Sâm cau ngâm rượu hay sắc nước uống hàng ngày từ lâu đã là thói quen của nhiều người Việt với mong muốn bồi bổ cơ thể, tăng cường sinh lực. Tuy nhiên, việc nạp một loại thảo dược liên tục suốt nhiều tháng trời khiến không ít người lo ngại về gánh nặng giải độc đè lên gan và thận.
Thực tế, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy chiết xuất từ thân rễ sâm cau mang lại khả năng bảo vệ gan và thận trước các tác nhân gây hại nhờ đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm [1]. Tuy nhiên, tác động toàn diện về độc tính của loài cây này vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ [2]. Đáng chú ý, chiết xuất từ bộ phận lá sâm cau đã bước đầu ghi nhận những tác động bất lợi đến sự phát triển và tuổi thọ trên mô hình sinh vật thí nghiệm, đặt ra cảnh báo lớn về thói quen sử dụng thảo dược bừa bãi [2].
Thói quen tự ý bồi bổ và nỗi lo suy giảm chức năng nội tạng
Thị trường thảo dược chăm sóc sức khỏe trên toàn cầu được định giá lên tới khoảng 230,03 tỷ USD [2]. Một khảo sát tại các quốc gia Ả Rập và Vương quốc Anh chỉ ra rằng có khoảng 80% dân số tự ý sử dụng thực vật làm thuốc để tìm kiếm các lợi ích sức khỏe [2]. Báo cáo tại Mỹ cũng nhấn mạnh xu hướng tiêu thụ thực phẩm bổ sung từ thực vật diễn ra ở mọi lứa tuổi ở cả nam và nữ [2].
Sâm cau (tên khoa học là Curculigo orchioides Gaertn, thuộc họ Thủy tiên - Amaryllidaceae) là một loại cây thuốc cổ truyền nổi tiếng trong hệ thống y học cổ truyền Ấn Độ và Trung Quốc nhờ tác dụng điều hòa miễn dịch và làm trẻ hóa [1]. Dù được sử dụng rộng rãi như vậy, các tác động về mặt độc tính của loài cây này phần lớn vẫn còn là ẩn số đối với giới khoa học [2]. Chính khoảng trống thông tin này làm dấy lên mối lo ngại về việc tự ý dùng sâm cau kéo dài có thể âm thầm gây tổn thương hai cơ quan lọc thải chính của cơ thể là gan và thận.
Hoạt chất trong sâm cau tác động thế nào đến tế bào?
Để hiểu sâm cau gây độc hay bảo vệ cơ thể, các nhà khoa học đã phân tích thành phần hóa thực vật của cây. Các thử nghiệm cho thấy sự hiện diện của các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp bao gồm các hợp chất phenolic, saponin và alkaloid [2]. Trong đó, thành phần phenolic đóng vai trò dẫn dắt cả hoạt tính bảo vệ tế bào gan lẫn hoạt tính gây độc tế bào đối với các dòng tế bào đích [3]. Ngoài ra, thân rễ sâm cau còn chứa hoạt chất sinh học chính là curculigoside [4].
Khi đi vào cơ thể, chiết xuất sâm cau phát huy khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và điều hòa các cytokine tiền viêm (những phân tử protein giữ vai trò truyền tín hiệu viêm trong máu) [1]. Cụ thể, dịch chiết thảo dược này giúp tăng cường nồng độ interferon-gamma và interleukin-2 trong huyết thanh, đồng thời làm giảm mức yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [1]. Thông qua cơ chế dập tắt phản ứng viêm và trung hòa gốc tự do, sâm cau giúp giảm thiểu tổn thương mô tại các cơ quan nội tạng khi cơ thể tiếp xúc với hóa chất độc hại [1].
Nghiên cứu nói gì về tác động của sâm cau lên thận và gan?
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá khả năng giảm nhẹ độc tính trên thận và đường tiết niệu của dịch chiết methanol từ sâm cau trên động vật thực nghiệm [1]. Các nhà khoa học sử dụng chuột nhắt trắng đực dòng Swiss, cho dùng dự phòng dịch chiết sâm cau ở mức liều 20 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 5 ngày liên tiếp [1]. Sau đó, chuột được tiêm một liều duy nhất thuốc hóa trị cyclophosphamide (1,5 mmol/kg trọng lượng cơ thể) để gây độc tính trên hệ tiết niệu, có đối chiếu với thuốc bảo vệ chuyên dụng là mesna [1]. Kết quả phân tích huyết thanh, mô và nước tiểu cho thấy dịch chiết sâm cau làm giảm hiệu quả các tác dụng phụ gây độc cho thận và bàng quang do hóa chất gây ra [1]. Trước đó, các báo cáo của cùng nhóm nghiên cứu cũng ghi nhận tác dụng bảo vệ máu và bảo vệ gan của loài cây này trước độc tính của cyclophosphamide [1].
Đối với cơ quan gan, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành khảo sát dịch chiết ethanol từ thân rễ sâm cau có nguồn gốc Ấn Độ trên dòng tế bào HEP-G2 (dòng tế bào ung thư gan ở người) và tế bào HeLa [3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết thân rễ sâm cau thể hiện hoạt tính bảo vệ tế bào gan rõ rệt theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng khi thử nghiệm trên dòng tế bào HEP-G2 [3]. Đồng thời, chiết xuất này cũng cho thấy hoạt tính gây độc tế bào đáng kể đối với các dòng tế bào ung thư thử nghiệm với nồng độ ức chế một nửa số tế bào (IC50) đạt mức dưới hoặc bằng 100 microgam/mL [3].
Bên cạnh dịch chiết toàn phần, độ an toàn của hoạt chất đơn lẻ trong sâm cau cũng được kiểm chứng. Một nghiên cứu năm 2013 đã thử nghiệm hoạt chất curculigoside phân lập từ sâm cau trên các tế bào đệm tủy xương (BMSCs) lấy từ chuột cống đã cắt bỏ buồng trứng [4]. Các tế bào được nuôi cấy với nhiều mức nồng độ curculigoside khác nhau gồm 0 (nhóm đối chứng), 10, 100 và 500 micromol [4]. Kết quả phân tích cho thấy không có bất kỳ độc tính tế bào đáng kể nào xảy ra đối với tế bào đệm tủy xương sau khi bổ sung curculigoside, thậm chí ở mức nồng độ 100 micromol còn giúp thúc đẩy sự tăng sinh và biệt hóa tạo xương mạnh mẽ nhất [4].
Cảnh báo độc tính tiềm ẩn khi sử dụng sai bộ phận hoặc lạm dụng
Mặc dù phần thân rễ cho thấy nhiều tín hiệu tích cực trong việc bảo vệ tế bào gan và thận, việc sử dụng các bộ phận khác của cây sâm cau lại mang đến kết quả trái ngược. Một nghiên cứu sơ bộ công bố năm 2022 đã đánh giá độc tính tiềm ẩn của dịch chiết nước từ lá sâm cau trên mô hình ruồi giấm (Drosophila melanogaster) [2]. Trong thí nghiệm, ấu trùng và ruồi giấm trưởng thành được tiếp xúc với các nồng độ dịch chiết lá sâm cau khác nhau thông qua chế độ ăn [2]. Các nhà khoa học tiến hành đo lường sự phát triển, tuổi thọ, khả năng sinh sản, hành vi vận động cùng mức độ biểu hiện protein sốc nhiệt (hsps), nồng độ các gốc oxy phản ứng (ROS) và tình trạng chết tế bào [2].
Kết quả chỉ ra rằng việc phơi nhiễm với dịch chiết lá sâm cau trong giai đoạn phát triển làm giảm tỷ lệ nở và gây dị tật cánh ở ruồi trưởng thành [2]. Nghiêm trọng hơn, những cá thể ruồi trưởng thành tiếp xúc với dịch chiết lá bị suy giảm đáng kể khả năng sinh sản và bị rút ngắn tuổi thọ [2]. Nghiên cứu này là bằng chứng trực tiếp chỉ ra tác động bất lợi của dịch chiết lá sâm cau, đồng thời gióng lên hồi chuông cảnh báo về thực trạng sử dụng các chiết xuất thực vật một cách bừa bãi trong trị liệu [2].
Xét về mặt giới hạn bằng chứng, tất cả các dữ liệu trên đều mới chỉ dừng lại ở mô hình nuôi cấy tế bào trong ống nghiệm [3], mô hình ruồi giấm [2] hoặc thử nghiệm ngắn ngày (5 ngày) trên chuột nhắt [1]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người đánh giá độc tính bán trường diễn (dùng liên tục nhiều tuần đến nhiều tháng) đối với chức năng gan và thận.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm cau
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng khái niệm "thảo dược tự nhiên" với "hoàn toàn vô hại". Thực tế, lá sâm cau chứa các hợp chất như saponin, alkaloid và phenolic khi dùng qua đường ăn uống đã gây rút ngắn tuổi thọ và suy giảm sinh sản ở sinh vật thử nghiệm [2].
Hiểu lầm thứ hai là tận dụng toàn bộ cây sâm cau (cả lá và củ) để nấu nước uống hoặc ngâm rượu. Trong khi thân rễ (củ) chứa hoạt chất thể hiện khả năng bảo vệ gan [3], thì dịch chiết nước từ lá lại bộc lộ độc tính rõ rệt lên sự phát triển cơ thể [2].
Hiểu lầm thứ ba là quan niệm uống càng đặc, liều càng cao thì càng bổ. Nghiên cứu trên tế bào gan cho thấy tác dụng bảo vệ tế bào của dịch chiết thân rễ sâm cau phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng sử dụng [3]. Việc tự ý tăng liều vượt ngưỡng an toàn có thể làm mất đi lợi ích bảo vệ và gây áp lực ngược lại cho hệ thống chuyển hóa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng sâm cau?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt cẩn trọng là phụ nữ đang mang thai, đang trong độ tuổi sinh sản có kế hoạch sinh con và trẻ nhỏ đang trong giai đoạn phát triển. Thử nghiệm trên sinh vật cho thấy chiết xuất từ lá sâm cau gây dị tật hình thái trong quá trình phát triển và làm suy giảm nghiêm trọng hiệu suất sinh sản [2].
Nhóm thứ hai là những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang phải điều trị bằng các loại thuốc tây y dài ngày. Dù chiết xuất sâm cau có khả năng hỗ trợ bảo vệ thận trước hóa chất trong thí nghiệm trên chuột [1], cơ địa người bệnh thực tế phức tạp hơn rất nhiều. Các hợp chất alkaloid và phenolic trong cây [2] vẫn cần qua gan và thận để chuyển hóa, do đó người có suy giảm chức năng gan thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Khi sử dụng sâm cau trong đời sống, nguyên tắc quan trọng hàng đầu là chọn đúng bộ phận dùng. Người dân chỉ nên sử dụng phần thân rễ (củ) đã được làm sạch [3], tuyệt đối loại bỏ phần lá để tránh nguy cơ nhiễm độc tính làm ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng sinh sản [2].
Về liều lượng và thời gian, không nên duy trì thói quen uống sâm cau liên tục từ tháng này qua tháng khác như nước lọc. Trong nghiên cứu bảo vệ thận trên động vật, thời gian dùng dự phòng chỉ kéo dài 5 ngày với liều 20 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Người dùng chỉ nên sử dụng theo từng đợt ngắn với lượng vừa phải, kết hợp chế biến đúng cách (như phơi khô, sao vàng hoặc chiết xuất chuẩn) và lắng nghe phản ứng của cơ thể.
Tóm lại, thân rễ sâm cau có tiềm năng bảo vệ gan và thận nếu dùng đúng liều lượng, nhưng phần lá lại tiềm ẩn độc tính gây hại cho sinh sản và tuổi thọ [2]. Người dân không nên tự ý lạm dụng sâm cau kéo dài như một loại thức uống vô thưởng vô phạt hàng ngày. Nếu đang có bệnh nền về gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị, bạn bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung loại dược liệu này.