Nhiều người thường nhầm lẫn hạt cam thảo dây với các loại đậu hạt thông thường hoặc dùng làm hạt vòng đeo tay trang trí nhờ lớp vỏ đỏ đen bắt mắt. Tuy nhiên, hạt của loài cây này chứa abrin, một trong những độc chất tự nhiên có độc lực mạnh nhất đối với cơ thể con người [1], [2]. Khi vô tình nhai vỡ hoặc uống phải loại hạt này, người bệnh và gia đình thường hoang mang không biết bao lâu thì triệu chứng ngộ độc mới xuất hiện và mức độ nguy hiểm đến tính mạng ra sao.

Thông thường, các triệu chứng đường tiêu hóa do ngộ độc hạt cam thảo dây sẽ bộc lộ sớm trong vài giờ đầu sau khi độc chất giải phóng vào lòng ruột [1], [2]. Tuy nhiên, diễn tiến tổn thương tế bào và suy đa cơ quan có thể âm thầm tiến triển trong những ngày tiếp theo, dẫn đến tình trạng suy thận, hoại tử gan, phù não, thậm chí tử vong sau nhiều ngày nếu không được cấp cứu tích cực [1], [3].

Cơ chế tác động tế bào của độc tố abrin từ cam thảo dây

Cây cam thảo dây có tên khoa học là Abrus precatorius, thuộc họ Đậu (Leguminosae), trong dân gian còn được biết đến với các tên gọi khác như cườm thảo, dây cam thảo, hạt mắt cua, hạt rosary [1], [2], [3]. Mọi bộ phận của cây đều chứa độc tố, nhưng hàm lượng tập trung cao nhất ở hạt [3]. Chất độc chính bên trong hạt là abrin, một loại toxalbumin thuộc nhóm protein bất hoạt ribosome loại II [4], [3].

Về mặt cấu trúc và chức năng, abrin có tính chất tương tự như ricin (độc tố từ hạt thầu dầu) nhưng độc tính cao hơn rất nhiều [4], [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng abrin có độc lực mạnh gấp 75 lần so với ricin [4]. Khi đi vào cơ thể, chuỗi protein của abrin bám vào bề mặt tế bào rồi xâm nhập vào bên trong nội bào, gây ngưng trệ quá trình tổng hợp protein và dẫn đến cái chết của tế bào trên diện rộng [4]. Liều tử vong ước tính ở người của abrin là cực kỳ thấp, chỉ dao động từ 0,1 đến dưới 1 microgram trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể [1], [2]. Chỉ cần nhai và nuốt từ 1 đến 2 hạt vỡ cũng đã có thể dẫn tới tử vong [2].

Thời gian xuất hiện triệu chứng và các giai đoạn tiến triển

Tác động ngộ độc của hạt cam thảo dây diễn ra theo từng giai đoạn rõ rệt, từ phản ứng kích ứng đường tiêu hóa đến tổn thương thực thể ở nhiều cơ quan nội tạng [2], [3].

Giai đoạn đầu thường biểu hiện cấp tính ngay ở hệ tiêu hóa khi lớp niêm mạc tiếp xúc trực tiếp với độc chất [2]. Người bệnh có thể xuất hiện nôn ói đột ngột, sốt, đau quặn bụng dữ dội và tiêu chảy dạng phân nước [1], [2]. Do độc chất gây viêm dạ dày ruột xuất huyết kèm các vết trợt loét niêm mạc, tình trạng tiêu chảy sau đó sẽ nhanh chóng chuyển sang đi ngoài phân đen hoặc tiêu chảy ra máu tươi cùng với triệu chứng nôn ra máu [2], [6], [3]. Tình trạng mất nước nghiêm trọng và rối loạn điện giải thường phát triển rất nhanh sau các đợt nôn và tiêu chảy liên tục [1], [3].

Giai đoạn sau là quá trình hấp thu độc tố vào máu và phân tán đi khắp cơ thể, gây suy đa tạng [1], [3]. Các tổn thương này có thể trở nên nghiêm trọng trong những ngày tiếp theo [3]. Chất độc gây hoại tử tế bào gan, suy thận cấp, tiểu ra máu và ảnh hưởng trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương [2], [7], [3]. Người bệnh có thể lừ đừ, ngủ gà, bồn chồn lo âu, co giật, lú lẫn, hôn mê và suy hô hấp [2], [7], [3]. Trong một trường hợp ghi nhận tử vong, bệnh nhân đã tử vong vào ngày thứ 5 sau khi uống hạt cam thảo dây nghiền nát [3].

Các bằng chứng từ ca bệnh thực tế và nghiên cứu khoa học

Y văn ghi nhận ngộ độc hạt cam thảo dây có tỷ lệ gặp hiếm nhưng để lại hậu quả đặc biệt nặng nề qua nhiều báo cáo lâm sàng:

Tại Trung Quốc, một báo cáo năm 2017 đã mô tả trường hợp bé gái 16 tuổi nuốt 10 hạt cam thảo dây đã nghiền nát [2]. Bệnh nhân nhập viện khoa tiêu hóa trong tình trạng ngủ gà, lo âu, nôn nhiều, đau bụng, tiêu chảy, đi ngoài ra máu và tiểu ra máu [2]. Nhờ được tiến hành ngay các biện pháp tích cực như rửa dạ dày, dùng thuốc tẩy xổ, thuốc ức chế bơm proton (PPI) để ức chế acid dạ dày, bảo vệ gan, cầm máu, bù thể tích tuần hoàn và điện giải, kết hợp lọc máu liên tục (CRRT) và hấp phụ máu (hemoperfusion), các triệu chứng nôn, đau bụng, xuất huyết đường tiêu hóa và tiểu máu đã giảm dần [2]. Bệnh nhân hồi phục hoàn toàn sau 3 tháng theo dõi mà không để lại biến chứng [2].

Tại Mỹ, một trường hợp bé trai 18 tháng tuổi nhập viện cấp cứu được công bố năm 2015 với biểu hiện sốt đột ngột, nôn mửa, tiêu chảy và mất nước [1]. Ban đầu gia đình nhầm tưởng trẻ chỉ bị viêm dạ dày ruột nặng thông thường, cho đến khi phát hiện hạt màu sắc sặc sỡ trong 3 lần thay tã liên tiếp và được trung tâm chống độc xác định là hạt Abrus precatorius [1]. Đáng chú ý, kết quả xét nghiệm máu của bệnh nhi này cho thấy men phosphatase kiềm (alkaline phosphatase) tăng cao đơn độc mà không tìm thấy bệnh lý nền tương ứng [1].

Tại Ấn Độ, một báo cáo giải phẫu tử thi năm 2024 ghi nhận trường hợp người phụ nữ 37 tuổi ăn hạt cam thảo dây nghiền nát [3]. Bệnh nhân ban đầu xuất hiện nôn ói nhiều lần, tiêu chảy, sau đó chóng mặt, đau vùng thượng vị và đi ngoài ra máu [3]. Mặc dù đã được truyền dịch bù thể tích, rửa dạ dày, dùng than hoạt và điều trị bảo tồn, bệnh nhân vẫn rơi vào tình trạng biến đổi ý thức, suy thận cấp, rối loạn điện giải nghiêm trọng [3]. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy bạch cầu tăng cao, nồng độ urê và creatinin tăng vọt cùng men gan tăng [3]. Bệnh nhân tử vong sau 5 ngày [3]. Kết quả giải phẫu tử thi phát hiện não và phổi bị sung huyết và phù nề; khoang phúc mạc chứa 500 mL dịch màu rơm; xuất huyết dạng chấm xuất hiện trên bề mặt phổi, tim, gan; niêm mạc ống tiêu hóa bị xuất huyết; gan bị thoái hóa mỡ và hoại tử tế bào; thận bị hoại tử ống thận cấp [3]. Xét nghiệm độc chất sau tử vong xác nhận dương tính với abrin [3].

Bên cạnh tổn thương tiêu hóa và gan thận thông thường, độc tính của hạt cam thảo dây còn ghi nhận nhiều biểu hiện bất thường trên hệ thần kinh [7], [6]. Năm 2008, một báo cáo tại Ấn Độ mô tả 2 ca bệnh ngộ độc có tình trạng tăng áp lực nội sọ và phù gai thị [6]. Trong đó, một bệnh nhân hồi phục hoàn toàn sau khi được điều trị hạ áp lực nội sọ, bệnh nhân còn lại tử vong trước khi điều trị kịp thời [6]. Do đó, nghiên cứu này đề xuất nên soi đáy mắt và chụp hình ảnh sọ não định kỳ ở bệnh nhân ngộ độc nặng có tổn thương thần kinh trung ương nhằm phát hiện sớm phù não [6]. Một báo cáo năm 2016 cũng ghi nhận một trẻ nhỏ sau khi vô tình nuốt hạt đã xuất hiện rối loạn tri giác và co giật ngay từ giai đoạn đầu [7].

Về đường phơi nhiễm qua hô hấp, nghiên cứu năm 2019 trên chuột nhắt trắng (BALB/c) cho thấy hít khí dung chứa abrin là con đường gây độc nặng nhất [8]. Độc tố kích hoạt các tế bào viêm CD11b+, giải phóng bạch cầu trung tính, làm tăng hoạt độ LDH, beta-glucuronidase, myeloperoxidase, protein, CRP và biểu hiện MMP-9 trong dịch rửa phế quản phế nang, dẫn đến phản ứng viêm cấp tính, stress oxy hóa, phù phổi và tổn thương mô phổi nghiêm trọng [8].

Về phương pháp đặc hiệu, hiện nay vẫn chưa có bất kỳ loại thuốc giải độc đặc hiệu nào đối với abrin được phê duyệt sử dụng trên người [2], [8]. Một nghiên cứu năm 2017 đã chế tạo một protein tái tổ hợp kết hợp chuỗi A của abrin và chuỗi A của ngưng kết tố Abrus precatorius, cho thấy khả năng sinh kháng thể trung hòa bảo vệ 100% chuột thí nghiệm khi tiếp xúc với liều gây chết LD50 gấp 45 đến 50 lần, mở ra triển vọng phát triển vắc xin trong tương lai [4].

Dấu hiệu cảnh báo suy đa tạng cần cấp cứu khẩn cấp

Do abrin phá hủy tế bào toàn thân, người bị nhiễm độc cần được đưa đến cơ sở y tế có đơn vị hồi sức cấp cứu ngay lập tức khi xuất hiện các dấu hiệu chỉ điểm tổn thương tạng [1], [2], [3]:

  • Biểu hiện xuất huyết tiêu hóa dữ dội: Nôn ra máu đỏ tươi, đi ngoài phân lỏng toàn máu hoặc đi phân đen sệt như hắc ín [2], [3].
  • Biểu hiện tổn thương gan và hoại tử gan: Đau dữ dội vùng thượng vị hoặc hạ sườn phải, nôn liên tục, men gan tăng vọt trong xét nghiệm máu [6], [3].
  • Biểu hiện suy thận cấp: Lượng nước tiểu giảm rõ rệt, tiểu ra máu đỏ hoặc nước tiểu sẫm màu, urê và creatinin máu tăng cao [2], [3].
  • Biểu hiện thần kinh và phù não: Chóng mặt, lơ mơ, ngủ gà, bồn chồn kích động, co giật, lú lẫn, rối loạn tri giác, mất ý thức hoặc phát hiện phù gai thị khi soi đáy mắt [2], [7], [6], [3].
  • Biểu hiện sốc tuần hoàn và hô hấp: Mất nước nặng, rối loạn nhịp, tụt huyết áp kéo dài, khó thở, phù phổi cấp hoặc tổn thương phế nang [1], [8], [3].

Hiểu lầm thường gặp về độc tính của hạt cam thảo dây

Nhiều người lầm tưởng rằng hạt cam thảo dây là một loại thảo dược bổ dưỡng có thể đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, hoặc nhầm lẫn với vị thuốc cam thảo bắc dùng trong y học cổ truyền. Đây là sự nhầm lẫn nguy hiểm vì hạt cam thảo dây chứa độc chất chết người, việc sử dụng tùy tiện qua đường uống có thể gây tử vong [2], [3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là nghĩ rằng chỉ cần chạm nhẹ vào hạt hoặc nuốt phải hạt còn nguyên vẹn sẽ ngay lập tức bị ngộ độc nguy kịch. Thực tế, lớp vỏ ngoài của hạt cam thảo dây rất cứng [1], [7]. Y văn ghi nhận nếu nuốt trọn hạt còn nguyên vỏ mà không nhai vỡ, hạt thường đi qua đường tiêu hóa rồi đào thải ra ngoài theo phân mà không phóng thích lượng lớn độc chất, do đó ít khi gây bệnh cảnh toàn thân trầm trọng [1], [7]. Nguy cơ ngộ độc cấp tính đe dọa tính mạng xuất hiện khi hạt bị cắn nát, nhai vỡ hoặc bị nghiền vụn trước khi nuốt, khiến độc tố abrin được giải phóng trực tiếp và hấp thu vào cơ thể [2], [3].

Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất

Trẻ nhỏ là đối tượng dễ gặp tai nạn ngộ độc ngẫu nhiên nhất [1], [7]. Với đặc điểm hạt có màu sắc rực rỡ, kết hợp giữa màu đỏ tươi và đốm đen, trẻ em rất dễ tò mò, lượm nhặt làm đồ chơi hoặc bỏ vào miệng nhai nuốt [1]. Do thể trọng nhỏ của trẻ em, chỉ một lượng độc chất rất nhỏ cũng đủ để đạt nồng độ gây độc trên mỗi kilôgam cân nặng [1].

Thanh thiếu niên và người lớn có tâm lý tò mò, tìm kiếm các chất độc trên internet cũng là đối tượng cần cảnh báo [5]. Một nghiên cứu năm 2023 đã báo cáo ca bệnh tìm kiếm thông tin về hạt cam thảo dây trên mạng để mua và sử dụng với mục đích tự hại [5]. Sự tiếp cận không kiểm soát các loại hạt độc trên mạng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chết người trong cộng đồng [5].

Hướng dẫn xử trí ban đầu và phòng ngừa trong đời sống

Khi phát hiện hoặc nghi ngờ một người đã nuốt phải hạt cam thảo dây bị vỡ, việc xử trí cần được tiến hành khẩn trương [5], [3]:

Không cố gắng tự điều trị tại nhà bằng các mẹo dân gian truyền miệng. Cần đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất có khả năng hồi sức cấp cứu [5], [3]. Nếu có thể, hãy mang theo mẫu hạt hoặc chụp ảnh cây thực vật nghi vấn để bác sĩ và trung tâm chống độc nhanh chóng định danh tác nhân [1].

Tại bệnh viện, người bệnh có thể được can thiệp sớm bằng rửa dạ dày, cho dùng than hoạt tính để hạn chế hấp thu độc chất nếu đến sớm [2], [3]. Các biện pháp hỗ trợ tích cực bao gồm bù dịch, điều chỉnh điện giải, bảo vệ gan, giảm tiết acid dạ dày và cầm máu [2], [3]. Trong những ca ngộ độc nặng, việc phối hợp lọc máu liên tục và hấp phụ máu đã được chứng minh mang lại hiệu quả bảo vệ tính mạng cho bệnh nhân [2]. Đối với bệnh nhân có dấu hiệu thần kinh, cần chủ động soi đáy mắt và kiểm tra áp lực nội sọ để xử trí sớm tình trạng phù não [6].

Để phòng ngừa tai nạn, tuyệt đối không trồng cây cam thảo dây làm cảnh trong khuôn viên gia đình có trẻ nhỏ. Không sử dụng hạt cam thảo dây để làm vòng tay, đồ thủ công mỹ nghệ hoặc xâu chuỗi cho trẻ em chơi [1]. Khi sử dụng bất kỳ loại dược liệu nào mang tên cam thảo, người dân cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc mua tại các cơ sở dược liệu được cấp phép để tránh dùng nhầm loài cây có độc.

Tóm lại, abrin từ hạt cam thảo dây là một chất kịch độc có khả năng gây hoại tử niêm mạc tiêu hóa và suy đa phủ tạng nguy hiểm [1], [2], [3]. Mặc dù các biểu hiện nôn mửa, tiêu chảy xuất hiện khá sớm, tổn thương gan thận và não bộ có thể tiếp tục tiến triển trong nhiều ngày [1], [3]. Việc hiểu rõ mối nguy, bảo quản an toàn và đến bệnh viện cấp cứu kịp thời là yếu tố quyết định để bảo vệ tính mạng trước độc chất chết người này [2], [5], [3].