Vào mùa lạnh hoặc khi bị đau mỏi lưng, bụng, thói quen áp trực tiếp túi sưởi điện, đệm nhiệt lên cơ thể để sưởi ấm rất phổ biến trong nhiều gia đình. Cảm giác ấm nóng đem lại sự dễ chịu tức thì, khiến nhiều người lầm tưởng đây là biện pháp an toàn và vô hại nếu nhiệt độ không gây cảm giác bỏng rát. Tuy nhiên, hành động tiếp xúc nhiệt liên tục này tiềm ẩn nguy cơ tổn thương da kéo dài mà ít ai ngờ tới.
Việc để túi sưởi điện tiếp xúc trực tiếp và kéo dài lên bề mặt da hoàn toàn không an toàn. Nhiệt độ của thiết bị dù không đủ cao để gây bỏng cấp tính nhưng lại là thủ phạm dẫn tới hội chứng bỏng nhiệt độ thấp hay còn gọi là viêm da do nhiệt (erythema ab igne) [1]. Khi da bị nung nóng liên tục ở mức dưới ngưỡng gây bỏng, các cấu trúc biểu bì và mạch máu nông sẽ bị phá hủy dần dần, để lại các vết thâm dạng mạng lưới khó hồi phục và tiềm ẩn nguy cơ thoái hóa ác tính lâu dài [1] [2].
Cơ chế tác động: Bức xạ hồng ngoại và biến đổi mô học của da
Hội chứng da nướng hay viêm da do nhiệt (erythema ab igne) là tình trạng bệnh lý mạch máu phản ứng phát triển sau khi da tiếp xúc lặp đi lặp lại và kéo dài với nguồn nhiệt [2]. Cường độ của bức xạ hồng ngoại gây ra hiện tượng này không đủ mạnh để tạo nên vết bỏng nhiệt thông thường [2]. Do đó, người dùng thường không cảm thấy đau đớn dữ dội hay xuất hiện các bọng nước bỏng tức thì, khiến họ chủ quan tiếp tục duy trì thói quen nguy hại [2].
Dưới tác động nhiệt lượng tích tụ kéo dài, cấu trúc tế bào da bắt đầu biến đổi nghiêm trọng. Về mặt mô bệnh học, biểu bì da xuất hiện tình trạng teo, tăng sừng hóa, cận sừng và các dấu hiệu dày da [2]. Tại lớp trung bì, các đại thực bào chứa sắc tố melanin xuất hiện dày đặc, sợi chun thoái hóa tương tự tổn thương do ánh nắng, đồng thời ghi nhận sự lắng đọng của hemosiderin và hình thành giãn mao mạch nông cùng hiện tượng thâm nhiễm tế bào đa nhân quanh mạch máu [2].
Ở giai đoạn muộn hơn, các nghiên cứu giải phẫu bệnh ghi nhận tình trạng dị sản tế bào gai kèm hiện tượng tích tụ dày đặc tế bào lớp đáy và mất cấu trúc trưởng thành bình thường xuyên suốt lớp biểu bì [1]. Đây chính là bằng chứng vi thể cho thấy các mô da đã bị tổn thương sâu sắc dù người bệnh chỉ cảm nhận mức nhiệt ấm dễ chịu từ bên ngoài [1].
Bằng chứng y văn: Những ca bệnh thực tế từ thiết bị sưởi ấm
Các nghiên cứu và báo cáo ca bệnh trong y văn thế giới đã chỉ ra nhiều trường hợp chịu tổn thương nghiêm trọng xuất phát từ việc sử dụng các thiết bị phát nhiệt thông dụng.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 38 tuổi nhập viện do đợt đau bụng và lưng nghiêm trọng [3]. Bệnh nhân này có tiền sử dùng đệm sưởi áp lên vùng thắt lưng liên tục trong nhiều tháng theo khuyến nghị kiểm soát đau trước đó [3]. Vùng da thắt lưng và mông của người này xuất hiện các mảng màu sẫm dạng mạng lưới, không ngứa, được chẩn đoán xác định là viêm da do nhiệt thông qua sinh thiết da [3]. Các chuyên gia chỉ ra rằng phần lớn các ca tổn thương dạng này xuất hiện ở lưng và đùi, trùng khớp với những vị trí mà người dân hay đặt đệm nhiệt và túi sưởi [3].
Một báo cáo lâm sàng năm 2021 mô tả một phụ nữ 55 tuổi đến khám tại cơ sở chăm sóc ban đầu vì phát ban bất thường ở vùng thắt lưng kéo dài từ 1 đến 2 tuần [4]. Bệnh nhân có thói quen điều trị đau lưng mạn tính bằng cách dùng đệm sưởi 15 phút mỗi giờ mỗi ngày [4]. Bác sĩ kết luận bệnh nhân mắc viêm da do nhiệt và nhấn mạnh rằng việc ngưng sử dụng thiết bị nhiệt là biện pháp cần thiết hàng đầu để tổn thương da có cơ hội thuyên giảm [4].
Năm 2020, một nghiên cứu tổng quan báo cáo trường hợp người phụ nữ 48 tuổi xuất hiện các dát sắc tố sẫm màu hình mạng lưới ở cẳng chân [5]. Khai thác bệnh sử cho thấy bà đã dùng máy sưởi đặt cố định dưới gầm bàn làm việc suốt thời gian dài [5]. Tình trạng bệnh lý trên da chỉ ngừng tiến triển sau khi bệnh nhân loại bỏ hoàn toàn nguồn nhiệt gây hại này [5].
Thói quen đặt laptop trực tiếp lên cơ thể cũng gây nên cơ chế tổn thương tương tự. Báo cáo năm 2015 mô tả nam nhân viên công nghệ thông tin 40 tuổi bị tăng sắc tố dạng lưới suốt 2 tháng trên thành bụng do thói quen nằm và kê laptop liên tục nhiều giờ lên bụng [6]. Một báo cáo khác năm 2012 ghi nhận một sinh viên kỹ thuật 20 tuổi xuất hiện tổn thương sắc tố da bụng sau 2 năm duy trì thói quen đặt laptop trần lên bụng từ 2 đến 3 giờ mỗi ngày [7].
Triệu chứng nhận biết và các yếu tố gây bệnh phổ biến
Tổn thương da do nhiệt ban đầu thường xuất hiện dưới dạng các dải ban đỏ hình mạng lưới [5]. Khi sự tiếp xúc nhiệt tiếp tục kéo dài, các dải ban này chuyển dần sang màu sẫm hơn, cố định lại và hình thành tình trạng tăng sắc tố da mạn tính [5]. Da tại vùng bị ảnh hưởng dần xuất hiện tình trạng teo biểu bì, có vảy và giãn các mao mạch nông [1] [2] [4].
Phần lớn các trường hợp viêm da do nhiệt không gây triệu chứng cơ năng rõ rệt, nhưng một số người bệnh có thể cảm thấy ngứa ngáy hoặc cảm giác nóng rát nhẹ [2]. Dù hiếm gặp, y văn cũng đã ghi nhận thể bệnh bóng nước với sự xuất hiện của các bọng nước và vảy tiết ngay trên nền da tăng sắc tố [2]. Các vị trí xuất hiện tổn thương phổ biến nhất là chi dưới, vùng lưng, mông, đùi hoặc bụng, tương ứng trực tiếp với nơi tiếp xúc nguồn nhiệt [1] [6] [3].
Trước đây, bệnh thường liên quan đến thói quen ngồi gần bếp lửa hở hoặc lò than [1] [5]. Trong đời sống hiện đại, nguồn nhiệt gây bệnh chuyển sang các vật dụng tiện ích như túi sưởi điện, đệm nhiệt, túi chườm nước nóng, máy sưởi không gian, máy sưởi gắn trên xe hơi, đồ nội thất có tính năng sưởi và máy tính xách tay [1] [5] [8].
Nguy cơ thoái hóa ác tính và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Mặc dù viêm da do nhiệt chủ yếu là một rối loạn sắc tố lành tính với tiên lượng khả quan nếu phát hiện sớm, bệnh lý này lại mang mối nguy hại lâu dài rất lớn [1] [3] [8]. Nếu tiếp tục tiếp xúc với nguồn nhiệt mà không có biện pháp can thiệp, tổn thương có thể trở thành mạn tính và biến đổi ác tính [2].
Nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng ung thư da không melanoma có thể khởi phát ngay bên trong các tổn thương viêm da do nhiệt [3]. Rủi ro nghiêm trọng nhất trong thời gian dài là nguy cơ tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào vảy (squamous cell carcinoma) hoặc ung thư biểu mô tế bào Merkel [1] [2] [8].
Bên cạnh đó, các bệnh lý liên quan đến nhiệt độ khác cũng được ghi nhận gồm ung thư biểu mô tế bào đáy, bỏng thực sự, chứng đỏ đau đầu chi (erythromelalgia), các phân nhóm mề đay do nhiệt và rối loạn liên quan đến tia cực tím [5]. Tuy nhiên, các báo cáo hiện nay chủ yếu là báo cáo ca bệnh và nghiên cứu hồi cứu; tỷ lệ chuyển biến ác tính chính xác trên toàn bộ dân số sử dụng thiết bị sưởi vẫn cần thêm các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn để xác định cụ thể.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng túi sưởi và thiết bị làm ấm
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "chưa thấy rát hay phồng rộp thì da vẫn an toàn". Viêm da do nhiệt là một tổn thương do tác động dưới ngưỡng gây bỏng tức thì, do đó người dùng hoàn toàn không cảm nhận được cảm giác đau đớn cảnh báo trước khi da bị tổn thương cấu trúc [1] [2].
Nhiều người cũng nhầm lẫn tổn thương mạng lưới của viêm da do nhiệt với các bệnh lý mạch máu hoặc da liễu khác như viêm mạch mạng xanh tím (livedo reticularis), livedo racemosa, cutis marmorata hay giãn mao mạch bẩm sinh [3]. Việc chẩn đoán sai lầm có thể dẫn tới điều trị không đúng hướng trong khi nguồn nhiệt gây bệnh vẫn tiếp tục được duy trì [3].
Một sai lầm khác là tin rằng có thể dùng thuốc bôi ngoài da để tẩy sạch ngay các vết sạm mạng lưới này. Thực tế y khoa cho thấy không có phác đồ điều trị dứt điểm hoàn toàn cho bệnh lý này [4]. Biện pháp can thiệp cốt lõi và quan trọng nhất được ghi nhận là phải loại bỏ triệt để nguồn phát nhiệt [5] [4] [8]. Một số can thiệp nội khoa đường toàn thân bằng mesoglycan kết hợp bioflavonoid tại chỗ đã được ghi nhận điều trị thành công trên ca bệnh đơn lẻ, nhưng dừng tiếp xúc nhiệt vẫn là nguyên tắc tiên quyết [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người mắc các chứng đau mạn tính như đau thắt lưng, đau bụng hành kinh hay đau cơ xương khớp thường có thói quen lạm dụng đệm sưởi và túi nhiệt nhiều giờ mỗi ngày [3] [4]. Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất phát triển các mảng tăng sắc tố thâm nhiễm [3].
Nhóm người làm việc văn phòng, học sinh, sinh viên thường xuyên đặt laptop lên đùi hoặc bụng khi làm việc cần hết sức cảnh giác [6] [7]. Tương tự, những người làm việc trong môi trường lạnh sử dụng máy sưởi cá nhân đặt quá gần chân hoặc dưới bàn làm việc cũng thuộc diện nguy cơ cao [5].
Đặc biệt, người cao tuổi hoặc những người có bệnh lý suy giảm cảm giác nhiệt do tổn thương thần kinh ngoại biên tuyệt đối không nên tự ý dùng túi sưởi tiếp xúc trực tiếp. Sự suy giảm phản xạ nhận biết nhiệt độ khiến họ không nhận biết được tình trạng nung nóng quá mức, dẫn tới nguy cơ tổn thương mô sâu nhanh hơn người bình thường.
Hướng dẫn sử dụng thiết bị phát nhiệt an toàn trong sinh hoạt
Để phòng ngừa hiệu quả hội chứng viêm da do nhiệt và các biến chứng nhiệt học, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc bảo vệ da sau:
Tuyệt đối không để bề mặt túi sưởi điện, đệm nhiệt hoặc túi chườm nóng tiếp xúc trần lên da [7]. Luôn duy trì một lớp vải dày hoặc trang phục ngăn cách giữa da và thiết bị tỏa nhiệt. Không nên sử dụng thiết bị sưởi liên tục trong nhiều giờ liền; cần ngắt quãng thời gian làm ấm để mô da có thời gian hạ nhiệt tự nhiên.
Không vừa ngủ vừa áp túi sưởi lên cơ thể. Khi ngủ say, người dùng mất khả năng kiểm soát vị trí và thời gian tiếp xúc của thiết bị, tạo điều kiện cho nhiệt độ tác động mạn tính lên một vùng da cố định suốt đêm.
Đối với người dùng máy tính xách tay, cần tạo thói quen đặt máy trên bàn làm việc hoặc sử dụng đế tản nhiệt chuyên dụng. Tránh tuyệt đối tư thế nằm ngửa đặt máy lên bụng hoặc kê máy trực tiếp lên đùi trần khi làm việc nhiều giờ [6] [7]. Khi dùng máy sưởi phòng hoặc lò sưởi, luôn duy trì khoảng cách an toàn, không để luồng nhiệt thổi liên tục cự ly gần vào cẳng chân hay bàn chân [5].
Túi sưởi điện là giải pháp hỗ trợ giữ ấm và giảm đau tạm thời hữu ích khi trời lạnh, nhưng việc áp sát trực tiếp lên da tiềm ẩn rủi ro bệnh lý mạn tính không ngờ tới. Khi nhận thấy da xuất hiện các vết đỏ hoặc sẫm màu hình mạng lưới, cần ngừng ngay thiết bị sưởi và đến khám tại chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán chính xác. Hãy duy trì thói quen làm ấm an toàn và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang có ý định dùng nhiệt trị liệu để kiểm soát các cơn đau mạn tính.
