Cây cảnh phong thủy, đặc biệt nhóm ngũ gia bì hay kiểng lá, xuất hiện nhiều ở văn phòng, phòng khách gia đình. Màu lá xanh mướt, dễ chăm sóc khiến nhiều người bỏ qua cảnh báo độc tính tiềm ẩn bên trong. Khi trẻ nhỏ bò chơi dưới sàn hoặc thú cưng gặm nhai cành lá, tai nạn ngộ độc dễ xảy ra bất ngờ.
Nhiều loài cây cảnh quen thuộc chứa độc chất gây kích ứng mạnh, nguy cơ dẫn tới biến chứng tắc nghẽn đường thở nguy hiểm [1].
Nguy cơ ẩn sau những chậu cây cảnh xanh mướt
Trồng cây xanh trong nhà thanh lọc không gian, tạo điểm nhấn thư giãn. Dù vậy, người trồng thường chọn cây theo thẩm mỹ mà ít tìm hiểu đặc tính thực vật học. Trẻ em ở độ tuổi khám phá thích bứt lá, nhai thử mọi thứ nhặt trên sàn nhà. Chó mèo nuôi trong nhà cũng thường gặm lá cây khi buồn chán hay ngứa răng.
Cây chứa độc tố không chỉ nằm ở nơi hoang dã. Hàng loạt dòng cây cảnh bày bán ở chợ hoa, vườn ươm, khu công cộng mang mầm mống gây ngộ độc niêm mạc [1]. Nhai phải bộ phận chứa độc tố lập tức dẫn đến bỏng rát khoang miệng dữ dội.
Tinh thể calcium oxalate: Cơ chế gây tổn thương khoang miệng
Thực vật thuộc nhóm nguy cơ thường tích tụ hợp chất mang tên calcium oxalate [1]. Độc tính của nhóm thực vật này bắt nguồn từ sự hiện diện của các tinh thể calcium oxalate hình kim nhọn [1].
Khi bị cắn hay nhai nghiền, cấu trúc tế bào cây vỡ ra. Tinh thể hình kim phóng mạnh, cắm sâu vào lớp niêm mạc lưỡi, môi, hầu họng. Tác động cơ học này gây kích ứng dữ dội kèm phản ứng viêm cấp tính cục bộ.
Mức độ độc tính do tinh thể calcium oxalate gây ra biến thiên từ phù nề nhẹ khoang miệng cho tới biến chứng phù nề đường thở đe dọa tính mạng [1]. Niêm mạc họng sưng tấy chèn ép khí quản, cản trở thông khí phổi.
Cảnh báo từ các ca ngộ độc thực vật chứa oxalate
Các loài thực vật chứa oxalate xuất hiện rộng rãi dưới nhiều chi loài khác nhau gồm Anthurium, Arum, Arisaema họ Ráy Araceae, Caladium, Calla lily, Chinese evergreen và Dieffenbachia [1]. Nhóm cây chứa calcium oxalate như Dieffenbachia được biết đến với đặc tính gây kích ứng từ hơn 200 năm trước [1]. Chúng từng dùng trong điều trị bệnh gút, chứng bất lực, thậm chí gây mất giọng tạm thời nhằm phạt nô lệ xưa kia [1].
Hiện nay, các loài cây mang độc tính trên vẫn hiện diện khắp nơi ở không gian công cộng nhờ vẻ đẹp làm cảnh [1]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhi 4 tuổi nhập viện cấp cứu sau 2 giờ nhai phải rễ thực vật lạ trong lúc chơi tại vườn [1].
Bệnh nhi vào viện với triệu chứng chảy nước dãi nhiều, mất khả năng nói, đau châm chích vùng họng, tức ngực, khó thở [1]. Khám lâm sàng ghi nhận mạch 92 lần/phút, huyết áp 114/76 mm Hg, nồng độ bão hòa oxy SpO2 96%, nhịp thở 18 lần/phút [1].
Khám khoang miệng phát hiện tăng tiết nước bọt nghiêm trọng, sung huyết thành sau họng, lưỡi gà sưng phù [1]. Cây gây ngộ độc sau đó được xác định là loài Arisaema triphyllum giàu oxalate [1]. Trẻ được điều trị cấp cứu hồi sức truyền dịch, tiêm bắp ổn định đường thở [1].
Lợi ích thẩm mỹ và giới hạn cảnh báo hiện nay
Lợi ích cây kiểng lá mang lại cho cảnh quan đô thị rõ rệt. Cây tạo bóng mát, điều hòa nhiệt độ phòng, cải thiện tinh thần người chăm sóc. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất nằm ở khâu dán nhãn thông tin nguy hiểm.
Cửa hàng hoa hiếm khi đính kèm bảng hướng dẫn độc tính. Người mua mặc định mọi cây cảnh trồng trong nhà đều vô hại. Sự thiếu hụt thông tin biến chậu cây đặt góc phòng khách thành mối nguy đối với đối tượng dễ bị tổn thương.
Hiểu lầm thường gặp về cây trồng phong thủy
Hiểu lầm phổ biến cho rằng cây dùng làm cảnh hay làm thuốc dân gian thì hoàn toàn lành tính. Một số loài cây mang tên gọi quen thuộc có thể nhầm lẫn giữa chi loài dùng làm thảo dược với chi loài chứa tinh thể oxalate kích ứng. Độc tính tồn tại độc lập với mục đích bài trí cảnh quan của con người.
Nhiều người nghĩ chỉ quả hoặc hạt mới chứa độc chất nguy hiểm. Thực tế tinh thể calcium oxalate phân bổ đều khắp các mô rễ, thân, cuống lá thực vật [1]. Một nhát cắn nhỏ từ rễ non hay cuống lá cũng đủ kích hoạt phản ứng sưng nề mô họng [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Trẻ nhỏ dưới 6 tuổi thuộc nhóm nguy cơ ngộ độc cao nhất. Trẻ chưa nhận thức nguy hiểm, dễ nhặt lá rụng đưa vào miệng nhai. Phù nề lưỡi gà hay sung huyết họng khiến đường thở hẹp lại nhanh chóng do khí đạo trẻ vốn nhỏ [1].
Chó, mèo nuôi thả tự do trong phòng nguy cơ tổn thương tương tự. Thú cưng nhai phải cành lá sẽ cào miệng, nôn khan, chảy dãi liên tục. Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn cũng cần lưu ý khi tiếp xúc mủ cây trong lúc cắt tỉa cành.
Cách bố trí và xử lý an toàn tại gia đình
Kiểm tra nguồn gốc chi loài thực vật trước khi đặt trong nhà. Tránh đặt chậu cây cảnh có độc tính ở lối đi, sàn nhà, tầm với của trẻ con và thú cưng. Nên kê chậu cây lên kệ cao hoặc chuyển sang treo chậu trên ban công.
Đeo găng tay bảo hộ khi cắt tỉa, thay chậu để tránh mủ cây dính vào da, mắt. Quét dọn ngay các mảnh lá khô hay rễ cây rơi rụng xuống sàn nhà. Dạy trẻ thói quen không bứt lá nghịch, không cho rễ hay lá cây vào miệng.
Nếu trẻ lỡ cắn phải lá cây, ngay lập tức loại bỏ phần bã còn lại trong miệng. Cho súc miệng bằng nước sạch nhiều lần để trôi bớt tinh thể gây ngứa. Theo dõi sát triệu chứng chảy nước dãi, sưng môi, khó thở. Đưa ngay nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo mẫu cây nhai phải để bác sĩ xử trí cấp cứu kịp thời [1].
Cây xanh tạo không gian sống trong lành nhưng việc nắm rõ độc tính là điều kiện bắt buộc. Chủ động phòng tránh giúp giữ không gian xanh mát mà vẫn an toàn cho trẻ nhỏ lẫn vật nuôi.
