Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính và an toàn cho sức khỏe. Tuy nhiên, lá khát (Catha edulis) – loại cây thường được nhai như một tập quán kích thích tinh thần ở Đông Phi và bán đảo Ả Rập – lại tiềm ẩn nguy cơ phá hủy mô gan nghiêm trọng [1, 2, 5].
Các bằng chứng lâm sàng và nghiên cứu độc chất đã xác nhận thói quen dùng lá khát kéo dài trực tiếp dẫn tới tổn thương gan cấp tính, viêm gan mang đặc điểm tự miễn và xơ gan giai đoạn cuối [2, 3, 8].
Cơ chế lá khát gây độc tế bào gan
Lá khát chứa hai hoạt chất kích thích thần kinh chính là cathinone và cathine, có cấu trúc tương tự nhóm chất amphetamine [3, 5]. Khi nhai, cathinone nhanh chóng được giải phóng, tạo cảm giác hưng phấn rồi chuyển hóa trong cơ thể thành cathine và norephedrine [1]. Quá trình chuyển hóa các alkaloid này tại gan kích hoạt tình trạng hoại tử tế bào gan và gây viêm ứ mật [2].
Bên cạnh tổn thương độc chất trực tiếp, các hoạt chất trong lá khát còn bị nghi ngờ kích hoạt phản ứng miễn dịch dị thường của cơ thể [4, 6]. Tổn thương gan do lá khát thường mang các biểu hiện giống viêm gan tự miễn (AIH-like), điển hình là nồng độ kháng thể kháng nhân hoặc kháng cơ trơn tăng cao cùng sự gia tăng kháng thể dịch thể [4, 8].
Thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật
Độc tính đối với gan và thận của dịch chiết lá khát đã được chứng minh rõ rệt qua mô hình thử nghiệm cận mạn tính công bố năm 2012 [3]. Nghiên cứu tiến hành trên 48 chuột cống trắng chủng Sprague-Dawley, chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm cho cả con đực và con cái (12 con mỗi nhóm) [3]. Nhóm đối chứng uống nước cất, trong khi các nhóm can thiệp dùng dịch chiết thô lá khát theo các mức liều 500 mg/kg, 1000 mg/kg hoặc 2000 mg/kg mỗi ngày qua đường miệng liên tục trong 4 tuần [3].
Kết quả sau 4 tuần ghi nhận chuột dùng dịch chiết lá khát bị phì đại gan kèm theo các biến đổi bất thường của men gan AST và phosphatase kiềm (ALP) ở cả chuột đực lẫn chuột cái [3]. Riêng chuột cái còn bị suy giảm nồng độ albumin và tăng creatinine huyết thanh [3]. Kết quả giải phẫu bệnh khẳng định tổn thương độc chất trên mô học tại gan ở cả hai giới, cùng tổn thương độc chất thận xuất hiện riêng ở chuột cái [3].
Bằng chứng lâm sàng về suy gan cấp tính
Trên người, tổn thương gan cấp tính do lá khát có thể bùng phát nhanh chóng ngay cả ở người trẻ tuổi [2]. Năm 2018, một báo cáo lâm sàng tại Canada ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 24 tuổi nhập viện cấp cứu vì tổn thương tế bào gan cấp [2]. Người bệnh có biểu hiện vàng mắt, vàng da, buồn nôn, mệt mỏi, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu và đau tức hạ sườn phải kéo dài 1 tuần trước viện [2].
Người này không sử dụng thuốc kê đơn, thực phẩm bổ sung, rượu bia hay chất kích thích khác, nhưng có tiền sử nhai lá khát thường xuyên suốt nhiều năm [2]. Các xét nghiệm vi sinh và huyết thanh học loại trừ viêm gan virus hoàn toàn [2]. Kết quả sinh thiết gan xác chẩn bệnh nhân bị viêm gan ứ mật cấp tính [2]. Sau khi ngừng nhai lá khát, các chỉ số chức năng gan của bệnh nhân dần hồi phục [2]. Nguy cơ nhiễm độc gan từ lá khát tại các nước phương Tây cũng từng dẫn đến nhiều ca suy gan tối cấp, buộc phải ghép gan hoặc tử vong [2, 4].
Xơ gan và tử vong do lạm dụng mạn tính
Hậu quả của việc lạm dụng lá khát không dừng lại ở đợt cấp mà còn tiến triển âm thầm thành xơ gan mất bù [4]. Một nghiên cứu tiến hành trong 14 tháng (từ tháng 12 năm 2012) tại Bệnh viện Al Hayatt, Somaliland đã khảo sát loạt ca bệnh xơ gan không rõ nguyên nhân [4]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận 8 nam giới trong độ tuổi từ 27 đến 70 mắc xơ gan không do rượu hay nhiễm trùng [4].
Cả 8 bệnh nhân đều có thói quen nhai lá khát trong nhiều năm, với lượng tích lũy dao động từ 15 đến 128 bó-năm (tính bằng số bó lá dùng mỗi ngày nhân số năm sử dụng) [4]. Kết quả sinh thiết gan ở một trường hợp phù hợp với tổn thương độc chất do lá khát gây ra [4]. Đáng chú ý, 4 trong số 8 bệnh nhân (tương đương 50%) đã tử vong trong thời gian theo dõi nghiên cứu, cho thấy mức độ tàn phá nghiêm trọng của thói quen này [4]. Tại Đan Mạch, một báo cáo năm 2016 cũng mô tả 6 bệnh nhân gốc Somalia bị viêm gan nhiễm độc nặng nghi do nhai lá khát [5].
Đặc điểm tổn thương gan dạng tự miễn
Mối liên hệ giữa lá khát và tổn thương gan thể tự miễn được làm sáng tỏ thêm qua một nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Trung tâm King Fahad ở Jazan, thực hiện từ tháng 1 năm 2017 đến tháng 5 năm 2024 [6]. Nghiên cứu phân tích dữ liệu của 63 bệnh nhân (62 nam, chiếm 98,4%) có độ tuổi trung vị là 35 tuổi (khoảng tứ phân vị 29-41 tuổi) bị tổn thương gan có liên quan đến việc tiêu thụ lá khát [6]. Toàn bộ bệnh nhân có dấu hiệu xơ gan từ trước hoặc mắc viêm gan virus đều bị loại trừ [6].
Kết quả cho thấy 76,2% bệnh nhân (48 người) mang mô hình tổn thương tế bào gan với hệ số R lớn hơn 5 [6]. Nồng độ globulin miễn dịch IgG vượt mức 20 g/L xuất hiện ở 61,5% trường hợp (41 người) [6]. Hơn một nửa số bệnh nhân dương tính với ít nhất một tự kháng thể: kháng thể kháng nhân (ANA) chiếm 47,6%, kháng thể kháng cơ trơn (SMA) chiếm 55,6% và kháng thể kháng ty thể (AMA) chiếm 4,8% [6]. Có tới 90,5% bệnh nhân (57 người) phải tiếp nhận điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch [6].
Mặc dù vậy, giả thuyết liệu lá khát trực tiếp gây bệnh tự miễn hay chỉ thúc đẩy phản ứng miễn dịch trên cơ địa đặc thù vẫn còn nhiều điểm cần đào sâu [7]. Một nghiên cứu năm 2018 tại miền Đông Ethiopia trên người trưởng thành không có bệnh tự miễn hoặc bệnh gan lâm sàng so sánh 169 người đang nhai lá khát với 104 người chưa từng dùng [7]. Tỷ lệ dương tính với ANA ở nhóm dùng lá khát là 4,1% so với 0% ở nhóm không dùng (p = 0,047) [7]. Tuy nhiên, tỷ lệ SMA (16,0% so với 14,4%) và AMA (24,9% so với 26,9%) không khác biệt có ý nghĩa thống kê sau khi hiệu chỉnh tuổi và giới tính [7]. Điều này chỉ ra rằng kháng thể xuất hiện có thể phản ánh phản ứng miễn dịch thứ phát do hoại tử mô gan hơn là cơ chế tự miễn đơn thuần [7].
Những ngộ nhận thường gặp về lá khát
Rất nhiều người tiêu dùng tại các quốc gia bản địa xem lá khát như một loại thảo mộc hoàn toàn vô hại dùng cho giao tiếp xã hội [4]. Một số người tìm đến loại lá này nhằm tăng độ tỉnh táo, hưng phấn hoặc tận dụng tác dụng ức chế cơn thèm ăn để giảm cân [1]. Nghiên cứu trên 385 người cho thấy chỉ số khối cơ thể (BMI) và chỉ số khối mỡ (FMI) ở người nhai lá khát thấp hơn so với người không dùng [1].
Tuy nhiên, lợi ích giảm cảm giác thèm ăn bị đánh đổi bởi hàng loạt rủi ro nội tạng [1]. Lá khát làm co mạch, tăng huyết áp tâm trương, tăng nguy cơ co thắt mạch vành và nhồi máu cơ tim cấp [1, 5]. Tổn thương gan do lá khát diễn tiến âm thầm, không có biểu hiện cảnh báo sớm cho đến khi suy gan hoặc vàng da bùng phát dữ dội [2, 3].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa
Do độc tính gan và các hệ lụy chuyển hóa phức tạp, lá khát không phải là sản phẩm thảo dược an toàn [1, 5]. Bất kỳ ai có tiền sử men gan cao, bệnh gan tiềm ẩn hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan đều có nguy cơ suy gan bùng phát khi tiếp xúc với thảo mộc này [2, 8].
Phụ nữ mang thai là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước lá khát [8]. Một nghiên cứu công bố năm 1987 trên những trẻ sinh đủ tháng, đơn thai khỏe mạnh từ các ca thai kỳ bình thường phát hiện cân nặng sơ sinh trung bình của trẻ thấp hơn đáng kể nếu mẹ có nhai lá khát thường xuyên hoặc ngắt quãng (p < 0,001) [8]. Dùng lá khát trong thai kỳ là hành vi gây hại trực tiếp tới sự phát triển bình thường của thai nhi [8].
Áp dụng thực tế và khuyến cáo chuyên môn
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp lá khát vào danh mục chất gây lạm dụng do những nguy hại nghiêm trọng đối với sức khỏe [1]. Đa số các nước thành viên Liên minh châu Âu (EU), nhóm G-7 cùng nhiều quốc gia phát triển như Đức, Pháp, Hà Lan, Mỹ và Canada đã ban hành lệnh cấm nhập khẩu, phân phối và sử dụng lá khát [3, 5].
Người dân không nên tự ý tìm mua hay sử dụng các sản phẩm xách tay trôi nổi chứa lá khát dưới bất kỳ hình thức nào. Nếu từng tiếp xúc với loại cây này và xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, chán ăn kéo dài, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu hoặc vàng mắt, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để làm xét nghiệm men gan và nhận tư vấn chuyên môn kịp thời.
