Uống nước hãm lá cam thảo dây có giúp hạ đường huyết?

Thói quen dùng thảo dược dân gian và băn khoăn về cam thảo dây

Nhiều người bệnh đái tháo đường tại Việt Nam thường có xu hướng tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà để đun nước uống hàng ngày nhằm ổn định đường huyết. Trong đó, cam thảo dây (tên khoa học là Abrus precatorius) là loài thực vật thân leo phổ biến, từ lâu đã góp mặt trong các bài thuốc cổ truyền khu vực Á - Phi và y học dân gian tại Việt Nam ^[1], ^[2]. Dân gian thường hái lá của loài cây này đem phơi khô rồi hãm nước uống thay trà bởi vị ngọt thanh đặc trưng tự nhiên.

Tuy nhiên, liệu nước hãm từ lá cam thảo dây có thực sự giúp hạ đường huyết và thay thế được thuốc điều trị hay không? Các nghiên cứu khoa học hiện đại xác nhận chiết xuất lá cam thảo dây chứa nhiều hợp chất sinh học có khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa glucose trên tế bào và mô hình động vật ^[3], ^[1]. Dẫu vậy, việc uống nước hãm thủ công tại nhà chưa được kiểm chứng lâm sàng trên cơ thể người và không thể xem là phương pháp thay thế thuốc hạ đường huyết.

Cơ chế tác động: Chiết xuất lá hỗ trợ kiểm soát đường huyết như thế nào?

Để đường huyết trong máu duy trì ở mức an toàn, cơ thể dựa vào hai yếu tố then chốt: sự tiết insulin đầy đủ từ tế bào beta của tuyến tụy và khả năng tiếp nhận, sử dụng glucose của các mô cơ quan, đặc biệt là cơ xương. Khi cơ thể kháng insulin hoặc suy giảm tiết insulin, lượng đường tự do tích tụ trong máu sẽ dẫn đến bệnh đái tháo đường.

Chiết xuất lá cam thảo dây được ghi nhận tác động cùng lúc lên nhiều mắt xích trong chu trình chuyển hóa đường ^[3], ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hoạt chất trong lá có khả năng kích hoạt quá trình thu nạp đường tại tế bào cơ xương thông qua con đường truyền tín hiệu nội bào protein kinase B/PI3K ^[3], ^[2]. Bên cạnh đó, chiết xuất này còn kích thích tế bào beta đảo tụy tăng cường bài tiết insulin để đưa đường từ máu vào bên trong tế bào ^[4].

Ngoài ra, thảo dược này còn tác động đến quá trình tiêu hóa tinh bột ngay tại đường ruột. Một nghiên cứu công bố năm 2021 phát hiện dịch chiết lá có khả năng điều hòa hoạt tính của hai enzyme tiêu hóa quan trọng là alpha-amylase và alpha-glucosidase ^[1]. Khi hai enzyme này bị ức chế, tốc độ phân giải tinh bột thành đường đơn bị chậm lại, giúp ngăn ngừa tình trạng đường huyết tăng đột biến sau mỗi bữa ăn ^[1].

Bằng chứng từ phòng thí nghiệm: Tăng hấp thu glucose tại tế bào cơ

Cơ xương là cơ quan tiêu thụ phần lớn lượng đường dư thừa trong tuần hoàn máu. Năm 2024, một nghiên cứu in vitro chuyên sâu đã phân tích tác động của chiết xuất ethanol 50% từ lá cam thảo dây lên các tế bào cơ C2C12 ^[3]. Thử nghiệm sử dụng rosiglitazone – một loại thuốc kiểm soát tiểu đường quen thuộc – làm đối chứng dương ^[3].

Kết quả phân tích cho thấy chiết xuất lá cam thảo dây làm tăng đáng kể sự hấp thu glucose dưới kích thích của insulin tại tế bào cơ ^[3]. Đáng chú ý, ở nồng độ 250 microg/mL, mức tăng hấp thu glucose của chiết xuất lá thậm chí còn cao hơn đáng kể so với rosiglitazone ở nồng độ 1 microM ^[3]. Đi sâu vào sinh học phân tử, chiết xuất này làm tăng biểu hiện gen cơ chất thụ thể insulin 1 (IRS-1) và cơ chất Akt 160 kDa, dù không làm thay đổi trực tiếp biểu hiện gen vận chuyển glucose loại 4 (GLUT4) ^[3].

Phân tích hóa thực vật học bằng phương pháp sắc ký lỏng kết hợp khối phổ phân giải cao đã xác định được 55 hợp chất sinh học trong dịch chiết lá, chủ yếu gồm polyphenol, triterpenoid, saponin và alkaloid ^[3]. Trong đó, có 24 hợp chất lần đầu tiên được ghi nhận xuất hiện ở lá cam thảo dây ^[3]. Các hoạt chất chính đã biết bao gồm abrusin, precatorin I, glycyrrhizin, hemiphloin, isohemiphloin, hispidulin 4'-O-beta-D-glucopyranoside, homoplantaginin và cirsimaritin ^[3]. Sự hiện diện của nhóm hoạt chất này giải thích cho tiềm năng nâng cao độ nhạy insulin của mô cơ xương ^[3].

Bên cạnh khả năng hạ đường huyết, lá cây còn sở hữu tiềm năng chống oxy hóa mạnh mẽ. Một nghiên cứu năm 2013 cho thấy hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng trong các dịch chiết lá lần lượt đạt mức 1,65 đến 25,48 mg GAE/g và 6,20 đến 17,16 mg QE/g trọng lượng khô ^[5]. Nhờ đó, dịch chiết có khả năng dọn dẹp các gốc tự do như DPPH, OH, NO và ức chế quá trình peroxy hóa lipid gây tổn thương tế bào ^[5].

Thử nghiệm trên mô hình động vật: Khả năng kích thích tiết insulin và hạ đường huyết

Không dừng lại ở cấp độ đĩa nghiệm, tác động hạ đường huyết của lá cam thảo dây đã được thử nghiệm trên động vật mắc đái tháo đường thực nghiệm qua nhiều công trình nghiên cứu độc lập ^[1], ^[4], ^[6].

Vào năm 2016, một nghiên cứu trên chuột cống trắng bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất methanol lá cam thảo dây dùng đường uống với liều 200 mg/kg thể trọng liên tục trong 28 ngày ^[4]. Sau giai đoạn can thiệp, lượng đường huyết của nhóm chuột được điều trị đã giảm 32,39%, nồng độ insulin tuần hoàn tăng 73,95% và mức sụt giảm trọng lượng cơ thể được hồi phục 26,39% so với nhóm chuột bệnh không được điều trị ^[4]. Khi thử nghiệm trên dòng tế bào beta tuyến tụy MIN6-beta, chiết xuất cho thấy khả năng kích thích bài tiết insulin phụ thuộc vào nồng độ dịch chiết (từ 5 đến 500 microg/mL) và nồng độ glucose (từ 3 đến 16,7 mM) ^[4]. Quá trình này được chứng minh liên quan đến cơ chế đóng mở kênh K+-ATP và điều hòa kênh canxi nội bào của tế bào đảo tụy ^[4].

Năm 2021, một thử nghiệm khác khảo sát chiết xuất cồn của lá trên chuột cống Sprague-Dawley bị gây đái tháo đường bằng alloxan và nicotinamide ^[1]. Chuột có đường huyết lúc đói dao động từ 16 đến 21 mmol/L được chia thành các nhóm uống chiết xuất lá ở ba mức liều 100, 200 và 400 mg/kg thể trọng mỗi ngày, so sánh với nhóm đối chứng dùng thuốc metformin liều 300 mg/kg thể trọng trong 18 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá làm giảm đường huyết lúc đói theo liều lượng với mức giảm lần lượt là 68,67% (ở liều 100 mg/kg), 31,07% (ở liều 200 mg/kg) và 4,39% (ở liều 400 mg/kg), trong khi nhóm metformin giảm 43,63% ^[1]. Liều 100 mg/kg còn ghi nhận tác dụng phục hồi thể trọng suy kiệt ở chuột ^[1].

Công trình này cũng đo lường các hormone chuyển hóa qua kỹ thuật ELISA và ghi nhận chiết xuất lá giúp điều hòa cân bằng giữa insulin, glucagon và hormone đường ruột GLP-1, đồng thời phát huy tác dụng dọn gốc tự do bảo vệ tế bào ^[1].

Tác dụng ức chế men tiêu hóa carbohydrate và bảo vệ tuyến tụy

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống Sprague-Dawley khỏe mạnh và chuột bị tiểu đường do tiêm STZ phối hợp nicotinamide đã làm rõ thêm khả năng kiểm soát hấp thu đường ^[6]. Trong thử nghiệm dung nạp đường và thử thách carbohydrate qua đường miệng, chuột được cho dung nạp maltose, lactose và sucrose sau khi uống chiết xuất lá cam thảo dây ^[6]. Dịch chiết lá giúp làm phẳng và kéo dài đường cong đáp ứng glucose, làm chậm đỉnh tăng đường huyết sau ăn ^[6].

Khi duy trì điều trị ở các liều 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày suốt 28 ngày trên chuột tiểu đường (đường huyết lúc đói ban đầu từ 11,1 mmol/L trở lên), chiết xuất lá không chỉ giúp kiểm soát chỉ số đường huyết mà còn đem lại hiệu quả bảo vệ mô tụy ^[6]. Đánh giá mô bệnh học của mẫu cắt nhuộm H&E cho thấy diện tích tổn thương của các đảo tụy giảm rõ rệt, kết hợp với việc gia tăng năng lực chống oxy hóa tổng thể tại gan và thận ^[6].

Ngoài các nghiên cứu trên lá, thành phần hoạt chất phân lập từ cam thảo dây cũng chứng minh khả năng giảm căng thẳng oxy hóa và bảo vệ cơ quan nội tạng. Hợp chất 4-methoxylonchocarpin (4ML) phân lập từ cam thảo dây được chứng minh vào năm 2025 có khả năng kích hoạt enzyme AMPK, phục hồi cân bằng năng lượng tế bào và giảm các yếu tố gây viêm như TNF-alpha và IL-6 ^[2]. Điều này cho thấy tiềm năng dược lý rộng lớn của loài thực vật này đối với các rối loạn chuyển hóa mạn tính ^[2].

Lợi ích và khoảng trống lớn giữa nghiên cứu tiền lâm sàng và thực tế

Những dữ liệu từ phòng thí nghiệm và động vật thực nghiệm mang lại hy vọng lớn về việc tìm kiếm các phân tử thuốc mới từ tự nhiên. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan khoảng cách rất xa giữa các thử nghiệm khoa học và việc tự nấu nước uống tại gia đình.

Thứ nhất, tất cả nghiên cứu ghi nhận hiệu quả hạ đường huyết kể trên đều sử dụng dịch chiết chuẩn hóa bằng cồn hoặc methanol ^[3], ^[1], ^[4]. Các dung môi này giúp hòa tan và cô đặc tối đa các hoạt chất sinh học quý như polyphenol hay flavonoid ^[3], ^[5]. Trong khi đó, việc hãm lá tươi hoặc khô với nước sôi chỉ chiết xuất được một phần nhỏ các hợp chất tan trong nước, không đồng nghĩa thu được hàm lượng hoạt chất tương đương với liều lượng đã được thử nghiệm ^[3], ^[5].

Thứ hai, hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác định liều dùng tối ưu, hiệu quả thực tế và độ an toàn lâu dài của lá cam thảo dây đối với bệnh đái tháo đường. Liều lượng dùng cho chuột cống trong phòng thí nghiệm (từ 100 đến 400 mg/kg thể trọng) không thể quy đổi trực tiếp thành số lượng lá cây hay số lít nước uống mỗi ngày của con người ^[1], ^[6]. Do đó, khẳng định uống nước lá cam thảo dây trị dứt điểm tiểu đường là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Hiểu lầm nguy hiểm nhất của nhiều bệnh nhân là cho rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính nên có thể tự ý bỏ thuốc chỉ định của bác sĩ để chuyển sang uống nước lá. Đái tháo đường là bệnh mạn tính tiến triển, nếu ngừng thuốc điều trị đặc hiệu để uống nước lá hãm, người bệnh đối mặt với nguy cơ tăng đường huyết mất kiểm soát, dẫn tới hôn mê toan ceton hoặc biến chứng tim mạch, suy thận cấp tính.

Bên cạnh đó, cần hết sức thận trọng về độc tính của các bộ phận khác trên cây cam thảo dây. Trong khi lá của cây được sử dụng trong dân gian, hạt cam thảo dây (loại hạt nhỏ màu đỏ đốm đen bắt mắt) lại chứa abrin – một độc chất protein cực kỳ nguy hiểm, có thể gây ngộ độc chết người chỉ với một lượng rất nhỏ. Việc thu hái tự nhiên nếu sơ suất lẫn phải hạt vỡ nát vào ấm hãm trà có thể gây ra hậu quả ngộ độc nghiêm trọng.

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Người đang dùng thuốc hạ đường huyết (như metformin, insulin, sulfonylurea): Việc kết hợp tự ý dịch chiết thảo dược có đặc tính kích thích tiết insulin có thể dẫn tới hạ đường huyết quá mức đột ngột ^[4].
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn về tác động của các hợp chất trong lá lên thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người suy giảm chức năng gan, thận nặng: Mọi chất chuyển hóa từ thảo mộc đều đòi hỏi gan và thận đào thải, việc tự ý uống nước sắc đậm đặc có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan này.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo y khoa

Nếu yêu thích hương vị ngọt dịu của lá cam thảo dây và muốn sử dụng như một loại trà thưởng thức giải khát, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Nước hãm từ lá chỉ nên được coi là thức uống hỗ trợ bù nước thông thường, không xem là dược phẩm điều trị bệnh.

Người dùng chỉ nên chọn lá tươi hoặc lá khô sạch, nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, tuyệt đối không dùng phần quả hoặc hạt của cây. Khi pha chế, chỉ nên dùng một nhúm nhỏ lá khô (khoảng 3 - 5 gram), rửa sạch bụi bẩn và hãm với nước sôi tương tự như hãm trà xanh, uống loãng trong ngày. Không nên đun sắc quá đặc và không uống liên tục nhiều tuần mà không theo dõi phản ứng của cơ thể.

Thời điểm dùng thích hợp là vào ban ngày, có thể dùng sau các bữa ăn chính để tận dụng cảm giác dễ chịu của vị giác. Quan trọng nhất, người bệnh đái tháo đường phải duy trì việc tự đo chỉ số đường huyết mao mạch định kỳ tại nhà để nắm bắt dao động đường huyết, đồng thời uống thuốc đúng liều lượng và giờ giấc theo đơn của bác sĩ điều trị.

Tóm lại, lá cam thảo dây chứa nhiều hợp chất có hoạt tính hỗ trợ hấp thu glucose và kích thích tiết insulin trong các mô hình thí nghiệm sinh học ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến đời sống thực tế là một chặng đường dài. Người tiêu dùng hãy giữ một thái độ khoa học tỉnh táo: không mù quáng tin vào lời đồn chữa khỏi bệnh, không bỏ qua phác đồ y khoa chính thống và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào chế độ sinh hoạt hàng ngày.