sao chép ngược (RT-PCR) chỉ ra rằng chiết xuất này làm tăng biểu hiện của protein thúc đẩy chết tế bào P53 và giảm biểu hiện của protein chống chết tế bào Bcl-2 [2]. Cơ chế này chứng minh khả năng kích hoạt quá trình tự hủy (apoptosis) của tế bào ác tính [2]. Điều này cho thấy hoạt chất trong biển súc có độc tính chọn lọc đối với tế bào bệnh lý nhưng lại không gây tổn thương mô lành ở các liều sinh lý an toàn.
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các nghiên cứu khoa học. Nghiên cứu độc tính bán trường diễn nêu trên được tiến hành trên chuột thí nghiệm Sprague Dawley với chiết xuất cồn tinh khiết [1]. Cơ thể chuột có tốc độ chuyển hóa và khả năng đào thải khác biệt so với con người, do đó không thể quy đổi trực tiếp 100% liều lượng từ động vật sang người một cách máy móc.
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng chiết xuất tiêu chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm với nước sắc thảo dược tự nấu tại nhà. Khi tự đun sắc, nồng độ hoạt chất không đồng đều và có thể lẫn tạp chất hoặc dư lượng kim loại nặng nếu nguồn đất trồng bị ô nhiễm.
Ngoài ra, thử nghiệm trong phòng lab được kiểm soát chặt chẽ về thời gian, trong khi ngoài đời sống, nhiều người có thói quen uống liên tục suốt nhiều năm. Việc lạm dụng một loại thảo dược có tính lợi tiểu kéo dài có thể gây mất cân bằng nước và điện giải, từ đó gián tiếp tạo áp lực lên hệ bài tiết và thận.
Ai nên thận trọng khi sử dụng cây biển súc?
Dù các kết quả nghiên cứu chỉ ra chiết xuất không gây độc gan thận ở liều 2000 mg/kg trên động vật [1], một số nhóm đối tượng đặc thù vẫn cần hết sức thận trọng khi muốn sử dụng vị thuốc này.
Đầu tiên là những người đã có sẵn tiền sử suy giảm chức năng thận mạn tính hoặc xơ gan. Ở nhóm người này, khả năng lọc của cầu thận và năng lực chuyển hóa của tế bào gan đã suy giảm nghiêm trọng. Bất kỳ gánh nặng chuyển hóa thêm nào từ thảo dược cũng có thể khiến tình trạng bệnh trở nên phức tạp hơn.
Thứ hai là phụ nữ có thai và người đang cho con bú. Các dữ liệu an toàn về độc tính sinh sản và phôi thai của chiết xuất biển súc trên người vẫn chưa được thiết lập đầy đủ. Thêm vào đó, tác động kích hoạt gen apoptosis P53 trên tế bào cần được theo dõi kỹ lưỡng trước khi chỉ định cho phụ nữ mang thai [2].
Cuối cùng, những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc tây y đặc trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Các hoạt chất thực vật có thể tương tác với men chuyển hóa thuốc tại gan, làm tăng hoặc giảm nồng độ thuốc điều trị trong máu.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Để tận dụng các lợi ích của cây biển súc mà không gây hại cho sức khỏe, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc dùng thuốc thảo mộc đúng cách. Biển súc chỉ nên được sử dụng theo từng đợt ngắn ngày, mỗi đợt từ 7 đến 10 ngày để hỗ trợ các triệu chứng tiểu buốt hoặc thanh nhiệt tạm thời, sau đó nghỉ một khoảng thời gian.
Tuyệt đối không sử dụng nước sắc biển súc để thay thế hoàn toàn nước lọc uống hàng ngày. Cơ thể con người vẫn cần nguồn nước tinh khiết để duy trì trao đổi chất tự nhiên. Khi lựa chọn dược liệu, cần tìm mua tại các cơ sở thuốc y học cổ truyền uy tín, có nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hay tẩm ướp hóa chất bảo quản độc hại.
Nếu nhận thấy cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, vàng da, phù nề mắt cá chân hoặc chán ăn trong quá trình sử dụng, cần lập tức ngừng uống và đến ngay các cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan thận kịp thời.
Tóm lại, cây biển súc không mang độc tính bán trường diễn trên gan và thận ở các ngưỡng liều thực nghiệm khoa học [1]. Dẫu vậy, sự an toàn tối ưu chỉ đạt được khi người dùng biết tôn trọng liều lượng, dùng đúng mục đích và luôn lắng nghe cơ thể mình.