Nhai lá khát (Catha edulis) là tập quán phổ biến tại vùng Đông Phi và bán đảo Ả Rập nhằm tìm kiếm cảm giác hưng phấn tương tự amphetamine [1]. Do sự dịch chuyển dân cư toàn cầu, thói quen này đang lan rộng sang nhiều quốc gia phương Tây, kéo theo những lo ngại lớn về mặt sức khỏe [1]. Nhiều người lầm tưởng lá cây tự nhiên này vô hại, song các nghiên cứu y khoa đã chỉ ra hàng loạt tác động tiêu cực trực tiếp lên khoang miệng [1].

Các dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng khẳng định việc nhai lá khát thường xuyên gây tổn thương dày sừng niêm mạc miệng và làm tăng nguy cơ mắc bệnh viêm nha chu [1, 3]. Những tổn thương này xuất hiện chủ yếu ở bên má thường xuyên tiếp xúc với bã lá [2, 4].

Cơ chế gây hại lên niêm mạc và mô nha chu

Thói quen giữ và nhai một khối lá lớn ở một bên miệng trong nhiều giờ liền gây ra kích thích cơ học liên tục lên bề mặt mô mềm [2]. Tác động ma sát kéo dài này kích thích lớp biểu mô phản ứng bằng cách tăng sinh tế bào và tích tụ chất sừng để tự bảo vệ, dẫn tới hiện tượng dày sừng ma sát và xuất hiện các mảng trắng gồ ghề [2, 4].

Bên cạnh kích thích vật lý, các hợp chất hóa học có trong lá khát còn gây kích ứng mô tại chỗ [2]. Sự hiện diện kéo dài của bã lá và các chất kích thích làm biến đổi môi trường sinh học khoang miệng, gây viêm nướu, tạo túi nha chu và gây tụt lợi [3]. Đồng thời, tình trạng khô miệng do lá khát gây ra càng làm giảm cơ chế tự làm sạch của nước bọt, khiến mô nha chu dễ bị phá hủy hơn [1].

Dày sừng niêm mạc: Tổn thương trắng đặc trưng

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận sự xuất hiện dày đặc của các mảng trắng niêm mạc ở người có thói quen nhai lá khát [1, 2, 4].

Năm 2009, một nghiên cứu lâm sàng đánh giá trên 79 đối tượng gồm 54 người nhai lá khát và 25 người nhóm chứng [4]. Nhóm nhai lá khát được chia thành 4 phân nhóm theo thời gian sử dụng và thói quen hút thuốc, còn nhóm chứng chia thành 2 phân nhóm theo thói quen hút thuốc [4]. Kết quả cho thấy 100% người nhai lá khát xuất hiện các tổn thương màu trắng, dày sừng ma sát kèm theo các nếp nhăn từ nhẹ đến nặng ở niêm mạc má bên nhai, bất kể thời gian sử dụng hay tình trạng hút thuốc [4]. Ở vùng ngách hành lang và nếp gấp niêm mạc má, tỷ lệ tổn thương lần lượt là 100% và 73,3% ở nhóm có hút thuốc, và 60% cùng 43,7% ở nhóm không hút thuốc tùy theo thời gian nhai [4]. Phân tích lâm sàng xác định tổn thương liên quan trực tiếp đến việc nhai lá khát chứ không do thuốc lá gây ra hay làm trầm trọng thêm [4].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2004 tiến hành so sánh 47 nam giới gốc Yemen tại Israel trên 30 tuổi đã nhai lá khát trên 3 năm với 55 nam giới không nhai [2]. Tỷ lệ tổn thương trắng ở nhóm nhai lá khát lên tới 83%, cao hơn vượt trội so với mức 16% ở nhóm không nhai [2]. Vị trí tổn thương tập trung chủ yếu ở niêm mạc nướu dính hàm dưới, niêm mạc xương ổ răng và nếp gấp niêm mạc má bên hàm nhai [2]. Đa số các tổn thương có dạng đồng nhất (85,4%), tuy nhiên 71,4% các tổn thương không đồng nhất được tìm thấy ở nhóm có nhai lá khát [2]. Thử nghiệm nhuộm xanh toluidine và tế bào học bong trên một nhóm bệnh nhân không ghi nhận dấu hiệu nghi ngờ tiền ác tính hoặc ác tính [2]. Nghiên cứu kết luận các thay đổi này mang tính chất lành tính do kích thích cơ học và hóa học tại chỗ, song vẫn cần theo dõi dài hạn [2].

Tổng quan năm 2018 cũng tái khẳng định nhai lá khát liên quan mật thiết đến các tổn thương trắng dày sừng, nhiễm sắc tố niêm mạc, viêm miệng tế bào tương và chứng khô miệng [1]. Dữ liệu về tỷ lệ sâu răng ở người dùng lá khát hiện còn hạn chế [1].

Nguy cơ viêm nha chu và tổn hại răng miệng

Không chỉ dừng lại ở bề mặt biểu mô, thói quen nhai lá khát còn tấn công cấu trúc nâng đỡ răng [5].

Một tổng quan hệ thống năm 2017 đã rà soát 122 bài báo từ các cơ sở dữ liệu quốc tế giai đoạn 1990 đến tháng 5/2017 và chọn lọc ra 10 nghiên cứu lâm sàng đánh giá mối liên hệ này [5]. Phần lớn các công trình đều cho thấy mối tương quan thuận giữa nhai lá khát và bệnh nha chu [5]. Báo cáo kết luận nhai lá khát phá hủy mô nha chu và làm tăng nguy cơ tiến triển của bệnh, dù vậy vẫn cần thêm các nghiên cứu bệnh chứng theo dõi dọc để xác lập mối quan hệ nhân quả chắc chắn do tính biến thiên giữa các nghiên cứu [5].

Tác động tiêu cực này cũng được chứng minh qua số lượng triệu chứng răng miệng thực tế. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2015 trên 1.255 sinh viên đại học tại miền nam Ethiopia cho thấy số lượng triệu chứng răng miệng trung bình ở người nhai lá khát thường xuyên lâu năm là 1,75, trong khi ở nhóm không dùng thường xuyên là 1,18 [3]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, người nhai lá khát lâu năm có số lượng triệu chứng răng miệng cao hơn khoảng 50% so với người không dùng (tỷ số đếm hiệu chỉnh 1,53; khoảng tin cậy 95%: 1,12 - 2,10) [3]. Các báo cáo y khoa ghi nhận người nhai lá khát có tỷ lệ hình thành túi nha chu, chảy máu chân răng, tụt nướu và mất bám dính lâm sàng cao hơn, thậm chí có mối liên hệ theo liều lượng sử dụng [3]. Về lâu dài, tổn thương nha chu không kiểm soát sẽ dẫn đến mất răng [1].

Nhìn nhận đúng về nguy cơ ung thư miệng

Mối liên hệ giữa việc nhai lá khát và ung thư biểu mô khoang miệng thường xuyên được đặt ra do các mảng trắng dày sừng trông khá giống tổn thương tiền ung thư do ăn trầu [1, 4].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định lá khát là yếu tố nguy cơ của ung thư miệng hiện vẫn còn yếu [1]. Các dữ liệu hiện có chủ yếu bắt nguồn từ những báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc các nghiên cứu không có nhóm chứng [1]. Khác với thói quen nhai cau trầu đã được chứng minh rõ về khả năng sinh ung thư, xét nghiệm tế bào học trên các mảng dày sừng do lá khát chưa tìm thấy biến đổi ác tính rõ rệt [2]. Dù vậy, người có tổn thương niêm mạc kéo dài không nên chủ quan vì mọi biến đổi mô học mạn tính đều cần được giám sát y khoa định kỳ [2].

Hiểu lầm thường gặp về thói quen nhai lá khát

Nhiều người dùng tin rằng hút thuốc lá mới là nguyên nhân chính gây đốm trắng trong miệng, còn nhai lá thảo mộc chỉ mang lại tác dụng kích thích tinh thần vô hại [1, 2].

Bằng chứng thực nghiệm đã bác bỏ quan niệm này. Tỷ lệ tổn thương dày sừng xuất hiện 100% tại bên má nhai ở cả người hút thuốc lẫn người không hút thuốc [4]. Các phân tích dịch tễ chỉ ra chính ma sát cơ học và kích ứng hóa học từ bã lá khát là nguyên nhân trực tiếp, thuốc lá không làm tăng thêm mức độ nghiêm trọng của dạng tổn thương này trên lâm sàng [2, 4]. Một ngộ nhận khác là lá khát giúp sạch răng, nhưng thực tế việc hình thành túi nha chu và tụt lợi diễn ra phổ biến hơn ở người có thói quen này [3, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dù thói quen này gây hại cho bất kỳ ai, những nhóm đối tượng sau chịu rủi ro cao hơn và cần tuyệt đối tránh xa:

  • Người đang mắc các bệnh lý răng miệng như viêm lợi, viêm quanh răng hoặc tụt nướu: Nhai lá khát đẩy nhanh tiến trình phá hủy mô nâng đỡ răng và tăng nguy cơ lung lay, rụng răng [1, 3].
  • Người có niêm mạc miệng nhạy cảm hoặc đang có vết loét: Kích thích hóa học và cọ xát cơ học sẽ làm nặng thêm tình trạng viêm trợt, dẫn đến viêm miệng tế bào tương [1, 4].
  • Người có bệnh lý nền mạn tính: Cần lưu ý các nghiên cứu trên động vật (chuột) cho thấy dịch chiết lá khát gây độc tính trên gan, thận và làm trầm trọng thêm các phản ứng viêm toàn thân, dù điều này cần thêm dữ liệu để khẳng định đầy đủ trên người [7, 8].

Lời khuyên thực tế để bảo vệ sức khỏe răng miệng

Để ngăn ngừa tổn hại cấu trúc khoang miệng, biện pháp hiệu quả nhất là ngừng hoàn toàn thói quen nhai lá khát [1, 3].

Đối với những người đã hoặc đang sử dụng lá khát:

  • Đi khám chuyên khoa răng hàm mặt ngay khi nhận thấy niêm mạc miệng xuất hiện mảng trắng, bề mặt gồ ghề nhăn nheo, chảy máu chân răng hoặc tụt nướu [2, 6].
  • Duy trì vệ sinh răng miệng đúng cách: Đánh răng ít nhất hai lần mỗi ngày, dùng chỉ nha khoa để làm sạch cặn bã tích tụ ở kẽ răng nhằm hạn chế nguy cơ viêm nha chu tiến triển [5].
  • Uống đủ nước để giảm thiểu tác động tiêu cực của chứng khô miệng do các hoạt chất kích thích gây ra [1].
  • Thăm khám nha khoa định kỳ mỗi 6 tháng để bác sĩ thực hiện các xét nghiệm tế bào học hoặc sinh thiết kiểm tra tổn thương niêm mạc khi cần thiết [2].

Nhai lá khát không đơn thuần là thói quen thư giãn mà mang lại nhiều hệ lụy cho mô mềm và tổ chức quanh răng [1]. Việc hiểu rõ các nguy cơ dày sừng niêm mạc và viêm nha chu giúp cộng đồng chủ động từ bỏ thói quen có hại, đồng thời phát hiện sớm các dấu hiệu tổn thương để can thiệp kịp thời [2, 3]. Khi gặp bất kỳ bất thường nào trong khoang miệng, người dân nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ nha khoa thay vì tự điều trị.