Nhai lá khát ảnh hưởng huyết áp ra sao: Bằng chứng y học nói gì?

Nhiều người tìm đến lá khát (Catha edulis) như một thói quen giao lưu hoặc chất kích thích giảm mệt mỏi, tạo cảm giác hưng phấn ^[1]. Tuy nhiên, loại thảo mộc có nguồn gốc từ vùng Sừng châu Phi và bán đảo Ả Rập này lại tiềm ẩn nhiều tác hại khôn lường đối với sức khỏe [1, 5]. Câu hỏi đặt ra là việc nhai loại lá này tác động cụ thể ra sao tới huyết áp và hệ tim mạch?

Câu trả lời trực tiếp từ các bằng chứng y học: Nhai lá khát gây tăng huyết áp cấp tính, làm tim đập nhanh và làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện các biến cố tim mạch nguy hiểm như co thắt động mạch vành và nhồi máu cơ tim [1, 5]. Hoạt chất chính trong lá khát có cơ chế hoạt động tương tự amphetamine, trực tiếp thúc đẩy co mạch ngoại vi và kích thích quá mức hệ thống tuần hoàn [1, 5, 6].

Cathinone và cơ chế tác động lên mạch máu

Lá khát tươi chứa nhiều hợp chất tự nhiên, trong đó hai nhóm ancaloit quan trọng nhất là phenylalkylamine và cathedulin, có cấu trúc hóa học rất gần với amphetamine ^[1]. Đáng chú ý nhất là cathinone, thành phần hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho các phản ứng kích thích mạnh mẽ của loại cây này [5, 6].

Khi người dùng nhai chồi non và lá mềm, cathinone nhanh chóng được hấp thu vào máu [1, 6]. Chất này tác động mạnh mẽ lên hệ thần kinh tự chủ ngoại vi, dẫn đến co thắt các mạch máu ngoại vi [1, 6]. Tình trạng co mạch này buộc tim phải tạo ra áp lực lớn hơn để tống máu đi khắp cơ thể, kéo theo huyết áp tăng vọt và nhịp tim tăng nhanh [1, 5, 6].

Tăng huyết áp và rối loạn nhịp tim trong nghiên cứu tiền lâm sàng

Tác động cấp tính của lá khát đối với chỉ số tuần hoàn đã được chứng minh rõ nét qua mô hình thực nghiệm động vật. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện tại Đại học King Khalid (Ả Rập Xê Út) đã khảo sát ảnh hưởng của dịch chiết lá khát qua đường uống trên chuột cống trắng Wistar ^[2].

Nghiên cứu chia 20 con chuột (trọng lượng 190-200g) thành nhóm đối chứng (10 con) và nhóm dùng chiết xuất lá khát (10 con), theo dõi huyết áp động mạch và điện tâm đồ liên tục mỗi 10 phút trong vòng 60 phút ^[2]. Kết quả ghi nhận việc dùng dịch chiết lá khát làm tăng đáng kể cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương theo thời gian ^[2].

Mức tăng huyết áp đạt đỉnh ở phút thứ 60 sau khi dùng, với huyết áp tâm thu tăng 34,1% và huyết áp tâm trương tăng tới 46,2% ^[2]. Nhịp tim cũng tăng ở tất cả các thời điểm theo dõi, đạt mức cao nhất vào phút thứ 40 (tăng 12,8%) ^[2]. Đồng thời, khoảng PR trên điện tâm đồ giảm tối đa 15,2% ở phút 40, trong khi khoảng QT và QTc bắt đầu giãn rộng từ phút thứ 20 và đạt đỉnh giãn dài ở phút 40 (QT tăng 11,6%; QTc tăng 9,1%) ^[2]. Tác giả nghiên cứu kết luận các biến đổi điện tâm đồ này là dấu hiệu cảnh báo mối nguy hại rõ rệt của thói quen dùng lá khát đối với tim ^[2].

Dữ liệu từ các nghiên cứu thực địa trên người

Không chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, các quan sát trên người dùng thực tế cũng xác nhận nguy cơ tim mạch này. Một nghiên cứu so sánh năm 2010 thực hiện tại huyện Butajira, Ethiopia, đã đánh giá 664 người trưởng thành trong độ tuổi 35-65, gồm 334 người thường xuyên nhai lá khát trong 5 năm trước đó và 330 người chưa từng sử dụng ^[3].

Kết quả cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp ở nhóm nhai lá khát cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm không nhai (13,4% so với 10,7%, tỷ suất chênh OR = 1,66; khoảng tin cậy 95%: 1,05 - 3,13) ^[3]. Tỷ lệ có huyết áp tâm trương chưa tối ưu (trên 80 mmHg) ở người dùng lá khát lên tới 29,9%, cao hơn nhiều mức 20,6% ở nhóm không dùng ^[3].

Chỉ số huyết áp tâm trương trung bình ở người nhai lá khát là 75,0 mmHg, cao hơn mức 72,9 mmHg ở người không nhai (p < 0,05) ^[3]. Nhịp tim trung bình của người nhai cũng cao hơn (76,3 nhịp/phút so với 73,9 nhịp/phút, p < 0,05) ^[3]. Kết quả này hoàn toàn phù hợp với cơ chế gây co mạch ngoại vi của chất cathinone ^[3].

Đến năm 2025, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp tổng hợp dữ liệu từ 15 nghiên cứu cắt ngang và bệnh chứng nhằm xác định mối liên hệ dịch tễ giữa thói quen nhai lá khát và bệnh tăng huyết áp ^[4]. Nghiên cứu tổng quan này khẳng định việc sử dụng lá khát là yếu tố nguy cơ dẫn đến tăng huyết áp và nhịp tim nhanh, những dấu hiệu tiền triệu nguy hiểm của bệnh lý tăng huyết áp mạn tính ^[4].

Hiểm họa biến cố mạch vành và các tác hại toàn thân

Hậu quả nghiêm trọng nhất của sự co thắt mạch máu cấp tính là các biến cố ở tim. Việc sử dụng lá khát có liên quan mật thiết với sự gia tăng tỷ lệ co thắt động mạch vành cấp tính và nhồi máu cơ tim ^[5]. Khi động mạch vành co rút đột ngột, lượng máu nuôi cơ tim bị cắt đứt tạm thời, dễ dẫn đến hoại tử cơ tim và đe dọa trực tiếp tính mạng ^[5].

Ngoài hệ tim mạch, lá khát còn gây hàng loạt rối loạn cơ thể khác. Tác dụng phụ thường gặp bao gồm mất ngủ, chán ăn, táo bón, bí tiểu, suy nhược cơ thể, cáu gắt và đau nửa đầu ^[1]. Việc nhai lá cũng liên quan đến bệnh viêm thực quản, viêm dạ dày, chậm hấp thu đường ruột và tổn thương niêm mạc miệng dạng mảng trắng ở vị trí nhai ^[5].

Về mặt chuyển hóa, một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 trên 100 nam giới khỏe mạnh (20-40 tuổi) tại Dire Dawa, Ethiopia, chia đều 50 người nhai lá khát và 50 người không nhai ^[6]. Kết quả ghi nhận người nhai lá khát lâu năm có nồng độ cholesterol toàn phần (175,2 so với 168,7) và triglyceride (172,92 so với 164,56) cao hơn người không dùng, dù mức HbA1c trung bình ở nhóm này lại thấp hơn (5,33% so với 5,48%) ^[6]. Sử dụng lá khát còn gây tổn hại tế bào gan, thận và làm giảm chất lượng tinh trùng, giảm khả năng tình dục ở nam giới [1, 5, 7].

Tương tác nguy hại khi dùng chung với thuốc lá

Trong thực tế đời sống, nhiều người có thói quen kết hợp nhai lá khát cùng với hút thuốc lá ^[7]. Một nghiên cứu năm 2018 trên 308 người (trong đó có 135 phụ nữ) tại Yemen đã tiến hành phân tích phản ứng huyết áp, nhịp tim và tâm trạng khi đối mặt với căng thẳng cấp tính ^[7].

Những người tham gia được chia thành 3 nhóm: nhóm dùng cả lá khát và thuốc lá, nhóm chỉ dùng lá khát và nhóm đối chứng không dùng cả hai ^[7]. Kết quả ghi nhận nhóm kết hợp cả hai chất có phản ứng huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và nhịp tim bị suy giảm trước các tình huống căng thẳng thực nghiệm (p < 0,05), đi kèm với sự gia tăng cảm xúc tiêu cực so với nhóm chứng (p < 0,05) ^[7]. Phản ứng sinh lý cùn mòn này cho thấy sự xáo trộn nghiêm trọng trong cơ chế tự điều hòa của hệ thần kinh và tim mạch ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng lá khát là thảo mộc tự nhiên nên an toàn, có thể dùng để bồi bổ hoặc tăng cường sinh lực [1, 7]. Đây là quan niệm sai lầm, bởi từ năm 1980, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp lá khát vào nhóm chất gây nghiện do nguy cơ lệ thuộc tâm thần cao ^[8].

Tại nam giới, thói quen này không hề tăng phong độ mà ngược lại làm giảm thể tích tinh dịch, giảm số lượng và độ di động của tinh trùng, thậm chí gây rối loạn cương dương và giảm ham muốn ^[8]. Quan niệm cho rằng nhai lá khát chỉ có tác dụng hưng phấn thoáng qua mà không để lại di chứng cũng không chính xác, vì độc tính trên tim mạch và huyết áp có thể tích lũy theo thời gian [4, 6].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Những người có tiền sử tăng huyết áp, bệnh mạch vành, rối loạn nhịp tim hoặc từng bị nhồi máu cơ tim tuyệt đối không được tiếp xúc với loại thảo mộc này [3, 5, 6]. Ngay cả với người trẻ tuổi và hoàn toàn khỏe mạnh, việc tăng vọt huyết áp cấp tính và co thắt mạch vành vẫn có thể gây ra những biến cố tim mạch đột ngột [3, 5].

Đối với các nhóm đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em, các tài liệu y khoa hiện có chỉ tập trung khảo sát trên động vật thí nghiệm và nam nữ trưởng thành ở nhóm dân số sử dụng [2, 3, 6, 8]. Do chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên phụ nữ có thai và trẻ nhỏ, việc tiếp xúc với một chất kích thích mạnh có tính chất tương tự ma túy như lá khát cần phải loại trừ tuyệt đối.

Áp dụng thực tế và khuyến cáo

Không có liều lượng an toàn hoặc cách chế biến nào được y học khuyến khích đối với lá khát [4, 7]. Vì cathinone là hoạt chất gây nghiện và gây tổn thương đa cơ quan, cách bảo vệ sức khỏe tim mạch duy nhất là ngừng hoặc tránh xa việc sử dụng loại lá này [5, 7].

Đối với những người từng có thói quen nhai lá khát, việc chủ động kiểm tra sức khỏe tổng quát là rất cần thiết. Cần đến các cơ sở y tế để được đo huyết áp định kỳ, làm điện tâm đồ nhằm phát hiện sớm các rối loạn dẫn truyền hoặc thiếu máu cục bộ cơ tim [3, 6]. Nếu đang có bệnh lý nền tăng huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người bệnh cần tham vấn ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa để được theo dõi và can thiệp kịp thời.

Nhìn chung, lá khát không phải là một giải pháp tỉnh táo vô hại mà là một chất kích thích tim mạch nguy hiểm [1, 5]. Tác động gây co mạch, làm tăng huyết áp và nguy cơ kích hoạt biến cố mạch vành cấp tính là những bằng chứng y học rõ ràng [3, 5]. Bảo vệ huyết áp và trái tim khỏe mạnh đòi hỏi việc duy trì lối sống khoa học, loại bỏ hoàn toàn các chất kích thích độc hại ra khỏi thói quen hàng ngày.