Thói quen nhâm nhi một tách trà ấm sau bữa ăn vốn rất quen thuộc với nhiều gia đình Việt. Đối với người mắc bệnh đái tháo đường type 2, việc lựa chọn loại đồ uống nào vừa giúp thư giãn, vừa không làm tăng đường huyết lại càng được quan tâm sát sao. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau việc uống trà cúc La Mã sau bữa ăn có thể giúp ổn định đường máu và cải thiện sức khỏe chuyển hóa.

Trả lời trực tiếp cho thắc mắc này: Các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng cho thấy uống trà cúc La Mã sau bữa ăn thực sự mang lại hiệu quả tích cực trong việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết [1]. Cụ thể, loại trà thảo mộc này giúp giảm chỉ số đường huyết trung bình HbA1c, giảm nồng độ insulin trong máu và cải thiện tình trạng kháng insulin ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 [1]. Ngoài ra, trà còn hỗ trợ cải thiện mỡ máu và tăng cường khả năng chống oxy hóa của cơ thể [1].

Cơ chế nào giúp cúc La Mã tác động đến đường huyết?

Để hiểu vì sao một loài hoa nhỏ bé lại có thể tác động đến đường huyết, trước hết cần nhìn vào bản chất của bệnh đái tháo đường. Ở bệnh nhân tiểu đường, tình trạng căng thẳng oxy hóa (sự mất cân bằng giữa các gốc tự do gây hại và chất chống oxy hóa bảo vệ cơ thể) đóng vai trò là yếu tố chính dẫn đến sự phát triển của các biến chứng [2]. Bên cạnh đó, lượng đường trong máu cao kéo dài sẽ kích hoạt các phản ứng viêm cấp tính, làm tăng các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha và IL-1beta, từ đó dẫn đến hiện tượng chết tế bào theo chương trình [3].

Trà cúc La Mã được làm từ hoa khô của cây cúc La Mã, một loại thảo mộc có nguồn gốc từ châu Âu và Tây Á [4]. Phân tích thành phần hóa học cho thấy tinh dầu cúc La Mã chứa tới 39 hợp chất (chiếm 93,5% tổng lượng dầu), và hồ sơ polyphenol của trà có sự hiện diện của các hoạt chất sinh học quan trọng như apigenin, luteolin, umbelliferone và esculetin [5]. Từ thời cổ đại, phần hoa của cây này đã được ghi nhận có đặc tính chống viêm, làm se và chống oxy hóa [6].

Khi đi vào cơ thể, trà cúc La Mã hoạt động bằng cách nâng cao tổng năng lực chống oxy hóa và kích hoạt các enzyme bảo vệ tự nhiên của cơ thể, bao gồm superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx) và catalase (CAT) [2]. Đồng thời, việc tiêu thụ trà giúp làm giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) trong huyết thanh — một chỉ dấu phản ánh mức độ tổn thương do căng thẳng oxy hóa [2]. Các nhà khoa học nhận định tác dụng hạ đường huyết của trà cúc La Mã có mối liên hệ mật thiết với khả năng cải thiện tình trạng căng thẳng oxy hóa này [4].

Ở góc độ tế bào, việc cải thiện chỉ số HOMA-IR (mô hình đánh giá cân bằng nội môi kháng insulin) cho thấy trà cúc La Mã giúp cơ thể sử dụng insulin hiệu quả hơn, giảm bớt gánh nặng tiết insulin quá mức cho tuyến tụy [1].

Nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh nói gì?

Bằng chứng thuyết phục nhất về tác dụng của trà cúc La Mã đến từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn có đối chứng công bố năm 2015 đã đánh giá tác động của trà cúc La Mã lên việc kiểm soát đường huyết và mỡ máu [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 64 bệnh nhân đái tháo đường type 2 (cả nam và nữ) trong độ tuổi từ 30 đến 60 [1]. Các tình nguyện viên được chia làm hai nhóm: nhóm can thiệp (32 người) uống trà cúc La Mã pha theo tỷ lệ 3 g trà trong 150 mL nước nóng, uống 3 lần mỗi ngày ngay sau bữa ăn trong suốt 8 tuần [1]. Nhóm đối chứng (32 người) chỉ uống nước lọc theo chế độ tương tự trong cùng khoảng thời gian [1]. Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm uống trà cúc La Mã giảm đáng kể nồng độ HbA1c (p = 0,03), giảm nồng độ insulin huyết thanh (p < 0,001) và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR (p < 0,001) so với nhóm uống nước lọc [1]. Không chỉ vậy, nhóm dùng trà còn giảm đáng kể cholesterol toàn phần (p = 0,001), triglyceride (p < 0,001) và cholesterol xấu LDL (p = 0,05), trong khi nồng độ cholesterol tốt HDL không có sự thay đổi khác biệt giữa hai nhóm [1].

Tiếp nối kết quả này, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn có đối chứng khác công bố năm 2016 tiếp tục đi sâu vào khả năng chống oxy hóa của trà trên 64 bệnh nhân đái tháo đường type 2 (tuổi từ 30 đến 60) [2]. Thiết kế nghiên cứu giữ nguyên mức liều: 32 người uống trà cúc La Mã (3 g/150 mL nước nóng) 3 lần/ngày ngay sau bữa ăn trong 8 tuần, so sánh với 32 người uống nước lọc [2]. Kết quả khẳng định trà cúc La Mã làm giảm đáng kể HbA1c (glycosylated hemoglobin), insulin huyết thanh, chỉ số kháng insulin HOMA-IR và chất chỉ điểm oxy hóa malondialdehyde huyết thanh so với nhóm đối chứng (tất cả đều có p < 0,05) [2]. Đặc biệt, tổng năng lực chống oxy hóa cùng hoạt tính của các enzyme bảo vệ cơ thể ở nhóm uống trà tăng vượt trội so với nhóm chứng: tổng năng lực chống oxy hóa tăng 6,81%, enzyme superoxide dismutase tăng 26,16%, glutathione peroxidase tăng 36,71% và catalase tăng 45,06% (tất cả p < 0,05) [2]. Dù vậy, các tác giả cũng nêu rõ giới hạn: cần có quy mô mẫu lớn hơn và thời gian can thiệp dài hơn để chứng minh những cải thiện lâm sàng rõ rệt hơn [2].

Ngoài việc uống sau bữa ăn, một bài tổng quan công bố năm 2022 còn ghi nhận dữ liệu từ một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 4 tuần trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 với cách dùng khác [4]. Trong thử nghiệm 4 tuần này, người bệnh uống trà cúc La Mã ở liều 10 g pha với 100 mL nước, dùng 2 lần mỗi ngày trước bữa ăn [4]. Kết thúc thử nghiệm, cả chỉ số đường huyết lúc đói (FPG) và đường huyết 2 giờ sau ăn (2hPBG) của bệnh nhân đều giảm đáng kể [4]. Tổng quan này kết luận việc dùng trà cúc La Mã ngắn hạn hoặc dài hạn đều có thể cải thiện đường huyết, và thời điểm uống không nhất thiết chỉ giới hạn ở trước hay sau bữa ăn [4].

Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật

Bên cạnh các thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu trên mô hình động vật cũng cung cấp thêm góc nhìn về tác động sinh học của cúc La Mã.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát tác dụng dược lý của trà cúc La Mã trên chuột mắc bệnh tiểu đường (do chất alloxan gây ra) và so sánh với thuốc điều trị tiêu chuẩn là glibenclamide [6]. Kết quả ghi nhận việc dùng trà cúc La Mã làm giảm dần mức đường huyết lúc đói và đường huyết sau ăn một cách đáng kể, đặc biệt rõ rệt vào ngày thứ 30 và ngày thứ 60 [6]. Cuối nghiên cứu, mức HbA1c ở chuột cũng giảm đáng kể và kiểm soát được tình trạng sụt cân do tiểu đường, với hiệu quả tương tự như nhóm dùng thuốc chuẩn [6]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh vẫn cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để làm sáng tỏ cơ chế phân tử chính xác của tác động này [6].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2019 thực hiện trên mô hình thỏ mắc tiểu đường type 1 (do streptozotocin gây ra, làm thiếu hụt tiết insulin và tăng đường huyết) [3]. Khi cho thỏ uống tinh dầu cúc La Mã ở nồng độ 50 và 100 mg/kg, mức đường huyết đã giảm đáng kể đồng thời nồng độ insulin huyết thanh tăng lên so với nhóm chứng [3].

Năm 2022, một nghiên cứu trên chuột bị tiểu đường (do streptozotocin) đã cho chuột uống trà cúc La Mã tự do thay nước lọc trong 21 ngày nhằm đánh giá tác động lên tuyến nước bọt [5]. Kết quả cho thấy việc uống trà giúp tăng nồng độ các enzyme chống oxy hóa (SOD, GPx, CAT) và tổng trạng chống oxy hóa (TAS) ở cả tuyến nước bọt dưới hàm và tuyến mang tai [5]. Lượng MDA (chỉ dấu oxy hóa) và tình trạng tăng đường huyết giảm xuống ở tuyến mang tai so với chuột tiểu đường không điều trị, dù lượng MDA ở tuyến dưới hàm không có sự khác biệt [5]. Nghiên cứu mở ra tiềm năng dùng trà cúc La Mã để ngăn ngừa các biến chứng răng miệng ở người bệnh tiểu đường [5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nhìn tổng thể từ các dữ liệu khoa học, lợi ích lớn nhất của trà cúc La Mã đối với bệnh nhân đái tháo đường type 2 là khả năng tác động kép: vừa hỗ trợ kiểm soát các chỉ số đường huyết (HbA1c, đường huyết đói, đường huyết sau ăn, độ nhạy insulin), vừa cải thiện bảng mỡ máu (giảm cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL) và nâng cao hàng rào chống oxy hóa [1, 2, 6].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Hai thử nghiệm lâm sàng chính đánh giá việc uống trà sau ăn đều có quy mô mẫu khá nhỏ (64 người mỗi nghiên cứu) và thời gian theo dõi ngắn (8 tuần) [1, 2]. Bản thân các nhà nghiên cứu trong công trình năm 2016 cũng thẳng thắn chỉ ra rằng cần những nghiên cứu có cỡ mẫu lớn hơn và thời gian theo dõi dài hơn để xác nhận các cải thiện lâm sàng lâu dài [2]. Ngoài ra, các kết quả khả quan từ việc dùng tinh dầu cúc La Mã trên thỏ hay dùng trà thay nước lọc trên chuột không thể áp dụng nguyên bản sang cơ thể người [3, 5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc trị tiểu đường

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là coi trà cúc La Mã như một giải pháp thay thế hoàn toàn thuốc điều trị. Dù một nghiên cứu trên chuột năm 2014 có đề cập tiềm năng dùng trà như chất thay thế thuốc [6], nhưng trên thực tế lâm sàng ở người, bài tổng quan năm 2022 chỉ xếp trà thảo mộc vào nhóm "liệu pháp bổ trợ" (adjuvant therapy) [4]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc hạ đường huyết hay insulin để chuyển sang uống trà.

Hiểu lầm thứ hai là "uống càng đặc, càng nhiều càng tốt" hoặc dùng tinh dầu để uống trực tiếp. Nghiên cứu năm 2019 dùng tinh dầu cúc La Mã đường uống là thử nghiệm trên thỏ với liều tính theo cân nặng động vật [3], hoàn toàn không phải phác đồ cho người. Ở người, dạng dùng an toàn đã được kiểm chứng là trà pha từ hoa khô với định lượng rõ ràng [1, 6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là thảo mộc tự nhiên, không phải ai cũng có thể dùng trà cúc La Mã tùy ý. Các thử nghiệm lâm sàng hiện tại chỉ tuyển chọn bệnh nhân đái tháo đường type 2 trong độ tuổi từ 30 đến 60 [1, 2]. Do đó, những người bệnh nằm ngoài độ tuổi này (như người cao tuổi có nhiều bệnh lý phức tạp, trẻ em), phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú chưa có dữ liệu kiểm chứng từ các thử nghiệm nêu trên nên cần hết sức thận trọng.

Đặc biệt, vì trà cúc La Mã có khả năng làm giảm đường huyết và giảm nồng độ insulin huyết thanh [1], những bệnh nhân đang sử dụng thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin cần theo dõi sát chỉ số đường máu để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Người có cơ địa dị ứng với các loài hoa họ Cúc hoặc người có bệnh nền gan, thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi đưa trà cúc La Mã vào chế độ sinh hoạt hàng ngày.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Để tận dụng lợi ích của trà cúc La Mã một cách khoa học theo đúng dữ liệu nghiên cứu, người bệnh đái tháo đường type 2 có thể áp dụng cách pha và uống như sau:

  • Liều lượng và cách pha: Sử dụng 3 g hoa cúc La Mã khô hãm với 150 mL nước nóng cho mỗi lần uống [1, 2]. Không thêm đường hay sữa đặc vào trà để tránh làm tăng đường huyết.
  • Thời điểm uống: Uống ngay sau 3 bữa ăn chính trong ngày (tổng cộng 3 lần/ngày), duy trì đều đặn như cách các tình nguyện viên đã thực hiện trong 8 tuần [1, 2]. Ngoài ra, do thời điểm uống không bị giới hạn cứng nhắc, người bệnh cũng có thể linh hoạt uống trước bữa ăn nếu thấy phù hợp hơn với thói quen sinh hoạt [4].
  • Kết hợp lối sống: Trong các nghiên cứu, người tham gia vẫn được theo dõi chế độ ăn uống qua nhật ký dinh dưỡng [1, 2]. Vì vậy, việc uống trà cần đi đôi với chế độ ăn kiểm soát tinh bột, tăng cường rau xanh, uống đủ nước lọc và vận động thể lực đều đặn.

Tóm lại, uống một tách trà cúc La Mã ấm sau bữa ăn là thói quen đơn giản, lành mạnh, có cơ sở khoa học giúp hỗ trợ giảm HbA1c, cải thiện độ nhạy insulin và bảo vệ mạch máu cho người bệnh tiểu đường type 2 [1, 2]. Tuy nhiên, hãy luôn xem đây là một người bạn đồng hành hỗ trợ bên cạnh phác đồ điều trị chuẩn của y học hiện đại, và đừng quên trao đổi với bác sĩ của bạn để có lời khuyên cá nhân hóa tốt nhất.