Mỗi khi những đợt không khí lạnh tràn về, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen đưa bếp than tổ ong, bếp than củi vào phòng ngủ đóng kín cửa để sưởi ấm. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng giúp giữ nhiệt này lại là nguyên nhân dẫn đến hàng loạt vụ ngạt khí thương tâm xảy ra mỗi mùa đông. Việc đốt than tổ ong trong không gian kín gây nguy hiểm khôn lường bởi sự tích tụ của khí carbon monoxide (CO), trực tiếp gây thiếu oxy mô và hủy hoại não bộ mà nạn nhân không hề hay biết.

Đốt than trong phòng kín biến phòng ngủ thành một "buồng khí độc" chỉ sau vài giờ. Khí độc sinh ra từ quá trình cháy yếm khí sẽ nhanh chóng tước đoạt lượng oxy cần thiết cho sự sống, khiến các tế bào thần kinh bị tổn thương không thể hồi phục.

Cơ chế "chiếm đoạt oxy" và tổn thương não thiếu oxy

Khí carbon monoxide là một loại khí cực kỳ nguy hiểm bởi đặc tính không màu, không mùi, không vị và hoàn toàn không gây kích ứng cho đường hô hấp [1]. Khi con người hít phải, khí này không làm nạn nhân bị cay mắt hay sặc sụa như khói thông thường, khiến người ở trong phòng mất đi phản xạ cảnh báo tự nhiên [1].

Về mặt sinh lý bệnh, khí CO có ái lực gắn kết với hemoglobin trong máu mạnh hơn rất nhiều lần so với khí oxy tự nhiên [1]. Khi xâm nhập vào hệ tuần hoàn, khí CO nhanh chóng chiếm giữ các vị trí vận chuyển oxy trên hồng cầu, tạo thành carboxyhemoglobin và ngăn cản quá trình vận chuyển oxy đến các cơ quan, gây ra tình trạng thiếu oxy mô nghiêm trọng [1].

Não bộ là cơ quan tiêu thụ năng lượng và oxy lớn nhất trong cơ thể, do đó đây là nơi chịu tổn thương sớm nhất và nặng nề nhất khi cơ thể bị thiếu hụt nguồn oxy [2]. Biểu hiện lâm sàng phổ biến nhất khi ngộ độc khí CO chính là tình trạng thiếu oxy não cục bộ [2]. Những người may mắn sống sót sau các đợt ngộ độc cấp tính vẫn thường xuyên phải đối mặt với các tổn thương não và di chứng thần kinh kéo dài [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn

Tác hại của việc dùng than sưởi ấm trong không gian kín đã được nhiều nghiên cứu thực địa chứng minh bằng các số liệu cụ thể. Một nghiên cứu theo dõi kéo dài suốt 15 năm (từ 2007 đến 2021) tại thành phố Tế Nam (Trung Quốc) đã phân tích tổng cộng 6.588 trường hợp ngộ độc khí carbon monoxide [3]. Kết quả ghi nhận có tới 5.616 trường hợp (chiếm tỷ lệ 85,25%) và 180 ca tử vong xuất phát trực tiếp từ thói quen dùng than sưởi ấm tại hộ gia đình [3].

Cũng theo nghiên cứu theo dõi 15 năm này, tỷ lệ mắc ngộ độc tích lũy do sưởi than là 5,78 trên 100.000 người-năm và tỷ lệ tử vong là 0,19 trên 100.000 người-năm [3]. Tỷ lệ mắc bệnh ở khu vực thành thị ghi nhận ở mức 6,55 trên 100.000 người-năm, cao hơn đáng kể so với mức 5,04 trên 100.000 người-năm ở khu vực nông thôn [3]. Đáng chú ý, thời điểm xảy ra các vụ ngộ độc tập trung chủ yếu vào giai đoạn các nạn nhân đang ngủ say [3].

Tại Ấn Độ, một nghiên cứu hồi cứu trong 15 năm tại Viện Khoa học Y tế Toàn Ấn (New Delhi) đã phân tích 56 trường hợp tử vong do phơi nhiễm khí carbon monoxide [4]. Kết quả cho thấy có tới 95% số ca tử vong xảy ra vào mùa đông khi nhiệt độ môi trường giảm xuống dưới 10 độ C [4]. Phần lớn các nạn nhân tử vong thuộc độ tuổi rất trẻ, từ 21 đến 30 tuổi [4].

Nguồn phát thải khí độc phổ biến nhất trong nghiên cứu trên liên quan trực tiếp đến việc sử dụng các chậu đất hoặc dụng cụ sắt đốt than để sưởi ấm phòng [4]. Hầu như toàn bộ các nạn nhân đều được phát hiện tử vong trong các không gian kín, kém thông gió, với thiết bị sưởi đặt ở cự ly gần [4]. Khí độc tích tụ khiến nạn nhân rơi vào trạng thái kiệt sức cấp tính, suy nhược và hoàn toàn mất khả năng tự thoát thân [4].

Các hành vi nguy cơ cao khiến nồng độ độc chất tăng vọt

Việc bố trí và sử dụng bếp than không đúng cách làm tăng đột biến nguy cơ ngộ độc trong gia đình. Một nghiên cứu bệnh - chứng tại tỉnh Liêu Ninh (Trung Quốc) vào mùa đông 2010 - 2011 trên 30 ca bệnh và 120 đối tượng đối chứng đã chỉ ra các yếu tố nguy cơ then chốt [5]. Trong tổng số các hộ gia đình có người bị ngộ độc, có 56% hộ sử dụng than để sưởi ấm nhà cửa [5].

Nghiên cứu này ghi nhận thói quen đặt bếp than ngay trong phòng ngủ làm tăng nguy cơ ngộ độc lên gấp 11 lần so với những người không đặt bếp trong phòng (tỷ số chênh OR = 11; khoảng tin cậy 95%: 3,0 - 41) [5]. Hành vi không dập tắt lửa than trước khi đi ngủ cũng làm tăng nguy cơ ngộ độc lên 3,6 lần (tỷ số chênh OR = 3,6; khoảng tin cậy 95%: 1,1 - 12) [5]. Ngoài ra, những gia đình không lắp đặt ống thông khí theo phương thẳng đứng có nguy cơ ngộ độc cao gấp 7,3 lần (tỷ số chênh OR = 7,3; khoảng tin cậy 95%: 1,0 - 56) [5].

Các vụ tai nạn do than tổ ong hay than bánh thường bùng phát mạnh vào những đợt rét đột ngột hoặc khi mất điện. Một nghiên cứu tại bang Washington (Mỹ) rà soát các trường hợp ngộ độc khí CO vô ý được điều trị oxy cao áp từ năm 1982 đến 1993 đã ghi nhận 79 bệnh nhân trong 32 sự cố riêng biệt do đốt than bánh trong nhà để sưởi ấm hoặc nấu nướng [6]. Độ tuổi của các bệnh nhân phơi nhiễm dao động rất rộng, từ trẻ sơ sinh 3 tháng tuổi cho đến người già 87 tuổi [6]. Phần lớn các vụ việc đau lòng này xảy ra trong khoảng thời gian từ tháng 10 đến tháng 1, trùng vào các đợt mất điện diện rộng [6].

Nguy cơ tổn thương tim mạch và ô nhiễm đa chất độc

Nguy hiểm từ bếp than trong nhà không dừng lại ở não bộ mà còn đe dọa trực tiếp đến hệ tim mạch. Một báo cáo lâm sàng năm 2015 đã ghi nhận trường hợp một nam nhân viên nhà hàng 47 tuổi bị bệnh cơ tim do ngộ độc khí CO bắt nguồn từ việc tiếp xúc liên tục với than hoa đốt cháy [7]. Bệnh nhân nhập viện cấp cứu trong tình trạng ngất xỉu và đau thắt ngực trái [7].

Kết quả xét nghiệm của bệnh nhân này cho thấy nồng độ carboxyhemoglobin đo được sau ngất một giờ lên tới 35%, đồng thời các chỉ dấu men tim tăng vọt gấp 5 đến 10 lần so với giá trị bình thường [7]. Chụp mạch vành cho thấy bệnh nhân bị hẹp tới 40% đoạn giữa động mạch vành phải kèm mảng huyết khối [7]. Tình trạng phơi nhiễm nặng với khí độc từ than cháy đã gây tổn thương tế bào cơ tim cấp tính [7].

Không chỉ phát thải khí CO, đốt than trong nhà còn khiến nồng độ nhiều chất độc khác tăng vọt. Một nghiên cứu so sánh ô nhiễm không khí trong 16 ngôi nhà sử dụng các hệ thống sưởi khác nhau cho thấy các ngôi nhà đốt than có nồng độ chất ô nhiễm cao vượt trội so với sưởi trung tâm [8]. Đặc biệt, nồng độ khí CO, bụi lắng và các kim loại nặng trong không khí trong nhà đốt than đều ở mức rất cao trong mùa đông [8]. Hít thở trong môi trường này đồng nghĩa với việc đưa hàng loạt hạt bụi và độc chất vào phổi.

Những hiểu lầm phổ biến khi sưởi than trong phòng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần mở hé một khe cửa sổ nhỏ hoặc cửa ra vào là có thể yên tâm đặt chậu than tổ ong trong phòng ngủ. Tuy nhiên, trong không gian hạn chế, tốc độ sinh khí CO của một bếp than cháy âm ỉ thường vượt xa tốc độ đối lưu tự nhiên của một khe cửa hẹp [3]. Khí độc vẫn sẽ tích tụ dần đến nồng độ gây chết người mà không có luồng gió phân tán [4].

Một hiểu lầm chết người khác là cho rằng khi cơ thể bắt đầu thấy ngột ngạt thì vẫn đủ tỉnh táo để thức dậy mở toang cửa hoặc chạy ra ngoài. Trên thực tế, nạn nhân thường không trải qua cảm giác sặc hay ngạt thở dữ dội để bừng tỉnh [1]. Các triệu chứng ban đầu được ghi nhận trong nghiên cứu dịch tễ bao gồm mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn rồi nhanh chóng chuyển sang tím tái, lú lẫn, mất ý thức, hôn mê và sốc [5].

Tại Ấn Độ, các bác sĩ đã tiếp nhận hai bệnh nhân sống sót sau đợt ngộ độc khí than sưởi ấm trong tình trạng thay đổi ý thức không rõ nguyên nhân vào sáng sớm mùa đông [2]. Khí CO gây ức chế thần kinh và làm cơ thể suy kiệt vận động một cách âm thầm [4]. Nạn nhân bị tê liệt hoàn toàn ý chí, rơi vào trạng thái bế tắc bất lực dù có thể vẫn mơ màng nhận biết được sự nguy hiểm đang xảy ra [4].

Nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước khí độc

Bất kỳ ai hít phải khí than trong không gian kín đều đối mặt với nguy cơ mất mạng, nhưng một số nhóm thể trạng sẽ chịu tổn thương nhanh hơn và nghiêm trọng hơn [6], [1]. Những người mắc bệnh tim mạch vành, phụ nữ đang mang thai và những người có rối loạn huyết học cần đặc biệt cẩn trọng trước nguy cơ phơi nhiễm khí CO [1].

Thiếu oxy mô làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu cơ tim ở bệnh nhân tim mạch, dễ kích hoạt các biến cố nhồi máu hoặc ngừng tim đột ngột [1], [7]. Đối với phụ nữ mang thai, sự thiếu hụt oxy trong máu người mẹ có thể gây nguy hiểm trực tiếp cho sự sống và sự phát triển của thai nhi. Trẻ nhỏ và người cao tuổi cũng là những đối tượng rất dễ tổn thương vì khả năng bù trừ sinh học kém và không thể tự thoát ly khỏi môi trường độc hại khi biến cố xảy ra [6].

Khuyến cáo an toàn và cách xử trí ngộ độc

Để bảo vệ sức khỏe gia đình, người dân tuyệt đối không sử dụng than tổ ong, than củi, than bánh hoặc bất kỳ loại bếp đốt nhiên liệu nào để sưởi ấm trong phòng ngủ kín [6], [4]. Việc cải tạo hệ thống sưởi và chuyển đổi sang các phương thức sưởi ấm tập trung an toàn đã được chứng minh là giải pháp hữu hiệu để giảm gánh nặng ngộ độc khí CO [3].

Nếu thời tiết quá lạnh, hãy ưu tiên các giải pháp giữ ấm an toàn không phát thải khí độc như mặc nhiều lớp áo mỏng, dùng chăn đệm giữ nhiệt hoặc dùng máy sưởi dầu, đèn sưởi có nguồn gốc rõ ràng trong phòng có thông gió hợp lý. Khi có bệnh nền hoặc vấn đề sức khỏe trong mùa đông, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ để có hướng dẫn bảo vệ cơ thể an toàn.

Nếu phát hiện người thân bị ngất, lơ mơ hoặc hôn mê trong phòng có đốt than, người ứng cứu cần nhanh chóng mở toang mọi cửa sổ và cửa chính để không khí tràn vào. Ngay lập tức đưa nạn nhân ra khỏi khu vực nhiễm độc đến nơi thoáng khí, đồng thời gọi cấp cứu y tế để bệnh nhân được thở oxy nồng độ cao hoặc điều trị oxy cao áp kịp thời [6], [5]. Tuyệt đối không chần chừ làm các mẹo dân gian truyền miệng khiến nạn nhân mất đi thời gian vàng cứu vãn não bộ.

Hiểu đúng về sự nguy hiểm vô hình của khí carbon monoxide là cách duy nhất để loại bỏ những bi kịch không đáng có. Sưởi ấm an toàn, nói không với bếp than phòng kín chính là biện pháp thiết thực nhất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân cùng gia đình qua từng mùa giá rét.