Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các triệu chứng đau rát họng, ho khan, khản tiếng lại xuất hiện phổ biến ở nhiều gia đình. Để làm dịu cổ họng, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó việc đào rễ cây cam thảo dây phơi khô nấu nước uống được xem là một phương pháp tiện lợi vì có vị ngọt thanh dễ uống.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là việc tự ý sử dụng rễ cam thảo dây để trị ho, viêm họng tiềm ẩn nguy cơ độc hại rất lớn cho cả gan lẫn thận, hoàn toàn không an toàn như lời đồn. Loài cây này chứa độc tố có thể gây hoại tử tế bào gan, suy thận cấp và phá hủy nhiều cơ quan nội tạng quan trọng nếu sử dụng tùy tiện.

Hiểu lầm tai hại từ tên gọi cam thảo dây

Cây cam thảo dây, tên khoa học là Abrus precatorius (còn được gọi là cườm thảo, dây chi chi hay dây cam thảo), là một loài thực vật thuộc họ Đậu (Leguminosae) [1]. Do rễ và lá của cây có chứa các hợp chất tạo vị ngọt thanh dịu giống vị cam thảo bắc, người dân ở nhiều vùng nông thôn thường có thói quen hái lá hoặc đào rễ về sắc nước uống giải nhiệt, chữa ho và trị viêm họng.

Sự nhầm lẫn nguy hiểm nằm ở chỗ nhiều người đánh đồng cam thảo dây với cam thảo bắc chính quy (Glycyrrhiza uralensis). Trong khi cam thảo bắc là vị thuốc kinh điển đã được nghiên cứu kỹ lưỡng về dược tính và liều lượng, thì cam thảo dây lại là loài cây mang độc tính cao [1]. Toàn bộ các bộ phận của cây cam thảo dây đều chứa độc tố toxalbumin mang tên abrin [1]. Việc ngâm ủ, nấu nước rễ cây uống mỗi ngày để trị viêm họng vô tình đưa độc chất này vào cơ thể mà người dùng không hề hay biết.

Cơ chế tàn phá tế bào của độc tố abrin

Để hiểu vì sao cam thảo dây đe dọa nghiêm trọng tới gan và thận, cần phân tích bản chất của độc tố abrin. Đây là một phytotoxin (độc tố thực vật) cực mạnh, có cấu trúc và cơ chế hoạt động tương tự như ricin nhưng thậm chí còn có độc tính cao hơn cả ricin [2], [3]. Ở người, liều gây tử vong ước tính của abrin vô cùng nhỏ, chỉ dao động trong khoảng từ 0,1 đến 1 microgram trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể [4], [5].

Về mặt sinh học phân tử, abrin thuộc nhóm protein bất hoạt ribosome loại II (type II ribosome-inactivating proteins) [6]. Khi xâm nhập vào cơ thể, abrin gây chết tế bào bằng cách làm bất hoạt vĩnh viễn ribosome thông qua quá trình khử purin đặc hiệu theo vị trí, từ đó triệt tiêu hoàn toàn khả năng tổng hợp protein của tế bào [6]. Đồng thời, abrin gây ra tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng, kích thích giải phóng các cytokine gây viêm và kích hoạt con đường tín hiệu Fas dẫn đến sự tự hủy hoại tế bào hàng loạt [2]. Vì gan và thận là hai cơ quan đảm nhận vai trò chuyển hóa và đào thải chất độc chính của cơ thể, chúng trở thành mục tiêu hứng chịu sự phá hủy nặng nề nhất từ độc chất này.

Gan bị tàn phá: Men gan tăng vọt và hoại tử mô

Các nghiên cứu khoa học đã ghi nhận những tổn thương sâu sắc mà chiết xuất cam thảo dây và độc tố abrin gây ra trên chức năng gan. Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã khảo sát tác động độc tính của dịch chiết nước từ cây Abrus precatorius trên 20 con chuột cống trắng đực trong thời gian 18 ngày [7]. Động vật thí nghiệm được chia đều thành 4 nhóm, mỗi nhóm 5 con; trong đó nhóm A là nhóm đối chứng, còn các nhóm B, C và D được cho uống dịch chiết với liều lượng lần lượt là 400 mg/kg, 800 mg/kg và 1.600 mg/kg thể trọng [7].

Kết quả xét nghiệm sinh hóa máu sau 18 ngày cho thấy dịch chiết này khiến nồng độ protein toàn phần, albumin, men gan alanine amino transaminase (ALT), aspartate amino transferase (AST), men phosphatase kiềm (ALP) và bilirubin toàn phần trong huyết thanh đều tăng cao rõ rệt [7]. Hiện tượng men gan và bilirubin tăng vọt là chỉ dấu điển hình cho thấy tế bào gan bị viêm hoại tử và chức năng bài tiết mật của gan bị tắc nghẽn nghiêm trọng [7].

Mức độ độc hại trên gan càng được khẳng định rõ trong một nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột nhắt trắng Swiss albino [5]. Các nhà khoa học xác định liều gây chết trung bình qua đường phúc mạc (LD50) của abrin tinh khiết trên chuột là 0,91 microgram/kg thể trọng [5]. Khi cho chuột tiếp xúc với liều 0,4 LD50 và 1,0 LD50 rồi theo dõi vào các ngày 1, 3 và 7, nồng độ các men gan GOT (AST) và GPT (ALT) trong huyết tương đều gia tăng đáng kể ở cả hai mức liều [5]. Ở mức liều 1,0 LD50, chỉ số phosphatase kiềm và bilirubin tăng cao, trong khi lượng glutathione (GSH) bảo vệ gan bị sụt giảm và mức độ peroxy hóa lipid màng tế bào tăng lên rõ rệt theo liều lượng, đi kèm những tổn thương thoái hóa nghiêm trọng trên mô bệnh học của gan [5].

Một nghiên cứu vào năm 2022 trên chuột BALB/c cũng xác nhận abrin gây nhiễm độc gan nặng nề thông qua việc làm bùng phát stress oxy hóa, phản ứng viêm dữ dội và kích hoạt mạnh mẽ con đường Fas gây chết tế bào gan [2]. Trên lâm sàng người, một báo cáo ca bệnh vào năm 2024 ghi nhận trường hợp người phụ nữ 37 tuổi tử vong sau 5 ngày trúng độc hạt cam thảo dây [1]. Kết quả xét nghiệm trước khi tử vong cho thấy men gan tăng rất cao; khi tiến hành mổ tử thi và sinh thiết mô, bề mặt gan xuất hiện các nốt xuất huyết điểm, cấu trúc vi thể cho thấy gan bị thoái hóa mỡ và hoại tử tế bào trên diện rộng [1].

Nguy cơ suy thận cấp và tổn thương ống thận

Bên cạnh lá gan, thận là cơ quan thứ hai chịu tổn thương trực tiếp và nghiêm trọng khi cơ thể tiếp xúc với các thành phần của cam thảo dây. Khi lọc máu để đào thải các chất độc, các tế bào biểu mô ống thận phải tiếp xúc trực tiếp với độc tố, dẫn đến suy giảm chức năng lọc nhanh chóng.

Nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2017 đã đánh giá độc tính trên thận của abrin ở chuột nhắt được tiêm liều 0,5 và 1,0 LD50 qua đường phúc mạc, theo dõi tại các mốc ngày 1, 3 và 7 sau phơi nhiễm [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng abrin làm cạn kiệt lượng glutathione khử (GSH) và làm tăng mạnh hiện tượng peroxy hóa lipid tại thận [6]. Độc tố này kích hoạt phản ứng viêm mô thận thông qua việc gia tăng biểu hiện của enzyme gelatinase MMP-9 và phức hợp MMP-9/NGAL [6]. Đáng chú ý, phân tích Western blot cho thấy sự gia tăng đột biến của các dấu ấn sinh học tổn thương thận mới bao gồm Clusterin, Cystatin C và NGAL, đồng thời hình ảnh mô học thận xác nhận những biến đổi viêm cấu trúc rõ rệt [6].

Tình trạng suy giảm chức năng thận do cam thảo dây cũng được chứng minh qua các chỉ số sinh hóa máu. Ở nghiên cứu năm 2015, liều 1,0 LD50 abrin đã khiến nồng độ urea, acid uric và creatinine trong máu chuột tăng vọt [5]. Sự tích tụ của urea và creatinine phản ánh tình trạng suy giảm cấp tính độ lọc cầu thận [5]. Trong thực tế lâm sàng, các báo cáo y khoa ghi nhận suy thận cấp là biến chứng rất thường gặp ở những trường hợp trúng độc Abrus precatorius [1], [8], [4]. Báo cáo mổ tử thi năm 2024 cho thấy hai quả thận của bệnh nhân bị sung huyết, ranh giới vỏ tủy bị lu mờ và hình ảnh mô bệnh học khẳng định bệnh nhân bị hoại tử ống thận cấp (acute tubular necrosis) [1].

Nguy hại khôn lường tới hệ huyết học và sinh sản

Không dừng lại ở gan và thận, việc đưa dịch chiết cây cam thảo dây vào cơ thể còn tàn phá nhiều hệ cơ quan khác. Trong thử nghiệm bán trường diễn 18 ngày trên chuột cống, dịch chiết nước của Abrus precatorius đã làm giảm nghiêm trọng thể tích khối hồng cầu (PCV), nồng độ huyết sắc tố (Hb), số lượng hồng cầu (RBC), số lượng bạch cầu (WBC), thể tích trung bình hồng cầu (MCV) và lượng huyết sắc tố trung bình hồng cầu (MCH) [7]. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột cũng cho thấy liều 1,0 LD50 abrin làm biến đổi sâu sắc số lượng hồng cầu, bạch cầu và huyết sắc tố [5]. Điều này chỉ ra rằng độc chất của cây có khả năng ức chế tủy xương và gây tán huyết, dẫn đến thiếu máu và suy giảm miễn dịch nghiêm trọng [7], [8], [5].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2007 còn phát hiện tác động tiêu cực của dịch chiết cây cam thảo dây lên hệ sinh dục nam [7]. Về mặt mô bệnh học, tinh hoàn của chuột bị thoái hóa rõ rệt với sự suy giảm số lượng tế bào biểu mô lót ống sinh tinh, số lượng tinh trùng giảm sút mạnh và chỉ còn rải rác các tế bào Sertoli [7]. Đây là bằng chứng cho thấy việc sử dụng dịch chiết từ loài cây này dài ngày có thể gây độc cho cơ quan sinh sản và đe dọa khả năng sinh sản của nam giới [7].

Độc tính bán trường diễn từ rễ: Vì sao đun sắc uống vẫn nguy hiểm?

Nhiều người dân thường có niềm tin rằng độc tố của cây cam thảo dây chỉ tập trung ở hạt màu đỏ đen, còn phần thân, rễ hoặc lá nấu chín thì hoàn toàn vô hại. Đây là một quan niệm hết sức sai lầm. Y văn đã khẳng định rõ ràng rằng độc tố toxalbumin abrin phân bố ở tất cả các bộ phận của cây Abrus precatorius [1]. Mặc dù hạt chứa nồng độ đậm đặc nhất và nguy hiểm nhất khi bị nghiền nát, nhưng rễ và lá cây vẫn chứa độc chất này [7], [1].

Thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 18 ngày dùng dịch chiết nước qua đường uống đã chứng minh độc tính tích lũy làm tổn thương gan, biến đổi máu và thoái hóa mô [7]. Việc người dân tự ý đào rễ cây trong tự nhiên về sắc uống hàng ngày đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể một lượng độc tố không được định lượng. Do abrin là một chất ức chế tổng hợp protein không thể đảo ngược, sự tích tụ dần dần của chất này có thể âm thầm hủy hoại các tế bào biểu mô ống thận và tế bào gan [5], [6]. Đến khi người bệnh xuất hiện các triệu chứng như vàng mắt, chán ăn, mệt mỏi, tiểu ít hoặc phù nề thì các tổn thương nội tạng đã bước vào giai đoạn nghiêm trọng.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa cam thảo dây?

Trước những bằng chứng rõ ràng về độc tính tế bào, mọi người dân đều không nên tùy tiện sử dụng các bộ phận của cây cam thảo dây làm nước uống. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa:

  • Trẻ nhỏ: Trẻ em có cơ thể non nớt và nhạy cảm gấp nhiều lần người lớn. Báo cáo y khoa năm 2015 từng cảnh báo trường hợp một bệnh nhi 18 tháng tuổi bị ngộ độc hạt Abrus precatorius với triệu chứng sốt đột ngột, nôn mửa, tiêu chảy, mất nước và nồng độ men phosphatase kiềm tăng vọt [4]. Độc tố abrin có thể đe dọa tính mạng trẻ nhỏ chỉ với một lượng cực kỳ nhỏ dưới 1 microgram/kg thông qua các biến chứng suy gan, suy thận và phù não [4].
  • Người có tiền sử bệnh lý gan, thận: Những người đang bị viêm gan, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc suy giảm chức năng thận nếu sử dụng cam thảo dây sẽ khiến tình trạng suy gan, suy thận tiến triển nhanh chóng thành hoại tử ống thận cấp và suy đa tạng [1], [2], [6].
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú: Độc tố ức chế tổng hợp protein có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi, gây nguy cơ dị tật hoặc sảy thai.
  • Nam giới trong độ tuổi sinh sản: Dịch chiết cam thảo dây đã được chứng minh gây thoái hóa tinh hoàn và làm suy giảm nghiêm trọng số lượng tinh trùng [7].

Giải pháp an toàn khi bị ho và viêm họng

Thay vì mạo hiểm sức khỏe của bản thân với những loại cây cỏ hoang dại chứa độc tính cao như cam thảo dây, người dân nên áp dụng các biện pháp khoa học và đã được kiểm chứng an toàn để bảo vệ đường hô hấp:

  • Ưu tiên các thảo dược lành tính: Để làm dịu cơn ho và đau rát họng, có thể sử dụng các nguyên liệu quen thuộc trong bếp như mật ong nguyên chất, chanh tươi, gừng, tắc chưng đường phèn hoặc lá húng chanh. Đây là những nguyên liệu có tính kháng khuẩn nhẹ, làm dịu niêm mạc họng tự nhiên mà không gây độc hại cho gan và thận.
  • Sử dụng cam thảo bắc chuẩn hóa: Nếu muốn dùng cam thảo để dẫn thuốc hoặc tạo vị ngọt dễ uống, người tiêu dùng chỉ nên mua cam thảo bắc (Glycyrrhiza uralensis) tại các cơ sở đông dược uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được cấp phép lưu hành. Tuy nhiên, ngay cả với cam thảo bắc chính quy, cũng không nên lạm dụng dài ngày.
  • Giữ ấm và vệ sinh họng: Uống nhiều nước ấm, súc họng hàng ngày bằng nước muối sinh lý 0,9%, giữ ấm vùng cổ ngực khi trời lạnh và đeo khẩu trang khi ra ngoài để tránh khói bụi kích ứng đường thở.
  • Thăm khám chuyên khoa kịp thời: Khi các triệu chứng ho, đau họng kéo dài trên một tuần, ho kèm sốt cao, khạc đờm đặc có màu hoặc khó thở, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc phù hợp. Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm các loại rễ cây rừng trên mạng hoặc hái cây ven đường về uống để tránh nguy cơ ngộ độc nguy hiểm đến tính mạng [3].

Việc sử dụng rễ cam thảo dây trị ho là một kinh nghiệm dân gian tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích. Độc tố abrin tồn tại trong loài cây này là một chất kịch độc có khả năng hủy hoại gan, làm suy thận cấp và ức chế tủy xương [7], [1], [6]. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, bảo vệ sức khỏe bằng các phương pháp y khoa chuẩn mực và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi sử dụng bất kỳ loại cây thuốc dân gian nào.