Chiết xuất quả cơm cháy hỗ trợ giảm triệu chứng cúm mùa như thế nào?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các bệnh lý đường hô hấp do virus, đặc biệt là cúm mùa, lại bùng phát khiến nhiều gia đình lo lắng tìm kiếm các giải pháp phòng ngừa và hỗ trợ điều trị. Bên cạnh các loại thuốc hạ sốt hay giảm đau thông thường, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn rút ngắn thời gian mắc bệnh mà không phải chịu nhiều tác dụng phụ. Trong số đó, chiết xuất từ quả cơm cháy đen (black elderberry - tên khoa học là Sambucus nigra) đang trở thành một trong những thảo dược được quan tâm nhiều nhất trên thị trường chăm sóc sức khỏe.

Nhiều nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất quả cơm cháy có khả năng ức chế sự nhân lên của virus cúm A và B, đồng thời hỗ trợ rút ngắn thời gian kéo dài của các triệu chứng khó chịu như sốt, đau đầu, nghẹt mũi nếu được sử dụng đúng cách trong vòng 48 giờ đầu khởi phát bệnh. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế giữa các thử nghiệm vẫn ghi nhận sự khác biệt nhất định và thảo dược này không thể thay thế hoàn toàn cho thuốc kháng virus đặc hiệu hay phác đồ của bác sĩ.

Cơ chế khoa học: Cách cơm cháy "khóa chân" virus cúm A và B

Virus cúm mùa thuộc họ Orthomyxoviridae, bao gồm các phân type A, B, C và D, trong đó chỉ có type A, B và C gây bệnh trên cơ thể người ^[1]. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm toàn cầu ghi nhận tới 1 tỷ ca nhiễm cúm và gây ra khoảng 500.000 ca tử vong ^[1]. Các triệu chứng phổ biến nhất khi mắc cúm là sốt cao, ho và nghẹt mũi ^[1]. Để xâm nhập vào tế bào niêm mạc đường hô hấp của con người, virus cúm phải sử dụng các gai protein trên bề mặt vỏ của chúng, đặc biệt là kháng nguyên hemagglutinin, nhằm bám dính vào thụ thể màng tế bào vật chủ ^[1].

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất quả cơm cháy có khả năng vô hiệu hóa virus cúm A (chủng H1N1) theo cơ chế phụ thuộc vào nồng độ và liều lượng sử dụng ^[1]. Các hợp chất flavonoid tự nhiên trong chiết xuất cơm cháy có hoạt tính gắn trực tiếp vào vỏ bao virus, cụ thể hơn là liên kết chặt chẽ với miền protein hemagglutinin ^[1]. Khi miền hemagglutinin bị các phân tử flavonoid này bao phủ, virus cúm sẽ bị cản trở khả năng gắn kết vào các tế bào niêm mạc của vật chủ, từ đó ngăn chặn bước đầu tiên của quá trình lây nhiễm ^[1].

Không chỉ dừng lại ở chủng H1N1, các thử nghiệm nuôi cấy trên tế bào thận chó Madin-Darby (MDCK) ghi nhận dịch chiết cơm cháy chuẩn hóa làm giảm ngưng kết hồng cầu và ức chế sự nhân lên của hàng loạt chủng virus cúm người nguy hiểm ^[2]. Trong đó bao gồm các chủng cúm A như A/Shangdong 9/93 (H3N2), A/Beijing 32/92 (H3N2), A/Texas 36/91 (H1N1), A/Singapore 6/86 (H1N1) và các chủng cúm B như B/Panama 45/90, B/Yamagata 16/88, B/Ann Arbor 1/86 ^[2]. Thậm chí dịch chiết này còn ức chế cả các chủng cúm trên động vật như lợn và gà tây ở Bắc Âu ^[2].

Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2011 xác nhận rằng dạng dịch chiết lỏng của cơm cháy làm giảm sự lây lan của virus cúm B ở nồng độ hoàn toàn không gây độc cho tế bào ^[3]. Các phân tích sâu hơn chỉ ra rằng thành phần flavonoid trong quả cơm cháy dường như thể hiện tác dụng ức chế chọn lọc men neuraminidase của virus và bám vào vỏ bao virus, nhắm vào đích phân tử chung ở cả hai chi cúm A và cúm B ^[3]. Khi cả quá trình bám dính ban đầu lẫn enzyme giúp virus nhân bản và phóng thích đều bị ức chế, tải lượng virus trong đường hô hấp sẽ suy giảm rõ rệt.

Điểm lại các nghiên cứu lâm sàng nổi bật trên người

Hiệu quả ức chế virus của quả cơm cháy không chỉ dừng lại trong ống nghiệm mà đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh thực tế. Một tổng quan năm 2021 ghi nhận có 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đạt chuẩn phương pháp luận với bằng chứng khoa học tốt về hiệu quả của cơm cháy đối với bệnh cúm và các hội chứng giống cúm ^[4]. Trong một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược thực hiện trên 40 bệnh nhân từ 5 đến 50 tuổi có ít nhất ba triệu chứng cúm (gồm sốt trên 38 độ C, đau cơ, chảy mũi, ho), người tham gia được chỉ định dùng 2-4 thìa cà phê siro cơm cháy chuẩn hóa hoặc giả dược mỗi ngày trong 3 ngày ^[4].

Kết quả theo dõi trong 6 ngày cho thấy chiết xuất quả cơm cháy ức chế sự nhân lên của virus cúm phụ thuộc vào liều lượng ^[4]. Thời gian kéo dài cơn sốt ở nhóm dùng cơm cháy là 4 ngày, ngắn hơn đáng kể so với 6 ngày ở nhóm dùng giả dược ^[4]. Số ngày sốt trung bình của nhóm dùng cơm cháy chỉ là 2,36 ngày so với 3,33 ngày ở nhóm giả dược ^[4]. Sau 3 ngày can thiệp, các triệu chứng lâm sàng của cúm giảm ở 73,3% bệnh nhân dùng cơm cháy, trong khi tỷ lệ này ở nhóm giả dược chỉ đạt 33,3% ^[4]. Đáng chú ý, sau 3 ngày điều trị, tỷ lệ khỏi bệnh hoàn toàn ở nhóm cơm cháy lên tới 86,7% so với mức 33,4% ở nhóm giả dược ^[4]. Thời gian kéo dài trung bình của đợt cúm là 2,7 ngày ở nhóm cơm cháy so với 4 ngày ở nhóm chứng ^[4].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có kiểm chứng giả dược thực hiện trong mùa cúm 1999-2000 tại Na Uy trên 60 bệnh nhân từ 18 đến 54 tuổi khởi phát triệu chứng dưới 48 giờ cũng mang lại kết quả rất khả quan ^[5]. Các bệnh nhân được cho uống 15 ml siro cơm cháy hoặc siro giả dược 4 lần mỗi ngày liên tục trong 5 ngày và tự đánh giá triệu chứng qua thang điểm thị giác ^[5]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng chiết xuất cơm cháy thuyên giảm các triệu chứng sớm hơn trung bình 4 ngày so với nhóm dùng giả dược ^[5]. Đồng thời, lượng thuốc điều trị giải cứu cần dùng thêm ở nhóm sử dụng cơm cháy cũng ít hơn đáng kể ^[5].

Một nghiên cứu mù đôi khác được tiến hành trên nhóm cư dân thuộc một cộng đồng nông nghiệp trong đợt bùng phát dịch cúm B/Panama năm 1993 ^[2]. Kết quả phân tích huyết thanh ở giai đoạn hồi phục cho thấy hiệu giá kháng thể ức chế ngưng kết hồng cầu (HI) kháng cúm B ở nhóm dùng chế phẩm chiết xuất cơm cháy chuẩn hóa Sambucol cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng ^[2]. Có tới 93,3% bệnh nhân ở nhóm dùng chiết xuất cơm cháy ghi nhận triệu chứng cải thiện rõ rệt (bao gồm cả cắt cơn sốt) chỉ trong vòng 2 ngày, trong khi ở nhóm đối chứng phải mất tới 6 ngày mới có 91,7% bệnh nhân cải thiện ^[2]. Gần 90% người bệnh dùng chiết xuất này khỏi hoàn toàn trong vòng 2 đến 3 ngày, so với thời gian ít nhất 6 ngày ở nhóm dùng giả dược ^[2].

Bằng chứng mâu thuẫn: Nghiên cứu tại phòng cấp cứu nói gì?

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, y văn thế giới cũng ghi nhận những nghiên cứu không tìm thấy lợi ích của quả cơm cháy, đòi hỏi người tiêu dùng phải có cái nhìn đa chiều và thận trọng. Đáng chú ý nhất là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt theo diện thuốc mới nghiên cứu (IND), tiến hành từ tháng 1/2018 đến tháng 4/2019 tại 3 phòng cấp cứu (hai cơ sở ngoại ô và một cơ sở đô thị) thuộc Hệ thống Y tế miền Trung Tây nước Mỹ ^[6].

Thử nghiệm này thu nhận 87 bệnh nhân trên 4 tuổi (tuổi trung bình là 25 ± 20 tuổi, 56% là nam giới) đến khám trong vòng dưới 48 giờ kể từ khi có triệu chứng, có ít nhất 2 triệu chứng cúm mức độ trung bình và có kết quả xét nghiệm PCR khẳng định dương tính với virus cúm ^[6]. Bệnh nhân từ 5 đến 12 tuổi được cho dùng 15 ml (tương đương 5,7 g) chiết xuất cơm cháy hoặc giả dược đường uống 2 lần mỗi ngày trong 5 ngày; người trên 12 tuổi dùng 15 ml với tần suất 4 lần mỗi ngày trong 5 ngày ^[6]. Đồng thời, bệnh nhân cũng được quyền lựa chọn sử dụng thêm thuốc kháng virus oseltamivir theo liều chuẩn ^[6].

Kết quả cho thấy số ngày trung bình để tất cả các triệu chứng trở về mức không có hoặc nhẹ trong 21,5 giờ ở nhóm giả dược là 4,9 ± 2,8 ngày, so với 5,3 ± 3,6 ngày ở nhóm dùng chiết xuất cơm cháy, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê (p = 0,57) ^[6]. Thời gian trung bình để các triệu chứng biến mất hoàn toàn cũng tương đương nhau, lần lượt là 8,7 ± 3,8 ngày ở nhóm giả dược và 8,6 ± 3,9 ngày ở nhóm dùng cơm cháy (p = 0,87) ^[6]. Các tác giả nghiên cứu đi đến kết luận rằng không tìm thấy bằng chứng cho thấy chiết xuất cơm cháy mang lại lợi ích trong việc rút ngắn thời gian hoặc giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh cúm trên nhóm bệnh nhân cấp cứu ngoại trú này ^[6]. Sự khác biệt này có thể liên quan đến đặc điểm bệnh nhân tại phòng cấp cứu hoặc việc sử dụng đồng thời thuốc kháng virus oseltamivir.

Lợi ích thực tế và những hiểu lầm thường gặp

Để đánh giá bức tranh tổng thể, các bài tổng quan hệ thống đã phân tích dữ liệu gộp từ nhiều nghiên cứu độc lập. Một đánh giá nhanh năm 2020 tổng hợp dữ liệu từ 5 nghiên cứu lâm sàng trên 936 người trưởng thành cho thấy: việc sử dụng các chế phẩm đơn thảo dược từ quả cơm cháy đen trong vòng 48 giờ kể từ khi xuất hiện nhiễm trùng đường hô hấp cấp do virus có thể giúp giảm bớt thời gian và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cảm lạnh và cúm ^[7]. Các triệu chứng đáp ứng tốt bao gồm sốt, đau đầu, nghẹt mũi và chảy dịch mũi ^[7]. Trong vòng 2-4 ngày điều trị bằng cơm cháy, phần lớn người trưởng thành giảm đáng kể triệu chứng với mức độ thuyên giảm trung bình khoảng 50% ^[7].

Một đánh giá hệ thống khác năm 2021 phân tích lại hai nghiên cứu của Zakay-Rones với tổng cộng 87 bệnh nhân mắc cúm A hoặc B cho thấy tỷ lệ khỏi bệnh ở nhóm dùng cơm cháy cao hơn nhóm giả dược sau 2 ngày điều trị (RR 2,40), sau 3 ngày (RR 2,60) và sau 4 ngày (RR 1,94) ^[8]. Cũng trong tổng quan này, dữ liệu từ nghiên cứu của Tiralongo trên 29 người bị cảm lạnh ghi nhận thời gian mắc bệnh ở nhóm dùng cơm cháy ngắn hơn 2 ngày và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng thấp hơn đáng kể so với giả dược, dù độ tin cậy của ước tính này được đánh giá ở mức rất thấp do nguy cơ sai lệch nghiên cứu ^[8].

Bên cạnh những lợi ích đã được ghi nhận, người dùng cần tránh các hiểu lầm tai hại. Nhiều người lầm tưởng rằng chiết xuất cơm cháy có thể trị dứt điểm mọi triệu chứng hô hấp. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học về hiệu quả của thảo dược này đối với triệu chứng ho, cũng như khả năng giúp giảm nhu cầu dùng thêm các loại thuốc khác (bao gồm cả kháng sinh), hiện vẫn chưa rõ ràng và không nhất quán giữa các nghiên cứu ^[7].

Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là việc xem cơm cháy như một loại "thần dược" có thể ngăn ngừa hoặc điều trị được mọi loại virus đường hô hấp nguy hiểm mới nổi. Tổng quan y khoa năm 2020 nhấn mạnh rõ ràng rằng hiện tại hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào ủng hộ việc sử dụng quả cơm cháy để điều trị hoặc phòng ngừa bệnh COVID-19 ^[7]. Người bệnh không được dùng cơm cháy để thay thế các biện pháp y tế phòng hộ chính thống hoặc tự ý ngưng các phác đồ điều trị được khuyến nghị.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Tính an toàn là một yếu tố quan trọng khi cân nhắc sử dụng bất kỳ loại thảo dược bổ sung nào. Trong các thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành, các biến cố bất lợi khi dùng chiết xuất quả cơm cháy chuẩn hóa là rất hiếm và không có biến cố nghiêm trọng nào được báo cáo ^[7]. Thậm chí ở hai nghiên cứu ghi nhận tác dụng không mong muốn, các triệu chứng phụ này lại xuất hiện ở nhóm đối chứng nhiều hơn là nhóm điều trị bằng cơm cháy ^[7]. Các chế phẩm này cũng được nhận định là không gây ra tác dụng phụ đáng kể trong các thử nghiệm cúm trước đây ^[2].

Mặc dù vậy, một số nhóm đối tượng đặc biệt cần phải hết sức thận trọng. Hiện nay chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học đáng tin cậy để khẳng định tính an toàn của quả cơm cháy đối với phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú ^[7]. Do đó, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ cơm cháy khi chưa được bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia y tế tư vấn trực tiếp.

Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý nền mạn tính, bệnh nhân đang trong tình trạng nhiễm trùng hô hấp diễn tiến nặng hoặc những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi dùng. Việc bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào cũng cần có sự theo dõi sát sao để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi hoặc che lấp các dấu hiệu chuyển nặng của bệnh.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và đúng thời điểm

Để chiết xuất quả cơm cháy phát huy được hiệu quả hỗ trợ ức chế virus tốt nhất, yếu tố then chốt hàng đầu là thời điểm bắt đầu sử dụng. Toàn bộ các dữ liệu lâm sàng thành công đều ghi nhận thảo dược này chỉ phát huy tác dụng rõ rệt nhất khi được dùng sớm trong vòng 48 giờ đầu tiên kể từ lúc khởi phát những triệu chứng cúm hoặc cảm mạo đầu tiên ^[5], ^[6], ^[7]. Nếu sử dụng quá muộn khi virus đã nhân lên ồ ạt và xâm nhập sâu vào hệ thống tế bào, tác dụng ức chế bám dính của thảo dược sẽ bị suy giảm rất nhiều.

Về liều lượng tham khảo từ các nghiên cứu lâm sàng đã công bố, liều dùng thường khác nhau tùy theo độ tuổi và dạng bào chế:

• Đối với dạng siro lỏng chuẩn hóa ở người trưởng thành, nghiên cứu lâm sàng tại Na Uy đã sử dụng liều 15 ml mỗi lần, uống 4 lần mỗi ngày liên tục trong 5 ngày ^[5]. Trong nghiên cứu tại phòng cấp cứu, người trên 12 tuổi cũng sử dụng liều 15 ml với tần suất 4 lần/ngày trong 5 ngày ^[6].
• Đối với trẻ em từ 5 đến 12 tuổi, nghiên cứu lâm sàng áp dụng mức liều 15 ml (chứa khoảng 5,7 g chiết xuất) uống 2 lần mỗi ngày trong 5 ngày ^[6]. Một nghiên cứu khác cho thấy liều dùng 2 đến 4 thìa cà phê siro cơm cháy chuẩn hóa mỗi ngày trong 3 ngày cũng đem lại hiệu quả cải thiện sốt và triệu chứng rõ rệt ^[4].
• Các chế phẩm nghiên cứu thường được dùng ngắn ngày, phổ biến từ 3 đến 5 ngày trong các đợt nhiễm virus cấp tính ^[4], ^[5], ^[6], và các đánh giá tổng quan xác nhận việc sử dụng ngắn hạn các công thức thương mại đã được nghiên cứu lên đến tối đa 16 ngày ^[7]. Người tiêu dùng cũng có thể gặp các dạng bào chế khác như viên ngậm chiết xuất đơn thảo dược ^[7].

Về cách chế biến và sử dụng thực tế, người tiêu dùng chỉ nên lựa chọn các chế phẩm thương phẩm đã được chiết xuất và chuẩn hóa từ các nhà sản xuất uy tín. Cần lưu ý đặc biệt: tuyệt đối không tự ý thu hái, chế biến hoặc ăn quả cơm cháy tươi sống hay các bộ phận khác của cây chưa qua xử lý nhiệt đúng quy chuẩn kỹ thuật vì có thể dẫn tới nguy cơ ngộ độc tiêu hóa.

Tóm lại, chiết xuất quả cơm cháy là một giải pháp thảo dược tự nhiên có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc ức chế sự xâm nhập và nhân lên của virus cúm A và B, hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng sốt, nghẹt mũi và rút ngắn thời gian ốm nếu dùng sớm trong 48 giờ đầu. Tuy nhiên, thảo dược này không phải là thuốc chữa bách bệnh và không thể thay thế việc thăm khám y khoa khi bệnh tình diễn tiến nặng. Người bệnh cần duy trì thói quen nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn uống dinh dưỡng cân bằng và luôn chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ để có kế hoạch điều trị an toàn, toàn diện nhất.