Nấm Agaricus (tên khoa học phổ biến là Agaricus blazei Murill) từ lâu đã được nhiều người truyền tai như một loại "thần dược" giúp thanh lọc cơ thể, kiểm soát đường huyết và làm sạch mỡ máu. Trước những lời quảng cáo về khả năng trị bách bệnh, không ít người mắc bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa đã tìm mua các loại nấm tươi, nấm khô hoặc viên chiết xuất để sử dụng thường xuyên.
Tuy nhiên, liệu nấm Agaricus có thực sự giúp hạ mỡ máu và giảm đề kháng insulin hay không? Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy: nấm Agaricus ghi nhận tác dụng hỗ trợ cải thiện nhẹ tình trạng đề kháng insulin ở người bệnh tiểu đường khi dùng phối hợp cùng thuốc điều trị, nhưng dữ liệu về việc giảm mỡ máu thì chưa đồng nhất và chủ yếu mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật.
Cơ chế tác động đến chuyển hóa đường và chất béo
Đề kháng insulin là tình trạng các tế bào trong cơ thể giảm nhạy cảm với hormone insulin, khiến glucose khó đi vào tế bào và làm đường huyết tăng cao. Để đánh giá mức độ kháng insulin, y học thường sử dụng chỉ số HOMA-IR dựa trên glucose và insulin lúc đói [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha có thể ức chế hoạt tính insulin ngoại vi và phá hủy tế bào beta tuyến tụy [2]. Chiết xuất nấm Agaricus chứa các hợp chất hoạt tính sinh học như polysaccharide có khả năng làm giảm các gốc oxy hóa tự do và hạ nồng độ TNF-alpha [2].
Bên cạnh đó, việc bổ sung chiết xuất nấm này còn thúc đẩy gia tăng nồng độ adiponectin trong máu – một loại hormone do mô mỡ tiết ra đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường độ nhạy insulin [3].
Đối với chuyển hóa chất béo, các phân tích trên động vật cho thấy chiết xuất nấm làm giảm hoạt động của men lipase trong dịch tụy ở hỗng tràng, từ đó làm giảm quá trình hấp thu lipid qua đường tiêu hóa [4]. Ngoài ra, phần polysaccharide tính acid chiết xuất từ nấm còn kích hoạt tăng biểu hiện gen CYP7A1 và ức chế yếu tố phiên mã SREBP-1C tại mô gan, hỗ trợ điều hòa quá trình thoái hóa và tổng hợp lipid nội sinh [5].
Bằng chứng lâm sàng trên người bệnh đái tháo đường
Để kiểm chứng hiệu quả thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đã được tiến hành trên người bệnh đái tháo đường type 2. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược được công bố năm 2007 đã tuyển chọn 72 bệnh nhân tiểu đường người Trung Quốc trong độ tuổi 20–75, có thời gian mắc bệnh trên 1 năm và đã dùng phác đồ metformin kết hợp gliclazide ổn định trên 6 tháng [3]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để uống 1.500 mg chiết xuất nấm Agaricus blazei Murill mỗi ngày (chia thành 500 mg x 3 lần/ngày) hoặc giả dược chứa cellulose trong suốt 12 tuần [3], [6].
Kết quả sau 12 tuần ghi nhận: nhóm sử dụng chiết xuất nấm Agaricus (29 người hoàn thành) có chỉ số kháng insulin HOMA-IR giảm đáng kể xuống mức 3,6 (độ lệch chuẩn 2,5) so với mức 6,6 (độ lệch chuẩn 7,4) ở nhóm dùng giả dược (31 người hoàn thành), với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [3]. Nồng độ adiponectin huyết tương ở nhóm dùng nấm tăng trung bình 20,0%, trong khi nhóm giả dược lại giảm 12,0% [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2023 cũng nhắc lại thử nghiệm này tại Đài Loan, khẳng định liều dùng 500 mg nấm Agaricus blazei ba lần mỗi ngày trong 12 tuần giúp giảm kháng insulin dựa trên thang đo HOMA-IR [6]. Tuy vậy, thử nghiệm này chỉ khảo sát tác động phối hợp cùng thuốc điều trị (metformin và gliclazide), chưa đánh giá hiệu quả đơn độc của nấm và thời gian theo dõi còn ngắn (12 tuần).
Nghiên cứu trên động vật: Kết quả mỡ máu chưa đồng nhất
Mặc dù hiệu quả cải thiện nhạy cảm insulin đã bước đầu được ghi nhận trên người, tác dụng của nấm Agaricus đối với mỡ máu lại đưa ra nhiều kết quả trái ngược giữa các mô hình thử nghiệm.
Trong một nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống Wistar, các cá thể được cho ăn chế độ giàu chất béo kèm hoặc không kèm chiết xuất Agaricus blazei Murill trong vòng 20 tuần [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất nấm giúp bảo vệ chuột khỏi tình trạng tăng cân, giảm tích tụ khối mỡ, ngăn chặn tình trạng tăng leptin máu, tăng insulin máu và cải thiện dung nạp glucose [4]. Hiệu quả này đạt được nhờ việc tăng tiêu hao năng lượng và tăng hoạt động vận động, cùng với việc giảm hoạt tính men lipase tụy giúp giảm hấp thu lipid [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận chế độ ăn bổ sung nấm không làm thay đổi thành phần hệ vi sinh vật đường ruột của chuột [4].
Ngược lại, một nghiên cứu khác công bố năm 2020 trên chuột cống bị tăng mỡ máu lại chứng minh phần polysaccharide của nấm Agaricus (độ tinh khiết đường 75,1%) có khả năng làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG), LDL-C và làm tăng HDL-C trong huyết thanh [5]. Tác dụng hạ lipid máu này đi kèm với việc làm thuyên giảm tình trạng thoái hóa mỡ gan và điều chỉnh mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột (giảm tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes) [5].
Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2012 trên chuột bị khiếm khuyết gen apolipoprotein E (chuột ApoE-/- chuyên dùng nghiên cứu xơ vữa động mạch) lại cho thấy việc bổ sung nấm Agaricus blazei trong 6 hoặc 12 tuần không hề làm thay đổi chỉ số lipid máu và đường huyết [7]. Nghiêm trọng hơn, tác dụng kích thích miễn dịch của nấm đã làm tăng bạch cầu trung tính, tế bào NKT, tăng giải phóng cytokine tiền viêm TNF-alpha, IFN-gamma, từ đó làm diện tích tổn thương xơ vữa động mạch ở quai động mạch chủ của chuột lan rộng và dễ tổn thương hơn [7]. Sự mâu thuẫn này cho thấy tác động của nấm lên mỡ máu và thành mạch rất phức tạp, chưa thể kết luận đồng nhất.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nấm Agaricus
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng nấm Agaricus là thảo dược tự nhiên nên an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ mỡ máu hay thuốc hạ đường huyết. Đây là quan niệm sai lầm nguy hiểm. Các dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ kiểm nghiệm chiết xuất nấm như một biện pháp hỗ trợ kết hợp cùng thuốc điều trị nền như metformin và gliclazide [3]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng nấm có thể khiến đường huyết mất kiểm soát.
Hiểu lầm thứ hai là nấm có thể "quét sạch" các mảng xơ vữa và chữa khỏi rối loạn lipid máu. Bằng chứng thực tế cho thấy chưa có thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn nào trên người khẳng định nấm Agaricus giúp hạ mỡ máu. Thậm chí, phản ứng kích thích miễn dịch của nấm có thể làm tăng các chất phản ứng viêm tại thành mạch ở mô hình xơ vữa thực nghiệm [7]. Không thể đánh đồng kết quả giảm mỡ máu từ một vài nghiên cứu trên chuột [5] thành tác dụng điều trị chắc chắn trên cơ thể người.
Bên cạnh đó, việc lầm tưởng rằng "ăn nấm tươi hay uống nấm khô bao nhiêu cũng được" là không đúng. Các thử nghiệm lâm sàng sử dụng chiết xuất nấm chuẩn hóa với hàm lượng hoạt chất cô đặc [3], hoàn toàn khác với việc sử dụng nấm thô chế biến món ăn hàng ngày vốn khó kiểm soát được liều lượng hoạt chất hấp thu.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có nguy cơ cao hoặc đang mắc các bệnh lý tim mạch, xơ vữa động mạch tiến triển cần hết sức cẩn trọng. Do dữ liệu thực nghiệm trên chuột ApoE(-/-) ghi nhận nấm Agaricus làm tăng thâm nhiễm tế bào viêm vào tim, lách và làm gia tăng kích thước mảng xơ vữa động mạch chủ [7], việc tự ý bổ sung các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ loại nấm này cần được tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch.
Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cũng phải theo dõi chặt chẽ chỉ số đường huyết nếu dùng thêm nấm Agaricus. Việc phối hợp thêm chất làm tăng nhạy cảm insulin có thể làm thay đổi đáp ứng của cơ thể với thuốc nền, đòi hỏi sự giám sát của bác sĩ điều trị [3].
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được thực hiện trên các nhóm đối tượng này từ các trích đoạn dữ liệu khoa học. Dữ liệu y khoa hiện có chỉ giới hạn trên người trưởng thành mắc bệnh tiểu đường [3] hoặc trên các mô hình động vật thí nghiệm [4], [7], [2], [5], [8]. Do đó, phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em không nên tự ý sử dụng các thực phẩm bổ sung chiết xuất từ loại nấm này.
Ngoài ra, những người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác bất lợi.
Lời khuyên và cách áp dụng thực tế
Nếu muốn bổ sung nấm Agaricus vào chế độ chăm sóc sức khỏe, người tiêu dùng nên tiếp cận với góc nhìn thận trọng và thực tế:
- Mục đích sử dụng: Xem nấm như một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng kết hợp để hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin, tuyệt đối không dùng để thay thế thuốc hạ mỡ máu hay thuốc trị tiểu đường được bác sĩ chỉ định.
- Liều lượng tham khảo: Trong nghiên cứu lâm sàng hỗ trợ giảm kháng insulin trên người bệnh đái tháo đường type 2, liều chiết xuất chuẩn hóa được áp dụng là 1.500 mg mỗi ngày, chia đều làm 3 lần uống (mỗi lần một viên 500 mg) kéo dài trong 12 tuần [3], [6]. Nếu sử dụng nấm tươi trong bữa ăn, chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một loại nấm ăn thông thường.
- Cách thức chế biến: Nấm tươi hoặc nấm khô dùng trong thực đơn ăn uống hàng ngày nên được nấu chín kỹ qua các món canh, súp hoặc hầm. Tránh dùng các sản phẩm chiết xuất không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc không được tiêu chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất.
- Theo dõi chỉ số xét nghiệm: Định kỳ kiểm tra đường huyết đói, HbA1c và bộ mỡ máu (cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C, HDL-C) tại cơ sở y tế để theo dõi đáp ứng thực tế của cơ thể [1], [5]. Nếu chỉ số lipid máu không cải thiện hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần dừng ngay chế phẩm bổ sung.
Nấm Agaricus có tiềm năng hỗ trợ cải thiện tình trạng kháng insulin khi dùng phối hợp cùng phác đồ điều trị tiểu đường, nhưng chưa có đủ bằng chứng lâm sàng về tác dụng hạ mỡ máu trên người. Người bệnh không nên tự ý sử dụng các chế phẩm nấm thay thế thuốc chữa bệnh, đồng thời cần duy trì lối sống lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi dùng.
