Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn cải thiện giấc ngủ mà không phải đối mặt với nỗi lo quen thuốc hay nghiện thuốc. Trong số đó, rễ cây nữ lang (Valerian) thường được ví von như một loại thảo mộc hỗ trợ giấc ngủ êm dịu [1]. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu việc dùng dược liệu này kéo dài có gây tình trạng phụ thuộc và hội chứng cai tương tự như thuốc an thần tân dược hay không?
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y văn hiện nay: rễ nữ lang có độ dung nạp ngắn hạn rất tốt và không gây suy giảm khả năng lái xe hay vận hành máy móc như các thuốc an thần cổ điển [2]. Mặc dù nguy cơ phụ thuộc thể chất là cực kỳ thấp so với các thuốc an thần kê đơn, các báo cáo y khoa vẫn ghi nhận trường hợp xuất hiện triệu chứng tim mạch sau khi ngưng đột ngột một đợt dùng kéo dài với liều rất cao, được giải thích như phản ứng cai thuốc [2].
Cơ chế tác động đến hệ thần kinh giải thích thế nào?
Cây nữ lang có tên khoa học là Valeriana officinalis, bắt nguồn từ từ Latinh "valere" mang ý nghĩa là khỏe mạnh [1]. Phần rễ cây chứa nhiều hoạt chất sinh học đa dạng như axit valeric, iridoid, alkaloid, furanofuran lignan và các axit amin tự do gồm GABA, tyrosine, arginine, glutamine [1]. Những thành phần hoạt tính này được dự đoán tác động lên các con đường dẫn truyền adenosine, serotonin và đặc biệt là hệ GABA – vốn gắn liền với việc điều hòa tâm trạng và giảm lo âu [3].
Các nghiên cứu cho thấy rễ nữ lang có ái lực gắn kết với nhiều thụ thể thần kinh quan trọng [1]. Danh sách này bao gồm thụ thể serotonin (5HT-5a), thụ thể GABA A và B, AMPA, NMDA và thụ thể CCK [1]. Do tác động bổ trợ lên thụ thể GABA, nữ lang có thể làm tăng tác dụng của thuốc an thần barbiturat, nhóm benzodiazepine và các chất ức chế thần kinh trung ương khác [1]. Dù vậy, tác dụng an thần của nữ lang mang tính dịu nhẹ, không gây ức chế thần kinh nặng nề như các phân tử thuốc tân dược [3], [1].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả và tính an toàn?
Các thử nghiệm trên người đã đánh giá hiệu quả của rễ nữ lang trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Một phân tích tổng hợp trên 18 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược cho thấy nữ lang có hiệu quả cải thiện chủ quan đối với chứng mất ngủ [2]. Tuy nhiên, hiệu quả này không thể hiện rõ ràng khi đo lường bằng các phương pháp khách quan hoặc định lượng [2]. Trong một nghiên cứu khác trên bệnh nhân ung thư, chỉ số chất lượng giấc ngủ dựa trên thông số khách quan không cho thấy sự cải thiện đáng kể, nhưng cảm giác mệt mỏi và rối loạn giấc ngủ của người bệnh đã giảm rõ rệt [2].
Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1982 đã thử nghiệm chiết xuất nước rễ nữ lang trên 128 người tham gia [4]. Mỗi đối tượng được thử nghiệm 9 mẫu ẩn danh theo thứ tự ngẫu nhiên vào các đêm không liên tiếp, gồm 3 mẫu giả dược, 3 mẫu chứa 400 mg chiết xuất nữ lang và 3 mẫu chứa chế phẩm thương mại có nữ lang [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất 400 mg nữ lang làm giảm đáng kể thời gian đi vào giấc ngủ và cải thiện chất lượng giấc ngủ theo cảm nhận chủ quan, nhất là ở người ngủ kém kinh niên hoặc người hút thuốc [4]. Tình trạng thức giấc giữa đêm, khả năng nhớ giấc mơ và sự tỉnh táo sáng hôm sau không bị ảnh hưởng tiêu cực [4].
Năm 2000, một nghiên cứu dạng ca lâm sàng trên 23 bệnh nhân ngoại trú gốc Tây Ban Nha có than phiền về thiếu ngủ đã được tiến hành [5]. Người tham gia dùng viên uống chứa 470 mg rễ nữ lang mỗi tối trước khi ngủ và được phép tăng lên tối đa 3 viên sau tuần thứ nhất [5]. Kết quả từ 20 bệnh nhân hoàn thành thử nghiệm cho thấy: ở tuần 1 có 16 người tự đánh giá chứng mất ngủ thuyên giảm ít nhất ở mức trung bình [5]. Đến tuần thứ 2, có 15 trong số 16 người này ghi nhận mức độ cải thiện rất tốt (đạt điểm 4 hoặc 5 trên thang điểm 5) với giá trị thống kê có ý nghĩa (p = 0,005) [5].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật cũng làm rõ thêm lợi ích thần kinh của thảo mộc này. Năm 2013, một nghiên cứu trên chuột đực bị gây lão hóa bằng D-galactose (tiêm dưới da 100 mg/kg trong 10 tuần) cho thấy: khi được cho uống chiết xuất rễ nữ lang liều 100 mg/kg hoặc thành phần axit valerenic liều 340 mcg/kg trong 3 tuần tiếp theo, chức năng ghi nhớ không gian và nhận diện vật thể mới của chuột đã được cải thiện rõ rệt [6]. Chiết xuất này cũng làm giảm nồng độ corticosterone trong huyết thanh và ức chế quá trình peroxy hóa lipid ở vùng hồi hải mã [6].
Dùng kéo dài có gây phụ thuộc hay hội chứng cai?
Vấn đề phụ thuộc chất luôn là mối bận tâm lớn của người mắc chứng mất ngủ mãn tính. Khác biệt cốt lõi giữa nữ lang và các loại thuốc an thần cổ điển nằm ở khả năng thích nghi của hệ thần kinh. Các dữ liệu lâm sàng ngắn hạn cho thấy độ dung nạp của rễ nữ lang rất tốt [2]. Thậm chí ở liều 600 mg, nữ lang không gây ảnh hưởng lâm sàng đáng kể đến thời gian phản xạ, sự tỉnh táo hay khả năng tập trung vào buổi sáng hôm sau [7].
Dữ liệu cảnh giác dược qua nhiều thập kỷ cấp phép và lưu hành không ghi nhận thông tin nào nghi ngờ về độ an toàn lâu dài của nữ lang [2]. Các báo cáo phản ứng bất lợi nghiêm trọng cực kỳ hiếm gặp [2]. Trong y văn thế giới, chỉ có duy nhất một trường hợp ghi nhận triệu chứng tim mạch xuất hiện sau khi ngưng đột ngột một đợt dùng kéo dài với liều rất cao, được các nhà khoa học nhận định là phản ứng cai thuốc [2]. Cùng với đó là một trường hợp tổn thương gan sau đợt dùng kéo dài [2]. Đáng chú ý, ở cả hai ca bệnh này diễn tiến đều lành tính, mối quan hệ nhân quả chưa thể khẳng định chắc chắn và đặc tính chiết xuất của sản phẩm sử dụng cũng không được cung cấp đầy đủ [2]. Do đó, rễ nữ lang không gây hội chứng phụ thuộc thể chất điển hình như nhóm thuốc an thần kê đơn [2].
Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm phổ biến
Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời như một liệu pháp an thần nhẹ [3], các tài liệu nghiên cứu về nữ lang nhìn chung vẫn có chất lượng phương pháp chưa cao và chưa chứng minh được lợi ích đồng nhất khi điều trị mất ngủ [1]. Một tổng quan năm 2021 nhấn mạnh rằng hiện chưa có đầy đủ dữ liệu y văn tiền cứu chứng minh tính an toàn khi sử dụng thảo dược này trong thời gian dài [7]. Đa phần các nghiên cứu chỉ mới khẳng định độ an toàn khi dùng ngắn hạn từ 4 đến 6 tuần hoặc tối đa 8 tuần [7], [3].
Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn không có tác dụng phụ hoặc uống liều lượng bao nhiêu cũng vô hại. Trên thực tế, người dùng nữ lang vẫn có thể gặp phải một số tác dụng không mong muốn như kích động, bồn chồn, mất ngủ ngược, đau đầu, chóng mặt, ngứa da hoặc rối loạn tiêu hóa [7]. Ngoài ra, việc dùng liều vượt quá 1060 mg mỗi ngày có liên quan đến các biểu hiện độc tính [1]. Biểu hiện nhiễm độc nhẹ có thể bao gồm mệt mỏi, đau quặn bụng, tức ngực, choáng váng nhẹ, run tay và giãn đồng tử, thường tự hết trong vòng 24 giờ [1]. Dùng liều quá cao có thể dẫn tới đau đầu, suy giảm nhận thức hoặc độc tính trên gan [1].
Chất lượng sản phẩm thương mại trên thị trường cũng là rào cản lớn. Một thử nghiệm trong ống nghiệm năm 2004 trên 14 sản phẩm nữ lang đơn lẻ và phối hợp thương mại cho thấy hàm lượng axit hydroxyvalerenic, acetoxyvalerenic và axit valerenic có sự chênh lệch rất lớn so với nhãn công bố [8]. Sự dao động về thành phần hoạt tính giữa các lô sản phẩm khiến hiệu quả điều trị trên thực tế có thể không đồng nhất [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng rễ nữ lang?
Nhóm đối tượng nhạy cảm cần đặc biệt thận trọng bao gồm phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú, cùng với trẻ em dưới 3 tuổi, do y văn hiện chưa có đủ dữ liệu an toàn [7]. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang điều trị các bệnh lý tâm thần cần có sự tham vấn kỹ lưỡng của bác sĩ chuyên khoa [7], [1].
Người đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần lưu tâm. Thử nghiệm năm 2004 cho thấy chiết xuất từ nhiều sản phẩm nữ lang có khả năng ức chế men chuyển hóa cytochrome P450 3A4 và hoạt động vận chuyển P-glycoprotein trong ống nghiệm [8]. Dù các nghiên cứu lâm sàng chưa ghi nhận tương tác bất lợi rõ rệt với hệ cytochrome P450 trên cơ thể người [1], nữ lang vẫn có thể tạo tương tác hiệp đồng nguy hiểm khi dùng chung với rượu, thuốc an thần barbiturat, nhóm benzodiazepine, melatonin hoặc các loại thực phẩm chức năng có tính an thần khác [7], [1].
Ngoài ra, nữ lang thường hay được các nhà sản xuất phối hợp chung với chiết xuất hoa bia (hops) để tăng cường hiệu quả rút ngắn thời gian vào giấc ngủ [3]. Chiết xuất hoa bia ở liều khoảng 500 mg đã được ghi nhận hỗ trợ cải thiện giấc ngủ [3]. Tuy nhiên, hoa bia có hoạt tính tiền estrogen nhẹ nên chống chỉ định dùng cho phụ nữ có tiền sử gia đình mắc bệnh ung thư vú [3]. Người dùng cần đọc kỹ bảng thành phần phối hợp trước khi mua.
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu muốn thử nghiệm rễ nữ lang cho tình trạng khó ngủ, người dùng nên ưu tiên các dạng bào chế từ toàn bộ rễ khô thay vì chiết xuất tinh khiết đơn lẻ, bởi tổng quan y khoa cho thấy toàn bộ rễ Valeriana officinalis mang lại độ tin cậy và an toàn cao hơn [7]. Về liều lượng điều trị, khoảng liều thông thường được khuyến cáo cho chứng mất ngủ là 300 đến 900 mg rễ khô mỗi ngày [1], hoặc 450 đến 1410 mg toàn bộ rễ cây mỗi ngày [7], [3].
Thời điểm sử dụng tốt nhất là uống khoảng 30 phút đến 1 giờ trước khi đi ngủ [1]. Thảo dược này có thể được dùng dưới dạng trà hãm từ rễ khô hoặc viên uống bổ sung không kê đơn [1]. Một liệu trình áp dụng chỉ nên kéo dài trong khoảng từ 4 đến 8 tuần [7], [3]. Người dùng tuyệt đối không tự ý tăng liều vượt mức 1060 mg/ngày để tránh nguy cơ ngộ độc [1]. Để duy trì giấc ngủ bền vững, người mất ngủ cần kết hợp với việc giữ vệ sinh giấc ngủ khoa học như ngủ đúng giờ, tránh ánh sáng xanh và không uống rượu bia.
Rễ cây nữ lang là một lựa chọn hỗ trợ giấc ngủ tương đối an toàn trong ngắn hạn và không gây nguy cơ phụ thuộc nặng nề như các loại thuốc an thần tân dược. Tuy nhiên, người bệnh không nên lạm dụng liều cao kéo dài và cần thông báo cho bác sĩ nếu đang điều trị bất kỳ bệnh nền nào khác. Khi giấc ngủ không cải thiện sau vài tuần, việc tìm kiếm sự trợ giúp y tế chuyên nghiệp là bước đi cần thiết nhất.