Giảm cân cấp tốc làm suy sụp hệ thống miễn dịch như thế nào?

Nhu cầu giảm cân nhanh để kịp tham dự một sự kiện hay đơn giản vì muốn thay đổi vóc dáng cấp tốc là tâm lý rất phổ biến của nhiều người. Không ít trường hợp lựa chọn phương pháp nhịn ăn gián đoạn quá mức, cắt giảm năng lượng khẩu phần xuống mức tối thiểu, thậm chí chỉ uống nước lọc để ép cân trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, việc cắt giảm năng lượng đột ngột không chỉ làm hao hụt mỡ thừa mà còn tác động trực tiếp đến hàng rào phòng thủ tự nhiên của cơ thể. Nghiên cứu khoa học cho thấy sự thiếu hụt calo cấp tính có thể gây ức chế nhiều thành phần của hệ miễn dịch, làm sụt giảm tế bào phòng vệ và gia tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hoặc nhiễm trùng cơ hội.

Cơ thể phản ứng ra sao trước cú sốc thiếu hụt năng lượng?

Hệ thống miễn dịch là một trong những mạng lưới tiêu tốn nhiều năng lượng sinh học nhất để duy trì các hoạt động tuần tra, nhận diện mầm bệnh và nhân dòng tế bào lympho. Khi lượng thức ăn đưa vào cơ thể bị cắt giảm đột ngột, cơ thể ngay lập tức chuyển sang chế độ sinh tồn để ưu tiên năng lượng cho các cơ quan quan trọng sống còn như não bộ và tim mạch.

Trong tình trạng thiếu hụt calo nghiêm trọng, quá trình sản xuất và biệt hóa các tế bào miễn dịch bảo vệ bị chậm lại. Các rào cản niêm mạc ở đường hô hấp và đường tiêu hóa cũng dễ bị tổn thương do thiếu hụt nguồn cơ chất tái tạo liên tục. Điều này giải thích tại sao những người theo đuổi các phương pháp ăn kiêng khắc nghiệt thường hay than phiền về tình trạng khô miệng, rát họng, mệt mỏi li bì và rất dễ bị cảm cúm thông thường.

Tế bào tiêu diệt tự nhiên suy giảm: Nguy cơ nhiễm virus gia tăng

Một trong những bằng chứng rõ ràng nhất về tác động bất lợi của việc cắt giảm calo lên khả năng kháng virus đã được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng năm 2021 ^[1]. Thử nghiệm này được thực hiện trên 29 phụ nữ béo phì có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 trở lên ^[1]. Nhóm can thiệp thực hiện chế độ ăn ít năng lượng, giảm 600 kcal mỗi ngày so với nhu cầu thực tế và kết hợp dùng thuốc Orlistat với liều 120 mg ba lần mỗi ngày cho đến khi đạt mức giảm 10% trọng lượng cơ thể ^[1].

Kết quả đánh giá các phân nhóm tế bào lympho cho thấy số lượng tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK mang dấu ấn CD16/56) ở nhóm can thiệp đã suy giảm đáng kể sau quá trình sút cân (P=0.014) ^[1]. Đáng chú ý, các thông số tế bào miễn dịch khác như tế bào lympho T (CD3, CD4, CD8), tế bào B (CD19) và tỷ lệ CD4:CD8 không ghi nhận biến đổi lớn so với nhóm chứng ^[1].

Tế bào tiêu diệt tự nhiên đóng vai trò tuyến đầu trong việc nhận diện và tiêu diệt các tế bào nhiễm virus cũng như các tế bào lạ trước khi hệ miễn dịch thích ứng kịp phản ứng. Việc sụt giảm đặc hiệu dòng tế bào này độc lập với các yếu tố gây nhiễu cho thấy sự sụt giảm năng lượng khẩu phần có thể làm suy yếu năng lực phòng vệ kháng virus của cơ thể ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn ở cỡ mẫu tương đối nhỏ và đối tượng chỉ gồm phụ nữ béo phì, cần thêm các thử nghiệm mở rộng để đánh giá toàn diện hơn ^[1].

Bài học từ các vận động viên: Tần suất nhiễm trùng tăng cao khi ép cân

Tình trạng giảm cân cấp tốc biểu hiện rõ rệt nhất ở nhóm vận động viên các môn võ thuật đối kháng, nơi người tập thường xuyên phải ép cân nhanh trong vài ngày trước buổi cân chính thức. Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2018 đã theo dõi quá trình này để tìm hiểu cơ chế ức chế miễn dịch ^[2]. Các nhà khoa học chỉ ra rằng tác động tiêu cực lên hệ miễn dịch qua trung gian tế bào xuất phát từ sự cộng hưởng của ba yếu tố: hạn chế năng lượng nạp vào, khối lượng tập luyện tăng cao và tình trạng mất nước mãn tính ^[2].

Mặc dù việc giảm cân nhanh không làm thay đổi khả năng sản sinh các gốc oxy hóa hoạt tính (ROS) của bạch cầu trung tính và bạch cầu đơn nhân, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể về tần suất và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng nhiễm trùng trong và sau giai đoạn giảm cân ^[2]. Ngược lại với giả thuyết ban đầu của các tác giả, việc giảm cân cấp tốc không làm cạn kiệt nồng độ glutamine trong huyết tương ^[2].

Các chuyên gia nhận định rằng sự gia tăng nguy cơ nhiễm trùng cơ hội bắt nguồn từ việc suy yếu các nhánh miễn dịch thích ứng, miễn dịch thể dịch và miễn dịch niêm mạc vốn chưa được đo lường trực tiếp trong nghiên cứu này ^[2]. Điểm hạn chế của công trình là chưa thể đếm số lượng bạch cầu trung tính lưu hành để giải thích thấu đáo phản xạ tăng hoạt tính thực bào tạm thời của chúng ^[2].

Teo cơ và cạn kiệt nguồn protein dự trữ khi nhịn ăn cực đoan

Cắt giảm calo quá sâu không chỉ làm tiêu hao mô mỡ mà còn tấn công trực tiếp vào khối lượng cơ bắp của cơ thể. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 trên chuột đực Fischer đã so sánh hai phương thức giảm cân: một nhóm nhịn ăn 3 ngày để giảm cân nhanh và một nhóm giảm 30% calo mỗi ngày trong vòng 2 tuần để giảm cân từ từ ^[3]. Cả hai nhóm đều đạt mức giảm tương đương khoảng 15% trọng lượng cơ thể so với nhóm đối chứng ^[3].

Kết quả phân tích mô học cho thấy nhóm nhịn ăn cấp tốc bị sụt giảm đáng kể khối lượng ướt và tổng lượng protein ở cơ plantaris (loại cơ co rút nhanh), trong khi cơ soleus (cơ co rút chậm) ít bị ảnh hưởng hơn ^[3]. Nguyên nhân là do việc nhịn ăn ngắn hạn kích hoạt mạnh mẽ hai con đường thoái hóa protein nội bào: hệ thống autophagy-lysosome (thể hiện qua sự gia tăng tỷ lệ LC3-II/-I) và hệ thống ubiquitin-proteasome (thể hiện qua nồng độ protein đa ubiquitinated) ^[3].

Các chỉ số thoái hóa protein này có mối tương quan nghịch với khối lượng và lượng protein của cơ plantaris ^[3]. Hệ cơ bắp không chỉ chịu trách nhiệm vận động mà còn là kho dự trữ axit amin thiết yếu lớn nhất của cơ thể, đóng vai trò sống còn để tổng hợp kháng thể và các cytokine miễn dịch khi có nhiễm trùng tấn công. Việc mất đi khối cơ nhanh chóng do nhịn ăn cực đoan khiến cơ thể mất đi nguồn lực dự phòng quan trọng này ^[3].

Giảm cân khoa học có thực sự gây hại cho hệ miễn dịch?

Cần phân biệt rạch ròi giữa việc cắt giảm calo tiêu cực, cấp tốc với các biện pháp kiểm soát cân nặng khoa học, có lộ trình bài bản. Khi được tiến hành đúng mức và duy trì đều đặn, việc giảm cân ở người thừa cân, béo phì thực chất lại đem lại lợi ích to lớn cho hệ thống miễn dịch ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình động vật cho thấy tình trạng béo phì do chế độ ăn và quá trình lão hóa cùng tương tác để thúc đẩy sự tiến triển của ung thư vú thể bộ ba âm tính thông qua việc ức chế miễn dịch chống khối u ^[4]. Khi áp dụng biện pháp giảm cân thông qua hạn chế calo ngắt quãng (ICR), sự phát triển của khối u đã bị kìm hãm, đồng thời các dấu ấn gen liên quan đến miễn dịch bị ức chế trước đó đã được phục hồi ^[4].

Tương tự, thử nghiệm lâm sàng CALERIE-II trên những người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy việc cắt giảm 14% lượng calo một cách ổn định trong 2 năm, không cần thay đổi quá khắt khe tỷ lệ các chất dinh dưỡng đa lượng, đã giúp tái lập trình trục chuyển hóa miễn dịch và nâng cao sức khỏe dài hạn ^[5]. Điều này khẳng định rằng bản thân việc giảm cân không có lỗi; chính tốc độ giảm cân quá nhanh và biên độ thâm hụt calo quá sâu mới là thủ phạm làm tê liệt hệ thống phòng thủ miễn dịch.

Những hiểu lầm thường gặp về cắt giảm calo và miễn dịch

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống thêm thật nhiều vitamin tổng hợp hay viên bổ sung axit amin là có thể thoải mái nhịn ăn mà không sợ suy giảm đề kháng. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực tế cho thấy việc bổ sung dưỡng chất đơn lẻ không thể bù đắp được sự thiếu hụt năng lượng tổng thể. Điển hình như nồng độ glutamine huyết tương không hề bị cạn kiệt trong quá trình giảm cân cấp tốc, nhưng người tham gia vẫn mắc nhiều triệu chứng nhiễm trùng hơn bình thường ^[2].

Một ngộ nhận khác là quan niệm "càng sút cân nhanh thì cơ thể càng nhanh thải độc và thanh lọc". Thực tế, sự sụt giảm cân nặng nhanh chóng trong vài ngày đầu chủ yếu đến từ việc mất nước nội bào, cạn kiệt glycogen dự trữ và thoái hóa các sợi cơ co rút nhanh ^[2], ^[3]. Tình trạng căng thẳng chuyển hóa cấp tính này buộc tuyến thượng thận tiết ra nhiều hormone cortisol, một chất nội sinh có đặc tính ức chế miễn dịch mạnh mẽ nếu duy trì ở mức cao.

Cuối cùng, việc nghĩ rằng chỉ số tế bào miễn dịch bình thường nghĩa là cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh cũng là một nhận định chưa chuẩn xác. Nghiên cứu chỉ ra rằng dù số lượng bạch cầu T và B không đổi, hoặc khả năng sản sinh gốc oxy hóa của bạch cầu trung tính vẫn ổn định, thì sự suy giảm chọn lọc ở các tế bào tiêu diệt tự nhiên hay hàng rào niêm mạc vẫn đủ sức mở đường cho mầm bệnh xâm nhập ^[2], ^[1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Bất kỳ ai cũng có thể gặp phải phản ứng bất lợi nếu nhịn ăn tiêu cực, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không nên thử nghiệm các phương pháp giảm cân cấp tốc:

• Người có bệnh lý nền mạn tính: Bệnh nhân đái tháo đường, tim mạch, suy giảm chức năng gan hoặc thận cần chế độ dinh dưỡng ổn định để duy trì chuyển hóa và tương tác thuốc an toàn.
• Người có tiền sử nhiễm trùng tái phát hoặc đang điều trị các bệnh lý tự miễn: Hệ miễn dịch của nhóm này vốn đã nhạy cảm, việc sụt giảm tế bào phòng vệ có thể kích hoạt đợt bùng phát bệnh mới.
• Người lớn tuổi và phụ nữ sau mãn kinh: Tốc độ thoái hóa cơ bắp ở người lớn tuổi diễn ra nhanh hơn, việc giảm cân cực đoan dễ dẫn đến hội chứng suy mòn và giảm mật độ xương không thể hồi phục.
• Vận động viên hoặc người lao động nặng: Sự kết hợp giữa cường độ vận động cao và hạn chế ăn uống sẽ đẩy nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp trên lên mức báo động ^[2].

Mọi thay đổi lớn trong chế độ ăn uống khi có bệnh lý nền đều cần được tham vấn chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.

Lộ trình kiểm soát cân nặng an toàn cho hệ miễn dịch

Để giảm mỡ cơ thể mà không đánh đổi bằng sức đề kháng, bạn nên xây dựng một chiến lược dinh dưỡng khoa học và kiên nhẫn theo thời gian:

• Mức thâm hụt năng lượng vừa phải: Chỉ nên giảm khoảng 300 - 500 kcal mỗi ngày so với nhu cầu tiêu hao thực tế, tương đương mức giảm cân an toàn từ 0,5 đến 1 kg mỗi tuần. Mức giảm calo vừa phải trong thời gian dài đã được chứng minh giúp cải thiện hệ miễn dịch mà không gây sốc cho cơ thể ^[5].
• Duy trì lượng đạm (protein) tối ưu: Cần bổ sung đủ lượng đạm từ thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại đậu để bảo vệ khối cơ bắp, ngăn chặn các con đường phân giải protein nội bào ^[3]. Đạm là nguồn nguyên liệu trực tiếp để cơ thể sản sinh kháng thể.
• Đảm bảo đủ nước và điện giải: Tránh tình trạng giảm cân bằng cách ép mất nước qua xông hơi hay nhịn uống, bởi tình trạng thiếu nước mạn tính góp phần trực tiếp gây ức chế miễn dịch ^[2].
• Phân bổ bữa ăn hợp lý: Tránh bỏ đói kéo dài nhiều ngày. Có thể áp dụng các hình thức hạn chế calo ngắt quãng ở mức độ nhẹ nếu phù hợp với nhịp sinh học, nhưng cần đảm bảo các bữa ăn chính vẫn đầy đủ dưỡng chất vi lượng và đa lượng ^[4].

Giảm cân là một hành trình cải thiện sức khỏe toàn diện chứ không phải một cuộc đua về mặt thời gian. Việc ép cơ thể sút cân quá nhanh bằng các biện pháp cực đoan sẽ khiến hệ thống miễn dịch suy sụp, tạo điều kiện cho virus và vi khuẩn tấn công ^[2], ^[1]. Hãy lựa chọn lối sống cân bằng, giảm cân bền vững để vừa có được vóc dáng như ý, vừa duy trì được tấm lá chắn phòng vệ vững chắc cho sức khỏe.