Nhiều người thừa cân thường mang theo nỗi lo về huyết áp cao và những đơn thuốc dài ngày. Khi được tư vấn thay đổi lối sống, thắc mắc thường gặp nhất là nếu kiên trì tập luyện, giảm được một mốc cụ thể như 5kg cân nặng thì huyết áp sẽ giảm được bao nhiêu chỉ số mmHg.
Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ cần giảm từ 4 đến 5kg trọng lượng cơ thể đã đủ để đưa mức huyết áp ở người tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp nhẹ về ngưỡng bình thường [1]. Về mặt định lượng dài hạn, các nghiên cứu can thiệp giảm cân ghi nhận khi người thừa cân giảm trung bình khoảng 12,2kg sẽ giúp hạ được 9,1 mmHg huyết áp tâm thu và 6,3 mmHg huyết áp tâm thấu [2]. Tính trung bình theo tỷ lệ này, việc giảm khoảng 5kg cân nặng có thể giúp hạ khoảng 3,7 mmHg huyết áp tâm thu và 2,6 mmHg huyết áp tâm trương [2].
Cơ chế sinh học: Huyết áp hạ nhanh ngay từ đầu
Tác động hạ huyết áp bắt đầu xuất hiện rất sớm trong tiến trình giảm cân. Khi bắt đầu thâm hụt năng lượng, huyết áp giảm rõ rệt ngay trong 2 đến 3 tuần đầu tiên, và giai đoạn sớm này cũng là lúc ghi nhận sự thay đổi huyết áp theo tỷ lệ lớn nhất [1].
Về mặt sinh lý tế bào, nghiên cứu trên bệnh nhân béo phì chỉ ra rằng giảm cân dẫn đến giảm nồng độ canxi tự do nội bào tiểu cầu ([Ca2+]i) [3]. Nồng độ canxi này phản ánh chuyển hóa canxi trong tế bào cơ trơn mạch máu; khi nồng độ canxi này giảm đi, sức cản mạch máu cẳng tay giảm xuống và lưu lượng máu qua cẳng tay tăng lên sau 3 đến 4 tuần ăn kiêng giảm năng lượng [3]. Sự gia tăng lưu lượng máu cẳng tay này có mối tương quan thuận trực tiếp với lượng cân nặng giảm được [3].
Bên cạnh đó, giảm cân còn cải thiện tình trạng tăng insulin máu và làm giảm bài tiết norepinephrine qua nước tiểu 24 giờ, giúp giảm hoạt động thần kinh giao cảm gây co mạch [4]. Đồng thời, tình trạng kháng insulin được cải thiện dẫn đến giảm nồng độ insulin huyết tương, từ đó kéo theo việc giảm mức huyết áp và giảm tốc độ bài tiết natri cũng như albumin qua nước tiểu [5].
Bằng chứng nghiên cứu định lượng mức giảm huyết áp
Mối liên hệ giữa chỉ số cân nặng và huyết áp đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng can thiệp:
Một nghiên cứu theo dõi thuần tập hồi cứu công bố năm 2013 tại hai trung tâm quản lý cân nặng ngoại trú đã phân tích 100 người thừa cân, béo phì (chỉ số BMI trên 25) [2]. Can thiệp bao gồm chế độ ăn cắt giảm khoảng 1.000 kcal mỗi ngày kết hợp thay đổi hành vi và tăng cường vận động [2]. Sau thời gian theo dõi trung bình 15 +- 3,5 tháng, nhóm người tham gia giảm trung bình 12,2 +- 3,4 kg cân nặng, kèm theo huyết áp tâm thu giảm 9,1 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 6,3 mmHg [2].
Một nghiên cứu can thiệp năm 1993 thực hiện trên 18 đối tượng béo phì áp dụng chế độ ăn năng lượng rất thấp (800 kcal/ngày) trong 12 tuần [3]. Kết quả ghi nhận huyết áp động mạch trung bình bắt đầu giảm từ tuần thứ 3 đến tuần thứ 4, đi kèm với sự suy giảm sức cản mạch máu cẳng tay và giảm canxi nội bào tiểu cầu [3]. Đến tuần thứ 7 đến tuần thứ 8, phản ứng của canxi nội bào với vasopressin tăng lên và tương quan với mức giảm huyết áp động mạch trung bình [3].
Năm 2001, một nghiên cứu trên 25 bệnh nhân béo phì (BMI trên 25) có tăng huyết áp nhẹ và vi đạm niệu áp dụng chế độ ăn 25 kcal/kg cân nặng trong 12 tháng [5]. Nhóm A gồm 10 bệnh nhân giảm được từ 5% cân nặng trở lên đã ghi nhận sự sụt giảm đáng kể huyết áp, nồng độ insulin huyết tương lúc đói và mức bài tiết albumin niệu [5]. Ngược lại, nhóm B gồm 15 bệnh nhân không giảm cân thì không ghi nhận bất kỳ sự cải thiện nào về các chỉ số này [5].
Một thử nghiệm khác năm 2001 trên 138 phụ nữ Nhật Bản béo phì vừa phải (BMI trung bình 29,3) tham gia chương trình ăn kiêng và tập thể dục 3 tháng [4]. Sau can thiệp, chỉ số BMI giảm xuống còn 27,9, mỡ nội tạng và mỡ dưới da giảm đáng kể, kèm theo huyết áp tâm thu và tâm trương đều hạ rõ rệt [4].
Tác động giảm phụ thuộc vào thuốc hạ áp
Không chỉ cải thiện chỉ số đo được trên máy, giảm trọng lượng cơ thể còn trực tiếp làm giảm nhu cầu sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp. Người ta ước tính rằng có tới 50% người trưởng thành đang dùng thuốc kiểm soát tăng huyết áp có thể giảm bớt sự phụ thuộc vào liệu pháp dược lý chỉ nhờ mức giảm cân khiêm tốn [1].
Dữ liệu năm 2013 cho thấy mức độ giảm cân có tỷ lệ thuận trực tiếp với khả năng ngừng hoặc hạ liều thuốc: khi giảm được 5% trọng lượng cơ thể, có 3% bệnh nhân ngừng được ít nhất 1 loại thuốc huyết áp và có 8 lượt giảm liều thuốc [2]. Khi giảm được 10% cân nặng, tỷ lệ ngừng thuốc tăng vọt lên 39% và có 42 lượt giảm liều thuốc [2]. Khi mức giảm đạt 15% trọng lượng, tỷ lệ ngừng được ít nhất 1 loại thuốc tiếp tục duy trì ở mức 39% và ghi nhận 21 lượt giảm liều [2]. Hiện tượng hạ liều hoặc ngừng thuốc này được ghi nhận đồng đều ở tất cả các nhóm thuốc hạ áp khác nhau [2].
Hiện tượng "mức sàn" và các giới hạn khoa học
Mặc dù giảm cân đem lại lợi ích rõ rệt, mối tương quan giữa mức độ sụt cân và mức hạ huyết áp ở mức độ trung bình, cho thấy số cân giảm được chỉ giải thích cho một phần tương đối nhỏ của tổng mức hạ huyết áp [6]. Đặc biệt, nghiên cứu năm 1986 trên 135 bệnh nhân béo phì chỉ ra hiện tượng "mức sàn" (floor effect): tồn tại một ngưỡng giảm cân nhất định mà nếu vượt qua mốc đó, huyết áp sẽ không thể tiếp tục giảm thêm nữa [6].
Bên cạnh đó, các ý kiến phản biện khoa học năm 1986 cũng tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên và chỉ ra sự không đồng nhất: trong số các thử nghiệm can thiệp tốt nhất lúc bấy giờ, có 2 nghiên cứu ghi nhận hạ cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương, 1 nghiên cứu chỉ hạ huyết áp tâm thu, và 2 nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt đáng kể ở cả hai chỉ số [7]. Một số phân tích cho rằng các chương trình giảm cân có chi phí tốn kém, gây khó chịu cho người bệnh và có nguy cơ làm chậm trễ việc áp dụng các phác đồ điều trị dùng thuốc hiệu quả hơn [7].
Nguy cơ tăng huyết áp trở lại khi tái tăng cân
Một rào cản lớn trong điều trị béo phì là hiện tượng tăng cân trở lại (rebound) và tác động của nó lên thành mạch. Trong nghiên cứu theo dõi 48 phụ nữ sau 21 tháng tập luyện tiếp nối, hiện tượng tăng cân trở lại đi kèm với sự tăng vọt của huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và tổng lượng insulin [4].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 1985 trên 43 đối tượng béo phì nghiêm trọng cho thấy: khi bệnh nhân bị tăng cân trở lại sau chế độ nhịn ăn gián đoạn có bổ sung protein, mức huyết áp ở cùng một mốc cân nặng dù cao hơn lúc đang giảm cân nhưng mức tăng này chỉ bằng khoảng 30% so với mức huyết áp đã giảm được ban đầu [8]. Sau 1 tháng duy trì mức giảm cân 73 pound (khoảng 33kg), huyết áp không hề tăng lại [8]. Đến mốc 6 tháng, dù cân nặng có nhích nhẹ kéo theo huyết áp tăng nhẹ, các chỉ số huyết áp vẫn nằm trọn trong ngưỡng bình thường và thấp hơn đáng kể so với trước khi điều trị [8].
Ai nên thận trọng khi thực hiện giảm cân?
Các phương pháp cắt giảm calo mạnh hoặc ăn kiêng nghiêm ngặt đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt ở những nhóm đối tượng nguy cơ. Người bệnh tăng huyết áp đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc hoặc giảm liều khi thấy huyết áp hạ trong những tuần đầu giảm cân. Việc giảm áp lực mạch máu có thể diễn ra rất nhanh sau 2 đến 3 tuần [1], do đó cần được bác sĩ theo dõi định kỳ để điều chỉnh liều lượng thuốc an toàn, tránh nguy cơ hạ huyết áp quá mức gây tụt huyết áp tư thế hoặc chóng mặt.
Những bệnh nhân có bệnh lý tim mạch phức tạp, đái tháo đường, hoặc người có chỉ số lọc cầu thận tăng cao (như ghi nhận 20% bệnh nhân béo phì có mức lọc cầu thận trên 140 ml/phút [5]) cần có sự giám sát y tế chặt chẽ. Chế độ ăn hạn chế năng lượng nghiêm ngặt (như mức 800 kcal/ngày) phải được thực hiện dưới sự kiểm soát của nhân viên y tế để đảm bảo cân bằng điện giải và dinh dưỡng [3].
Gợi ý áp dụng thực tế để duy trì huyết áp ổn định
Để chuyển hóa mục tiêu giảm 5kg thành kết quả hạ huyết áp an toàn và lâu dài, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:
- Tạo mức thâm hụt năng lượng bền vững: Thiết lập mức thâm hụt khoảng 500 đến 1.000 kcal mỗi ngày thông qua khẩu phần ăn để tạo đà giảm cân an toàn, tránh cắt giảm năng lượng quá đột ngột gây suy kiệt [2].
- Ăn theo tỷ lệ cân nặng hợp lý: Có thể áp dụng lượng calo ở mức vừa phải khoảng 25 kcal trên mỗi kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày đối với người thừa cân nhằm cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát vi đạm niệu [5].
- Kết hợp vận động thể chất thường xuyên: Việc hạ huyết áp khi giảm cân ở nhiều người thừa cân bắt nguồn trực tiếp từ việc thiết lập thói quen tập luyện thể dục đều đặn [1]. Tăng cường vận động cũng giúp ngăn ngừa hiện tượng tái tăng cân, bảo tồn kết quả huyết áp đã đạt được [4].
- Theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà: Đo và ghi chép huyết áp thường xuyên vào các buổi sáng và tối, đặc biệt là trong 2 đến 4 tuần đầu tiên của chế độ giảm cân để phát hiện sớm các thay đổi của mạch máu [3, 4].
Giảm khoảng 5kg cân nặng là mục tiêu hoàn toàn khả thi và mang lại giá trị sinh học to lớn trong việc đưa huyết áp về ngưỡng tối ưu. Hãy duy trì lối sống lành mạnh một cách nhất quán, không đốt cháy giai đoạn và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi có bất kỳ thay đổi nào liên quan đến đơn thuốc huyết áp của bạn.
