Dùng xạ hương liều cao: Rủi ro ngộ độc và tổn thương gan thận

Xạ hương: Dược liệu quý và nỗi lo ngộ độc khi lạm dụng

Xạ hương từ lâu đã được coi là vị thuốc quý trong y học cổ truyền phương Đông, thường xuất hiện trong các bài thuốc cấp cứu trúng phong, khai khiếu và hỗ trợ tuần hoàn ^[1]. Với mùi hương đặc trưng và khả năng khuếch tán mạnh mẽ, dược liệu này cũng được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp hương liệu và mỹ phẩm. Nhiều người truyền tai nhau rằng xạ hương càng dùng đậm đặc thì tác dụng thông kinh hoạt lạc, bổ dưỡng càng nhanh, dẫn đến xu hướng tìm mua và sử dụng tùy tiện.

Tuy nhiên, việc sử dụng xạ hương liều cao tiềm ẩn rủi ro ngộ độc nghiêm trọng đối với sức khỏe con người. Các bằng chứng độc học thực nghiệm cho thấy lạm dụng hoạt chất xạ hương tự nhiên lẫn tổng hợp đều có thể dẫn tới tổn thương tế bào gan, rối loạn chức năng tuần hoàn, thậm chí thúc đẩy hình thành các khối u nội tạng nguy hiểm [1, 2, 4].

Triệu chứng quá liều và tác động thần kinh thực nghiệm

Khi tiếp xúc hoặc tiêu thụ xạ hương vượt ngưỡng an toàn, cơ thể có thể xuất hiện các dấu hiệu nhiễm độc cấp tính. Ở mức liều cao, các phản ứng ức chế hoặc kích thích thần kinh bất thường sẽ bộc lộ rõ rệt, gây nguy hại trực tiếp đến tính mạng nếu không được xử trí kịp thời.

Trong một nghiên cứu độc tính cấp và độc tính liều lặp lại kéo dài 14 ngày trên chuột nhắt trắng chủng B6C3F1, các nhà khoa học đã quan sát thấy hiện tượng run rẩy (tremor) rõ rệt ở những cá thể dùng hợp chất xạ hương tổng hợp (musk xylol) ở liều cao ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận liều gây chết trung bình (LD50) qua đường miệng của chất này ở mức trên 4000 mg/kg ^[2]. Tuy nhiên, độc tính tích lũy của hợp chất xạ hương là mối đe dọa không thể xem nhẹ, bởi ở nghiên cứu dùng liều lặp lại trong 17 tuần với tỷ lệ thức ăn chứa từ 0,0375% đến 0,6% musk xylol, gần như toàn bộ số chuột ăn mức liều từ 0,3% trở lên đã bị tử vong trong thời gian thí nghiệm ^[2].

Bằng chứng tổn thương gan và nguy cơ hình thành khối u

Gan là cơ quan chuyển hóa chính, chịu trách nhiệm xử lý các hợp chất ngoại lai đưa vào cơ thể, do đó đây cũng là nơi hứng chịu tổn thương nặng nề nhất khi dùng xạ hương quá liều. Hiện tượng biến đổi cấu trúc vi thể của nhu mô gan đã được chứng minh trong nhiều mô hình nghiên cứu độc tính dài ngày.

Cụ thể, nghiên cứu mô bệnh học kéo dài 17 tuần trên chuột B6C3F1 ghi nhận tình trạng phì đại và biến dạng dị thường của các tế bào gan ở cả chuột đực và chuột cái khi tiếp xúc với musk xylol ở mức liều từ 0,15% trong khẩu phần ăn ^[2]. Đáng ngại hơn, các thử nghiệm kéo dài 80 tuần trên chuột B6C3F1 với các mức liều 0,075% và 0,15% trong chế độ ăn cho thấy tỷ lệ khối u tổng thể ở các nhóm dùng chất này cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [1, 2]. Sự gia tăng rõ rệt này bao gồm cả khối u tế bào gan lành tính và ác tính ở cả hai giới [1, 2]. Riêng ở chuột đực, nghiên cứu ghi nhận xu hướng tăng có ý nghĩa thống kê của ung thư biểu mô tế bào gan (hepatocellular carcinoma) cùng với sự gia tăng u tuyến Harderian [1, 2].

Ngoài ra, tỷ lệ u phổi ở cả hai giới, cùng u tuyến Harderian và u lympho ở chuột cái cũng xuất hiện nhiều hơn ở nhóm được điều trị, dù khác biệt chưa đạt mức ý nghĩa thống kê so với đối chứng ^[3]. Tổng số lượng và tỷ lệ mắc các khối u ác tính đều tăng lên đáng kể ở chuột được cho dùng xạ hương tổng hợp trong 80 tuần [1, 2]. Điều này khẳng định musk xylol có khả năng gây ung thư trên mô hình chuột thí nghiệm [1, 2].

Để làm rõ cơ chế gây u bướu tại gan, một nghiên cứu đánh giá độc tính di truyền công bố năm 1995 đã kiểm tra musk xylene qua chuỗi thử nghiệm ngắn hạn gồm: thử nghiệm u lympho ở chuột, phân tích di truyền tế bào in vitro trên tế bào buồng trứng chuột đồng Trung Quốc (CHO), thử nghiệm tổng hợp ADN ngoài kỳ phân chia (UDS) in vitro trên tế bào gan nguyên phát của chuột cống và thử nghiệm UDS in vivo ^[4]. Kết quả đều âm tính đồng nhất, kết hợp cùng các thử nghiệm Ames âm tính trước đó, gợi ý rằng tổn thương gan và sự hình thành khối u do hợp chất xạ hương này gây ra bắt nguồn từ cơ chế không gây độc gen (non-genotoxic mechanism), chủ yếu thông qua quá trình kích thích phì đại và gây rối loạn chuyển hóa tế bào gan mạn tính ^[4].

Độc tính đối với tim mạch và tuần hoàn từ hoạt chất xạ hương

Không chỉ dừng lại ở nguy cơ độc gan, các hoạt chất đặc thù trong xạ hương còn tác động tiêu cực đến cấu trúc cơ tim và hệ thống mạch máu khi hiện diện ở nồng độ cao trong cơ thể sinh vật.

Nghiên cứu năm 2020 trên mô hình phôi cá ngựa vằn đã so sánh độc tính trên tim của hai đồng phân lập thể có trong xạ hương là S-muscone và R-muscone ^[1]. Muscone vốn là hợp chất có hoạt tính sinh lý quan trọng nhất của xạ hương tự nhiên và cũng được tổng hợp nhân tạo ^[1]. Kết quả chỉ ra cả hai đồng phân đều gây độc cấp tính cho phôi cá, dẫn tới tăng tỷ lệ chết non, giảm tỷ lệ nở, gây phù màng ngoài tim và làm chậm nhịp tim đáng kể ^[1]. Cơ chế phân tử được xác định là do sự tăng biểu hiện mRNA của các gen Myh6 và Myh7, đồng thời làm suy giảm biểu hiện của các gen tuyến giáp như Trh, Thrbeta và Dio3 ^[1]. Đáng chú ý, đồng phân R-muscone thể hiện mức độ độc tính tim mạch cao hơn so với S-muscone ở cùng nồng độ thử nghiệm ^[1].

Tương tự, nghiên cứu năm 2018 kiểm tra độc tính cấp của musk ambrette (một loại nitro musk tổng hợp từng được dùng thay thế xạ hương tự nhiên) trên cá ngựa vằn đã ghi nhận nồng độ gây chết 50% (LC50) là 76,4 microg/mL ^[5]. Khi tăng nồng độ tiếp xúc từ 6 đến 72 giờ sau thụ tinh, phôi cá xuất hiện hàng loạt tổn thương nghiêm trọng: chậm phát triển ở nồng độ 50 microg/mL (tại 22 giờ), phù màng ngoài tim ở mức 5 microg/mL (tại 48 giờ), rối loạn tuần hoàn, cong trục thân ở mức 1 microg/mL (tại 72 giờ) và gây chết hàng loạt ở mức 100 microg/mL (tại 22 giờ) ^[5]. Musk ambrette còn gây biến đổi hình thái tim mạch, thay đổi tính thấm thành mạch và gây độc tính mạch máu thể hiện qua sự tiêu biến của đám rối tĩnh mạch đuôi ở nồng độ 10 microg/mL ^[5].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "xạ hương là dược liệu thiên nhiên thượng hạng nên tuyệt đối lành tính, dùng càng nhiều càng đại bổ". Thực tế, trong tự nhiên xạ hương nguyên chất cực kỳ khan hiếm; phần lớn các chế phẩm trôi nổi hiện nay sử dụng xạ hương tổng hợp chứa các dẫn xuất nitro musk hoặc polycyclic musk để tạo mùi và hạ giá thành [3, 8]. Những hợp chất này có khả năng tích lũy sinh học dai dẳng và tiềm ẩn độc tính nội tạng đã được chứng minh [1, 3].

Tuy vậy, người đọc cũng cần nhìn nhận đúng bản chất của các dữ liệu khoa học hiện có. Các bằng chứng về độc tính gan, độc tính tim mạch và nguy cơ tạo u kể trên chủ yếu được thực hiện trên các mô hình động vật như chuột gặm nhấm (chuột B6C3F1) hoặc cá ngựa vằn, với các mức liều tiếp xúc tương đối cao hoặc kéo dài qua nhiều tuần liên tục [1, 2, 3, 4]. Đến nay, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng có đối chứng về độc tính mạn tính của xạ hương trực tiếp trên cơ thể người vẫn còn rất hạn chế do các rào cản đạo đức y sinh. Do đó, không thể suy diễn một cách cơ học rằng người ngửi mùi hương hay dùng liều rất nhỏ theo thang thuốc sẽ lập tức bị tổn thương nội tạng, nhưng các cảnh báo thực nghiệm này là cơ sở vững chắc để bác bỏ việc tùy tiện lạm dụng liều cao.

Cần lưu ý thêm, không nên nhầm lẫn xạ hương với các loài thực vật có tên gọi tương tự. Chẳng hạn, dầu hạt Charmagaz (hỗn hợp truyền thống gồm hạt bí ngô, dưa chuột, dưa hấu và dưa musk/dưa lưới - musk melon) đã được chứng minh an toàn trong nghiên cứu năm 2025 trên chuột cống với liều lên tới 5000 mg/kg mà không gây biến đổi men gan hay độc tính mô học ^[6]. Tên gọi "musk melon" chỉ là tên một loại dưa thực phẩm, hoàn toàn khác biệt về thành phần hóa học và dược lý so với xạ hương động vật hay xạ hương tổng hợp nitro musk [1, 7].

Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh dùng xạ hương?

Dựa trên các đặc tính dược lý kích thích mạnh và độc tính nội tạng tiềm tàng, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người có bệnh lý về gan và thận: Do xạ hương và các chất chuyển hóa của nó làm tăng gánh nặng đào thải, gây biến đổi cấu trúc tế bào gan ở liều cao, người suy giảm chức năng gan thận tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu này [2, 6].
• Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc rối loạn nhịp tim: Hoạt chất muscone và dẫn xuất xạ hương có khả năng tác động đến nhịp đập và cấu trúc mạch máu, có thể làm trầm trọng thêm các cơn loạn nhịp tim sẵn có [3, 4].
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Y học cổ truyền luôn xếp xạ hương vào nhóm trục ứ, dễ gây co bóp tử cung dẫn đến sảy thai. Mặt khác, các hợp chất nitro musk tổng hợp có đặc tính tích tụ sinh học trong mô mỡ và cơ thể người, tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho sự phát triển của thai nhi tương tự như tổn hại phôi thai quan sát được ở động vật ^[5].
• Trẻ nhỏ: Hệ cơ quan chuyển hóa chưa hoàn thiện khiến trẻ em rất nhạy cảm với độc tính thần kinh và tim mạch của các hợp chất tạo hương [3, 4].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước những rủi ro ngộ độc xạ hương, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

• Không tự ý mua xạ hương nguyên chất hoặc tinh dầu xạ hương để uống, nuốt hoặc pha chế nước uống theo các bài thuốc truyền miệng trên mạng xã hội.
• Chỉ sử dụng các chế phẩm có chứa thành phần xạ hương khi có chỉ định, kê đơn rõ ràng từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép.
• Lựa chọn các sản phẩm nước hoa, mỹ phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đạt tiêu chuẩn kiểm định an toàn của cơ quan quản lý y tế, tránh sử dụng hương liệu hóa chất trôi nổi chứa nồng độ nitro musk cấm lưu hành ^[5].
• Khi sử dụng bất kỳ bài thuốc hay sản phẩm nào nghi ngờ có xạ hương mà xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như run tay chân, hồi hộp đánh trống ngực, buồn nôn, mệt lả hoặc vàng da, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chức năng gan thận [2, 4].

Tóm lại, xạ hương chỉ có thể phát huy giá trị trị liệu khi được kiểm soát chặt chẽ về liều lượng và chủng loại hoạt chất. Việc lạm dụng liều cao hoặc dùng phải các hóa chất xạ hương tổng hợp độc hại là con đường ngắn dẫn đến tổn thương gan thận và các biến cố sức khỏe khôn lường. Người bệnh có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp cận bất kỳ chế phẩm nào liên quan đến dược liệu này.