Nhiều người lầm tưởng lá khát chỉ là một loại thảo mộc tự nhiên giúp tỉnh táo tinh thần, tăng cường năng lượng giao lưu mà không gây hại [1]. Quan niệm cho rằng nhai lá khát chỉ đem lại cảm giác hưng phấn nhất thời chứ hoàn toàn không gây nghiện là một nhận định sai lầm nghiêm trọng.
Thực tế y học và khảo sát lâm sàng đã khẳng định lá khát chứa các hoạt chất kích thích thần kinh tương tự amphetamine, có khả năng hình thành hội chứng lệ thuộc tâm thần rõ rệt [2], [3]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từ năm 1980 đã phân loại lá khát vào danh mục chất gây nghiện bị kiểm soát do nguy cơ gây phụ thuộc tâm lý kéo dài [2].
Hoạt chất và cơ chế tác động lên hệ thần kinh
Cây khát (tên khoa học Catha edulis) là loài thực vật bụi thường xanh thuộc họ Celastraceae, mọc tự nhiên và canh tác phổ biến ở vùng Đông Phi và bán đảo Ả Rập [2], [1]. Lá tươi của loài cây này chứa một hỗn hợp phức tạp gồm nhiều thành phần hóa học có hoạt tính dược lý mạnh mẽ [4].
Các hoạt chất chính bao gồm cathinone, cathine và norephedrine [5], [3]. Những hợp chất tự nhiên này thuộc nhóm kích thích giao cảm, có cấu trúc hóa học và dược lý tương tự amphetamine [3]. Khi người dùng nhai lá tươi, các chất này nhanh chóng hấp thu vào cơ thể và tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương [2].
Cơ chế hoạt động của cathinone và các dẫn xuất là kích thích giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh, tạo ra trạng thái sảng khoái, gia tăng mức năng lượng, mức độ tỉnh táo và sự tự tin [3]. Tuy nhiên, việc kích thích liên tục này làm thay đổi quá trình dẫn truyền xung động thần kinh, khiến người sử dụng dần phát triển sự phụ thuộc tâm lý và gặp phải các triệu chứng cai khó chịu khi ngừng dùng [3].
Bằng chứng lâm sàng về nguy cơ nghiện và lệ thuộc
Nghiên cứu khoa học đã ghi nhận rõ rệt tiềm năng gây nghiện của việc nhai lá khát trong cộng đồng. Một khảo sát thực hiện tại Ả Rập Xê Út công bố năm 2015 đã khảo sát 603 người nhai lá khát bằng bảng câu hỏi DAST-10 (Drug Abuse Screening Test-10) để đo lường mức độ lệ thuộc [1].
Đối tượng nghiên cứu phần lớn là nam giới dưới 35 tuổi, đã kết hôn, có trình độ trung học phổ thông, có việc làm và sống tại khu vực nông thôn [1]. Kết quả phân tích mô hình thống kê hồi quy logistic cho thấy tần suất nhai lá khát là yếu tố dự báo mạnh nhất cho tình trạng lệ thuộc với tỷ số chênh OR = 4,8 (p < 0,01) [1]. Nơi sinh sống cũng liên quan đáng kể tới nguy cơ phụ thuộc với OR = 1,67 (p < 0,02), cùng với độ tuổi bắt đầu sử dụng (OR = 1,15, p < 0,01) và thời gian duy trì tác dụng của lá (OR = 1,15, p < 0,04) [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu cộng đồng công bố năm 2023 tại thị trấn Hosanna, miền Nam Ethiopia khảo sát trên 420 người có thói quen nhai lá khát [6]. Nhóm đối tượng có độ tuổi trung bình 28,7 ± 5,7 tuổi, trong đó 80,0% (336 người) là nam giới và gần một nửa thuộc nhóm 30-34 tuổi [6].
Kết quả đánh giá dựa trên điểm số trung vị của ba khía cạnh gồm vấn đề thể chất, tiềm năng lạm dụng và tác động xã hội cho thấy có tới 81,2% người tham gia (341 trên 420 người) ghi nhận chịu các tác động bất lợi từ thói quen này [6]. Tỷ lệ tác hại bất lợi xuất hiện ở 81,2% nam giới và 18,8% nữ giới trong nhóm có biến chứng [6]. Những dữ liệu thực địa này chứng minh nhai lá khát không hề vô hại mà mang tiềm năng lạm dụng và gây hại sức khỏe thực tế ở quy mô lớn [6].
Tác hại toàn diện đối với thể chất và tinh thần
Việc sử dụng lá khát mạn tính để lại nhiều hệ lụy nặng nề trên các cơ quan trong cơ thể. Trên hệ thần kinh, người dùng thường đối mặt với các triệu chứng sau khi hết hưng phấn bao gồm mất ngủ, tê bì và suy giảm khả năng tập trung [1]. Trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn tới các biến chứng tâm thần cấp tính.
Y văn từng ghi nhận báo cáo ca bệnh vào năm 1982 về một nam thanh niên 23 tuổi biểu hiện triệu chứng loạn thần hưng cảm đi kèm tăng hoạt tính giao cảm sau khi tiêu thụ lá khát [7]. Vai trò nhân quả của lá khát được xác định thông qua kiểm tra thực vật học và phát hiện chất phenylpropanolamine trong mẫu nước tiểu của bệnh nhân [7]. Các rối loạn tâm thần và triệu chứng cai dai dẳng chính là động lực thúc đẩy người bệnh tiếp tục tìm kiếm và duy trì việc nhai lá khát [3].
Trên hệ tim mạch và tiêu hóa, việc nhai thường xuyên dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng và làm ảnh hưởng tới huyết áp toàn thân [2], [3]. Khi dùng đồng thời lá khát với thuốc lá, phản ứng tim mạch đối với căng thẳng cấp tính bị thay đổi tiêu cực. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2018 tại Yemen trên 308 người (gồm 135 phụ nữ) phân chia thành ba nhóm: nhóm dùng đồng thời lá khát và thuốc lá, nhóm chỉ dùng lá khát, và nhóm đối chứng không hút thuốc, không nhai khát [8]. Kết quả thử nghiệm căng thẳng trong phòng thí nghiệm chỉ ra việc kết hợp lá khát và thuốc lá làm cùn mòn phản ứng của huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương cùng nhịp tim (p < 0,05), đồng thời làm gia tăng cảm xúc tiêu cực so với nhóm đối chứng (p < 0,05) [8].
Ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản nam giới cũng là mối nguy hại được tổng hợp trong một bài tổng quan công bố năm 2023 [2]. Các khảo sát trên người sử dụng mạn tính cho thấy thể tích tinh dịch suy giảm rõ rệt, khả năng di động và số lượng tinh trùng giảm sút, kèm theo giảm ham muốn tình dục hoặc rối loạn cương dương [2]. Nghiên cứu trên động vật ghi nhận tác động phụ thuộc liều: liều thấp kích thích sản xuất testosterone, nhưng liều cao lại gây tác dụng ức chế ngược lại; liều lượng trung bình làm giảm nồng độ hormone luteinizing (LH) và làm tăng cortisol trong huyết tương [2].
Ở cấp độ tế bào, tổng quan hệ thống năm 2021 tổng hợp 16 bài báo khoa học in vitro từ 599 kết quả tìm kiếm ban đầu nhằm xem xét độc tính của dịch chiết cây khát trên tế bào nuôi cấy của người và động vật [5]. Chiết xuất lá khát gây ra các biến đổi tế bào tiêu cực như giảm tỷ lệ sống sót, kích hoạt chu trình chết theo chương trình (apoptosis), tăng sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và làm dừng chu kỳ tế bào [5]. Tế bào phơi nhiễm với khát biểu hiện tăng mức protein tiền apoptosis Bax, giảm protein chống apoptosis Bcl-2, tăng điều hòa các protein p38, p53, p16, p21 và làm xuất hiện sớm các dấu ấn biệt hóa tế bào, chứng minh độc tính trực tiếp đối với tế bào người bao gồm cả các tế bào khoang miệng [5].
Tương tác thuốc và chuyển hóa sinh học
Bên cạnh các tác hại trực tiếp, thói quen nhai lá khát gây nguy cơ tương tác dược lý phức tạp với các loại thuốc điều trị bệnh [4]. Do lá khát chứa hỗn hợp phong phú các hoạt chất dược lý, việc sử dụng chung với thuốc kê đơn có thể làm thay đổi dược động học của thuốc [4].
Các tương tác thuốc diễn ra chủ yếu ở giai đoạn hấp thu và quá trình chuyển hóa qua trung gian enzyme cytochrom P450 tại gan [4]. Mức độ và hậu quả của các tương tác dược động học này còn phụ thuộc vào kiểu gen chuyển hóa của từng cá nhân [4]. Người vừa nhai lá khát vừa uống thuốc điều trị có thể bị thay đổi nồng độ thuốc trong máu, dẫn đến giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng các phản ứng phụ bất lợi nghiêm trọng [4].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người dùng cho rằng lá khát là một sản phẩm thực vật lành tính chỉ giúp tăng năng lực làm việc trí óc, tăng cường thể lực và đem lại niềm vui trong các sự kiện giải trí giao tiếp [1]. Một số người còn tin rằng nhai thảo mộc này giúp tăng cường khoái cảm tình dục [1].
Thực tế, các khảo sát cho thấy cảm giác hưng phấn và tăng năng lượng ban đầu nhanh chóng bị thay thế bởi tình trạng mệt mỏi, mất ngủ, kém tập trung và tâm trạng tiêu cực [1], [8]. Tác dụng tăng ham muốn hay cương dương ban đầu không kéo dài, trái lại người sử dụng lâu dài phải đối mặt với nguy cơ suy giảm chất lượng tinh dịch, giảm số lượng tinh trùng và rối loạn chức năng tình dục [2].
Việc xem thường tiềm năng gây nghiện của lá khát vì cho rằng nó không gây nghiện thể chất như opioid khiến nhiều người bỏ qua hội chứng lệ thuộc tâm thần [2], [3]. Người nhai thường xuyên khó từ bỏ thói quen do các triệu chứng cai tâm lý khó chịu và xu hướng thèm muốn tiếp tục sử dụng chất kích thích [3].
Ai nên thận trọng và cảnh báo y tế
Lá khát đã bị WHO phân loại là chất bất hợp pháp do tiềm năng gây lệ thuộc tâm lý, và việc sở hữu hoặc sử dụng bị coi là bất hợp pháp tại một số quốc gia như Ả Rập Xê Út [2], [1].
Do khả năng tác động mạnh mẽ lên hệ tim mạch, người có tiền sử tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch phải hoàn toàn tránh xa lá khát để tránh những biến chứng nguy hiểm [2], [3]. Những cá nhân có bệnh nền tâm thần hoặc cơ địa nhạy cảm có nguy cơ đối mặt với các đợt loạn thần hưng cảm nghiêm trọng nếu tiếp xúc với hoạt chất cathinone [7].
Nam giới trong độ tuổi sinh sản hoặc đang gặp các vấn đề về khả năng sinh sản cần nhận thức rõ nguy cơ tổn thương chức năng tinh hoàn và suy giảm chất lượng tinh trùng từ thói quen này [2]. Người đang điều trị bệnh bằng thuốc kê đơn cũng cần ngừng ngay việc nhai khát nhằm tránh các biến đổi dược động học qua enzym cytochrom P450 gây độc tính cho cơ thể [4].
Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng những người có thói quen sử dụng phối hợp lá khát cùng thuốc lá, cà phê hoặc trà phải chịu tỷ lệ tác động bất lợi sức khỏe cao gấp 4,8 lần (với khoảng tin cậy CI: 2,86-8,22) so với việc dùng đơn lẻ [6].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Đối với những người sinh sống hoặc di chuyển đến các khu vực có tập quán nhai lá khát, việc từ chối sử dụng như một hình thức giải trí xã hội là cách phòng ngừa tốt nhất. Thảo dược này không phải là một giải pháp an toàn để nâng cao khả năng tập trung hay cải thiện thể lực [1].
Nếu nhận thấy bản thân hoặc người thân đã hình thành thói quen nhai khát thường xuyên và xuất hiện dấu hiệu phụ thuộc tâm lý, cần tìm kiếm sự hỗ trợ từ các trung tâm y tế hoặc chuyên gia tâm thần học. Quá trình ngưng sử dụng cần được giám sát y khoa để kiểm soát hiệu quả các triệu chứng lo âu, cảm xúc tiêu cực và mất ngủ [1], [8].
Nhai lá khát không đơn thuần là thói quen đem lại hưng phấn vô hại mà là một hành vi tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện tâm thần rõ rệt [2], [1]. Tác động của các hoạt chất tương tự amphetamine trong lá khát gây hại trên nhiều hệ cơ quan từ thần kinh, tim mạch cho tới sức khỏe sinh sản [2], [3]. Nhận thức đúng đắn về tính chất gây nghiện và từ bỏ thói quen này là biện pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
