Khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể bắt đầu xuất hiện những cơn ngứa họng, phản xạ tự nhiên của rất nhiều người là tìm mua các loại kẹo hoặc viên ngậm bạc hà không kê đơn để ngậm liên tục suốt ngày. Cảm giác the mát, sảng khoái tức thì mà các sản phẩm này mang lại thường tạo ra cảm giác đường thở đã thông thoáng và bệnh ho đã được kiểm soát. Tuy nhiên, không ít người nhận thấy càng ngậm nhiều thì cổ họng lại càng rát buốt, cơn ho dường như không thuyên giảm mà còn tái diễn dai dẳng hơn mỗi khi hết kẹo.

Thực tế, viên ngậm chứa menthol không gây nghiện theo cơ chế sinh hóa của các chất kích thích thần kinh, nhưng việc lạm dụng chúng có thể dẫn đến hiện tượng trơ cảm giác tạm thời, kích ứng niêm mạc đường thở và tạo ra một "vòng luẩn quẩn" khiến cơn ho trở nên tồi tệ hơn.

Menthol làm dịu họng và ức chế phản xạ ho như thế nào?

Menthol là hoạt chất thực vật tự nhiên từ lâu đã được ứng dụng vô cùng phổ biến trong các bài thuốc và dược phẩm giảm ho không kê đơn [1]. Khi đi vào đường thở hoặc khoang miệng, menthol kích thích các đầu dây thần kinh sinh ba và khứu giác, đồng thời tác động lên các thụ thể cảm nhận nhiệt độ mát lạnh TRPM8 phân bố dày đặc ở niêm mạc mũi và quanh các mạch máu [2]. Tác động này đem lại cảm giác the mát, sạch sẽ, làm giảm nhận thức về tình trạng khó thở và giảm nhu cầu thở gắng sức [2].

Cơ chế chống ho của menthol hoạt động chủ yếu bằng cách nâng cao ngưỡng kích thích của phản xạ ho [3]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, hơi menthol làm giảm đáng kể độ nhạy cảm của thụ thể ho trước chất kích thích capsaicin, nghĩa là đường hô hấp cần một nồng độ chất kích thích cao hơn nhiều mới kích hoạt một cơn ho [2], [1]. Menthol cũng cho thấy khả năng làm giảm độ nhạy cảm của dây thần kinh sinh ba trước một số yếu tố gây kích ứng [2].

Đáng chú ý, các nghiên cứu sinh học ghi nhận cả hai dạng đồng phân quang học là (+) menthol và (-) menthol đều phát huy hiệu quả ức chế cơn ho tương đương nhau [2]. Dù vậy, người tham gia thử nghiệm thường có xu hướng dung nạp dạng (+) menthol tốt hơn và đánh giá mùi hương của nó dễ chịu hơn so với (-) menthol [2]. Nhờ những cơ chế này, menthol giúp người bệnh tạm thời quên đi cảm giác ngứa rát khó chịu ở cổ họng [2].

Dùng càng nhiều càng ho: Bằng chứng từ khảo sát lâm sàng

Mặc dù có tác dụng ức chế triệu chứng, việc tiêu thụ viên ngậm menthol quá mức đã được ghi nhận là có thể phản tác dụng [4]. Một khảo sát lâm sàng tiến hành từ tháng 4 năm 2016 đến tháng 5 năm 2017 tại 5 phòng khám chăm sóc ban đầu ở Wisconsin (Mỹ) trên 548 bệnh nhân ngoại trú vị thành niên và người lớn mắc chứng ho cấp tính hoặc bán cấp đã cung cấp số liệu đáng chú ý [4]. Trong số đó, có tới 363 người (chiếm 66,2%) báo cáo có sử dụng viên ngậm ho, và 90% số người này chọn loại kẹo ngậm có chứa menthol [4].

Kết quả phân tích dịch tễ cho thấy thói quen dùng viên ngậm ho có mối liên quan đáng kể về mặt thống kê với thời gian ho kéo dài hơn tại thời điểm khám bệnh [4]. Nghiên cứu phát hiện ra mối tương quan độc lập giữa mức độ nghiêm trọng của cơn ho với liều lượng menthol trung bình trong mỗi viên ngậm (R = 0,19; P = 0,007), số lượng viên ngậm tiêu thụ mỗi ngày (R = 0,2; P = 0,002) và tổng lượng menthol nạp vào cơ thể hàng ngày (R = 0,21; P = 0,001) [4]. Mối liên hệ này vẫn giữ nguyên ý nghĩa thống kê ngay cả khi đã kiểm soát các yếu tố gây nhiễu như độ tuổi, giới tính, tình trạng hút thuốc, mùa trong năm và địa điểm phòng khám [4].

Điều này phản ánh một thực tế: người bệnh càng cảm thấy ho nặng thì càng có xu hướng tăng số lượng viên ngậm tiêu thụ [1]. Khi nạp quá nhiều menthol vào cơ thể mỗi ngày, hoạt chất này không còn đơn thuần làm dịu mà có thể ảnh hưởng tiêu cực, khiến tình trạng ho của một số cá nhân trở nên nghiêm trọng và dai dẳng hơn [4].

Hiện tượng kích ứng niêm mạc và phản ứng đường thở

Tại sao việc sử dụng nồng độ menthol cao liên tục lại khiến tình trạng viêm họng và ho không bớt? Câu trả lời nằm ở tác động của menthol lên niêm mạc đường thở. Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược trên 64 bệnh nhân trong độ tuổi 30-78 thực hiện nội soi phế quản sợi quang đã khảo sát tác động của dung dịch 1% l-menthol dạng hít so với giả dược chứa 0,05% menthol [5]. Kết quả cho thấy việc hít dung dịch 1% l-menthol không làm giảm tần số cơn ho trong quá trình nội soi [5].

Ngược lại, bác sĩ nội soi quan sát thấy độ kích ứng của niêm mạc khí phế quản ở nhóm dùng dung dịch 1% l-menthol tăng lên rõ rệt với điểm số 62,2 ± 22 mm trên thang đo tương tự thị giác (VAS), cao hơn đáng kể so với mức 48,6 ± 23 mm ở nhóm dùng giả dược [5]. Dù menthol làm tăng lưu lượng đỉnh hô hấp (PEF) ngay sau khi hít từ 307 lên 329 lít/phút, nó hoàn toàn không giúp cải thiện khả năng dung nạp của đường thở mà còn làm niêm mạc phế quản dễ bị kích thích hơn [5].

Ngoài ra, phản ứng của menthol với các chất hóa học trong đường hô hấp mang tính chọn lọc rất phức tạp [3]. Mặc dù hơi menthol làm giảm sự kích ứng niêm mạc mũi do axit axetic, nó lại làm tăng độ nhạy cảm đối với allyl isothiocyanate [3]. Do đó, việc lạm dụng kẹo ngậm nồng độ cao trong thời gian dài có thể làm niêm mạc tiếp xúc liên tục với kích thích, dẫn đến phản ứng viêm và kích ứng ngược tại chỗ [5], [3]. Khi tác dụng the mát tạm thời qua đi, niêm mạc trở nên nhạy cảm hơn, thúc đẩy các cơn ho mới bùng phát dữ dội hơn [5], [4].

Hiệu quả đối với bệnh ho mạn tính và giới hạn nghiên cứu

Ở khía cạnh điều trị có kiểm soát, menthol vẫn chứng minh được vai trò làm giảm ngưỡng nhạy cảm nếu dùng đúng liều [6]. Một nghiên cứu can thiệp mù đôi có đối chứng trên 14 bệnh nhân ho mạn tính kèm theo tăng nhạy cảm đường thở và 15 người khỏe mạnh đã so sánh việc hít 1 mL dung dịch menthol khí dung ở nồng độ 0,5% và 1% với giả dược 0,05% menthol [6]. Sau khi hít dung dịch 1% menthol, ngưỡng kích hoạt cơn ho do capsaicin ở nhóm bệnh nhân ho mạn tính tăng lên đáng kể so với giả dược và so với nồng độ 0,5% [6].

Menthol ở nồng độ 1% cũng giúp duy trì lưu lượng hít vào tối đa và lưu lượng hít vào gắng sức ở mức 50%, ngăn ngừa tình trạng sụt giảm thông khí thường thấy khi chỉ hít dung dịch nước muối sinh lý [6]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng nhấn mạnh mặt trái: tác dụng che giấu cảm giác khó chịu của menthol có thể là con dao hai lưỡi [6]. Điển hình là việc đưa menthol vào thuốc lá có thể che đậy kích ứng tự nhiên của khói thuốc, khiến người hút chủ quan trước các tổn thương đường thở [6].

Cần lưu ý rằng các bằng chứng lâm sàng hiện tại về nguy cơ của viên ngậm ho chủ yếu đến từ các khảo sát quan sát cắt ngang và thử nghiệm hít ngắn hạn [5], [4]. Chúng ta vẫn cần thêm các nghiên cứu can thiệp dài hạn để xác định chính xác cơ chế sinh hóa khiến việc tiêu thụ menthol đường miệng liều cao gây kéo dài cơn ho [4].

Nguy cơ tương tác thuốc và cảnh báo cho nhóm đặc biệt

Viên ngậm menthol tuy được xếp vào nhóm không kê đơn nhưng vẫn chứa hoạt chất dược lý có khả năng tương tác với các loại thuốc điều trị toàn thân [7]. Một báo cáo lâm sàng đã ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 57 tuổi chuẩn bị làm thủ thuật chuyển nhịp tim do rung tâm nhĩ, đang dùng thuốc chống đông warfarin liều cố định 7 mg/ngày với chỉ số đông máu INR ổn định từ 2,28 đến 2,68 [7]. Khoảng một tuần sau đó, chỉ số INR của bệnh nhân bất ngờ tụt dốc xuống mức 1,45, làm mất tác dụng chống đông cần thiết [7].

Qua khai thác bệnh sử, nguyên nhân duy nhất được tìm thấy là bệnh nhân bị cảm cúm và đã sử dụng kẹo ngậm giảm ho chứa menthol nhãn hiệu Halls trong tuần đó [7]. Để kiểm soát, các bác sĩ đã phải tăng liều warfarin lên 53 mg/tuần [7]. Ngay sau khi bệnh nhân ngừng sử dụng kẹo ngậm menthol, liều warfarin được điều chỉnh về mức ban đầu và chỉ số INR lập tức ổn định trở lại [7]. Cơ chế được giải thích là do menthol có thể làm biến đổi dược động học của thuốc khác thông qua việc ức chế hoặc cảm ứng hệ enzyme cytochrom P450 tại gan và làm chậm quá trình hấp thu thuốc qua đường ruột [7].

Bên cạnh nguy cơ tương tác thuốc, hơi menthol tuyệt đối không an toàn cho trẻ sơ sinh [8]. Một nghiên cứu đánh giá phản xạ bảo vệ đường thở trên 44 trẻ sơ sinh sinh non cho thấy việc hít phải hơi menthol hoặc nhỏ thuốc chứa hoạt chất này vào niêm mạc mũi có thể gây ngừng thở thoáng qua hoặc làm giảm mạnh nhịp thở của trẻ [8]. Đồng thời, nhịp tim của trẻ cũng tăng vọt khi niêm mạc mũi bị kích thích hóa học [8]. Kích thích vùng hầu họng ở trẻ sơ sinh có thể gây ngừng thở tạm thời ở 24,5% trường hợp, phản xạ thở ra ở 18%, phản ứng hít vào độc lập ở 33% và phản xạ ho ở 24,5% [8].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng viên ngậm bạc hà

Nhiều người lầm tưởng rằng kẹo ngậm ho là sản phẩm vô hại, có thể dùng thay thế kẹo ăn vặt hoặc ngậm bao nhiêu viên tùy thích trong ngày [4]. Sự thật là các chế phẩm không kê đơn này ít được quản lý chặt chẽ và người tiêu dùng thường bỏ qua các tác dụng phụ tiềm ẩn của chúng [4]. Doanh số hơn 282 triệu gói viên ngậm ho được bán ra tại Mỹ chỉ riêng trong năm 2015 cho thấy mức độ tiêu thụ khổng lồ của nhóm sản phẩm này [4].

Một hiểu lầm khác là menthol có thể "chữa khỏi" hoàn toàn nguyên nhân gây ho. Menthol chỉ hoạt động như một chất làm giảm nhạy cảm thụ thể cảm giác tạm thời, ức chế tín hiệu ho truyền lên vỏ não chứ không tiêu diệt được vi khuẩn, virus hay giải quyết triệt để tổn thương viêm [2], [1]. Nguy hại hơn, khi người bệnh ngậm liên tục để đè nén cơn ho, nồng độ menthol hấp thu vào cơ thể tích tụ ngày càng nhiều, có thể gây giãn mạch và thẩm thấu qua niêm mạc mũi vào hệ tuần hoàn [2].

Việc phối hợp các hoạt chất tự nhiên cũng cần thận trọng. Tinh dầu khuynh diệp (bạch đàn) thường được kết hợp cùng menthol hoặc dùng làm chất dẫn, nhưng nếu sử dụng đơn độc, tinh dầu này không cho thấy tác dụng rõ rệt trong việc ức chế phản ứng ho [1]. Trái lại, long não (camphor) phối hợp với menthol trong 5 phút trước các thử nghiệm kích thích đường thở đã ghi nhận hiệu quả giảm phản xạ ho trên động vật [1].

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để việc dùng viên ngậm menthol phát huy tối đa lợi ích mà không gây hại cho đường thở, người bệnh nên điều chỉnh thói quen sử dụng hàng ngày:

  • Dùng đúng liều khuyến cáo: Không ngậm liên tục các viên nối tiếp nhau. Chỉ nên sử dụng khi cơn ho kích ứng thực sự gây khó chịu, chia đều khoảng cách giữa các lần ngậm và giới hạn số viên theo hướng dẫn trên bao bì mỗi ngày nhằm tránh nạp quá nhiều menthol [4].
  • Không tự ý tăng liều khi ho nặng hơn: Nếu nhận thấy cơn ho ngày càng trầm trọng, việc tăng số lượng kẹo ngậm chỉ khiến tình trạng tồi tệ hơn [4]. Thay vào đó, hãy tìm kiếm các biện pháp giảm ho cơ học lành tính như uống nhiều nước ấm, súc họng bằng nước muối sinh lý hoặc giữ ẩm không khí phòng.
  • Đối tượng cần thận trọng: Bệnh nhân đang điều trị bằng các loại thuốc chuyển hóa qua gan như thuốc chống đông warfarin phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi ngậm viên có menthol [7]. Tuyệt đối không để trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ hít phải hơi menthol đậm đặc do nguy cơ ngừng thở phản xạ đe dọa tính mạng [8].
  • Khi nào cần đi khám: Nếu cơn ho kéo dài trên 7 đến 10 ngày không thuyên giảm, hoặc ho kèm theo các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, khó thở, ho ra đờm đặc hoặc đờm có máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào kẹo ngậm [4].

Kẹo ngậm chứa menthol là một giải pháp hỗ trợ tiện lợi giúp làm dịu cổ họng tạm thời, nhưng không thể thay thế cho các biện pháp điều trị căn nguyên. Lắng nghe phản ứng của cơ thể, không lạm dụng nồng độ cao và sử dụng hoạt chất này một cách chừng mực chính là cách bảo vệ tốt nhất cho hệ hô hấp của bạn.