Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các bệnh đường hô hấp, đặc biệt là cúm mùa, lại có xu hướng bùng phát mạnh. Nhiều gia đình truyền tai nhau thói quen uống trà xanh nóng hằng ngày hoặc tận dụng nước trà xanh pha đặc để súc miệng, súc họng với mong muốn tiêu diệt virus, phòng ngừa lây nhiễm.

Thực tế, cả việc uống (đưa các hoạt chất hấp thu vào cơ thể) và súc miệng (tác động tại chỗ ở niêm mạc họng) đều mang lại những lợi ích bảo vệ nhất định, nhưng cơ chế và mức độ can thiệp trực tiếp của chúng không hoàn toàn giống nhau [1]. Xét về khả năng ngăn chặn virus bám dính ban đầu tại cửa ngõ hầu họng, súc miệng tạo ra tác động tiếp xúc trực tiếp, trong khi uống giúp hỗ trợ miễn dịch toàn thân tốt hơn [2], [1].

Hợp chất catechin chống lại virus cúm như thế nào?

Trà xanh từ lâu đã được biết đến chứa hàm lượng dồi dào các polyphenol, nổi bật nhất là nhóm flavonoid mang tên catechin [3]. Trong số các catechin này, epigallocatechin gallate (EGCG) là thành phần hoạt tính sinh học mạnh nhất, bên cạnh theanine và vitamin C [2], [1].

Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên mô hình sống ghi nhận catechin có đặc tính kháng virus và kháng khuẩn trực tiếp [3], [1]. Cụ thể, hợp chất catechin có thể ức chế sự hấp phụ (bám dính) và nhân lên của virus cúm [1]. Khi đưa dịch chiết trà xanh vào khoang miệng hoặc khoang mũi, các mầm vi khuẩn gây bệnh cũng bị ức chế đáng kể [3].

Bên cạnh tác động vật lý và hóa học tại chỗ, catechin cùng theanine (một loại axit amin không tạo protein trong lá trà) khi đi vào cơ thể còn hỗ trợ kích hoạt chức năng tế bào T, tăng cường tiết interleukin-12 (IL-12) và interferon-gamma (IFN-gamma) nhằm củng cố hàng rào phòng thủ chống lại nhiễm trùng cúm, đồng thời mang lại hiệu quả kháng viêm [2], [1]. Thậm chí, việc hít khí dung chứa catechin còn được ghi nhận làm giảm tải lượng vi khuẩn tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) trong đờm [1].

Súc miệng nước trà xanh: Tác động ngăn chặn virus tại chỗ

Vùng hầu họng là một trong những cửa ngõ chính để virus cúm xâm nhập và nhân lên. Động tác súc họng (gargling) bao gồm việc giữ dung dịch chuyển động ở cuống họng bằng luồng hơi thở đẩy ra để tạo tiếng ọc ọc đặc trưng [2]. Phương pháp này giúp đưa các hoạt chất chống virus bao phủ đều bề mặt niêm mạc.

Một nghiên cứu quan sát quy mô lớn công bố năm 2012 tại Nhật Bản trên khoảng 20.000 trẻ em đã đánh giá tác động của thói quen vệ sinh họng đối với việc xuất hiện triệu chứng sốt [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng việc súc miệng bằng nước trà xanh có tác động tích cực đối với các bệnh gây sốt, gợi ý khả năng làm giảm nguy cơ nhiễm cúm [3]. Dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn là thiết kế quan sát, không phân nhóm ngẫu nhiên và chịu ảnh hưởng bởi yếu tố kinh tế - xã hội cũng như vị trí địa lý của trường học [3].

Năm 2014, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, nhãn mở kéo dài 90 ngày (từ 1/12/2011 đến 28/2/2012) được thực hiện trên 757 học sinh trung học (15-17 tuổi) tại 6 trường ở tỉnh Shizuoka, Nhật Bản [4]. Nhóm súc miệng bằng trà xanh đóng chai thực hiện 3 lần/ngày, còn nhóm đối chứng súc miệng bằng nước máy thường [4]. Kết quả phân tích trên 747 học sinh hoàn thành nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm cúm xác nhận qua xét nghiệm kháng nguyên ở nhóm dùng trà xanh là 4,9% (19/384 học sinh), thấp hơn nhóm dùng nước máy là 6,9% (25/363 học sinh) [4]. Tuy nhiên, sự khác biệt này chưa đạt ý nghĩa thống kê (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR = 0,69; khoảng tin cậy 95%: 0,37 - 1,28; p = 0,24), một phần do tỷ lệ tuân thủ súc miệng của học sinh thấp hơn kỳ vọng [4].

Các nghiên cứu tổng hợp sau đó đã làm sáng tỏ hơn hiệu quả của thói quen này. Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 trên 5 nghiên cứu với tổng cộng 1.890 người (độ tuổi trung bình từ 16 đến 83) chứng minh: người súc miệng bằng nước trà hoặc chiết xuất trà có nguy cơ mắc cúm thấp hơn đáng kể so với nhóm súc miệng bằng giả dược, nước thường hoặc không súc miệng (mô hình tác động cố định: RR = 0,70, 95% CI 0,54 - 0,89; mô hình tác động ngẫu nhiên: RR = 0,71, 95% CI 0,56 - 0,91) [5].

Năm 2018, một bài tổng quan khác của các tác giả Yamada, Toyoizumi và Ide cũng tổng hợp lại các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [6]. Nghiên cứu của Yamada trên 404 người (20-65 tuổi) sống tại viện dưỡng lão cho thấy súc miệng bằng chiết xuất chứa khoảng 400 mcg/mL catechin (chứa 59,3% EGCG) trong 3 tháng giúp giảm tỷ lệ nhiễm cúm xuống 1,0% so với 2,0% ở nhóm giả dược (p = 0,84) [6]. Hai nghiên cứu khác của Toyoizumi (307 người, dùng trà chứa 560 mcg/mL catechin với 18% EGCG) và Ide (747 người, dùng trà chứa 370 mcg/mL catechin với 18% EGCG) trong 3 tháng cũng cho thấy xu hướng giảm ca nhiễm dù khác biệt đơn lẻ chưa đạt ngưỡng thống kê rõ rệt [6]. Dù vậy, khi Ide gộp chung dữ liệu của 1.890 người, kết quả vẫn khẳng định súc miệng bằng trà làm giảm tỷ lệ mắc cúm với RR = 0,70 (95% CI 0,54 - 0,89) [6].

Uống trà xanh: Tăng cường hệ miễn dịch từ bên trong

Trong khi súc miệng mang lại nồng độ catechin cao tại chỗ nhưng thời gian lưu giữ ngắn, việc uống trà xanh lại đưa các hợp chất hấp thu vào hệ tuần hoàn [2]. Sinh khả dụng của catechin qua đường tiêu hóa có sự khác biệt tùy cơ địa mỗi cá nhân [2].

Năm 2011, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 5 tháng (từ tháng 11/2009 đến tháng 4/2010) đã kiểm tra tác động của việc bổ sung viên nang catechin và theanine trên 200 nhân viên y tế tại 3 cơ sở chăm sóc người cao tuổi ở Higashimurayama, Nhật Bản [7]. Nhóm can thiệp uống viên nang chứa 378 mg catechin và 210 mg theanine mỗi ngày, nhóm đối chứng uống giả dược [7]. Kết quả trên 197 người hoàn thành cho thấy: tỷ lệ mắc cúm lâm sàng ở nhóm uống catechin/theanine giảm mạnh, chỉ còn 4,1% (4 người) so với 13,1% (13 người) ở nhóm giả dược, đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt (OR hiệu chỉnh = 0,25; 95% CI 0,07 - 0,76; p = 0,022) [7]. Tỷ lệ nhiễm cúm xác nhận qua xét nghiệm cũng thấp hơn (1,0% so với 5,1%), đồng thời thời gian duy trì trạng thái không nhiễm bệnh kéo dài hơn hẳn [7].

Năm 2021, một phân tích gộp toàn diện dữ liệu từ 3.748 người thu thập qua 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng và 4 nghiên cứu đoàn hệ tương lai đã khẳng định: cả việc súc miệng bằng trà và uống bổ sung catechin trà xanh đều mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt, làm giảm nguy cơ mắc cúm và các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên cấp tính [8]. Ngoài ra, dữ liệu còn ghi nhận việc tiêu thụ trà xanh dường như giúp vắc-xin cúm mùa phát huy hiệu quả phòng ngừa cao hơn [2].

So sánh: Súc miệng hay uống trà mang lại lợi thế hơn?

Xét về mặt cơ chế, súc miệng bằng nước trà xanh tạo ra một lớp màng ngăn vật lý và sinh học tạm thời ngay tại niêm mạc họng, giúp rửa trôi và bất hoạt các hạt virus cúm trước khi chúng bám dính sâu vào tế bào biểu mô [3], [2], [1]. Phương pháp này phù hợp để thực hiện ngay sau khi tiếp xúc với môi trường đông người hoặc có nguy cơ lây nhiễm cao.

Ngược lại, uống nước trà xanh cung cấp các hợp chất chống oxy hóa, theanine và catechin đi vào máu, kích thích tế bào miễn dịch T và các cytokine kháng virus như IFN-gamma [2], [1]. Tuy nhiên, catechin hấp thu qua ruột có sinh khả dụng biến thiên lớn giữa các cá thể, và việc uống trà trôi qua họng rất nhanh, không duy trì được nồng độ tiếp xúc tại niêm mạc lâu như động tác súc [2].

Vì vậy, hai phương pháp này không loại trừ lẫn nhau mà mang tính bổ trợ. Súc họng bảo vệ niêm mạc tại chỗ, trong khi uống giúp nâng đỡ miễn dịch toàn thân [2], [1]. Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý cơ chế phòng ngừa chính xác của việc súc họng vẫn cần thêm nghiên cứu để tách bạch giữa tác động cơ học đơn thuần của việc súc và tác dụng dược lý của bản thân catechin [2].

Những giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các dữ liệu gộp đều chỉ ra xu hướng bảo vệ tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan các giới hạn của nghiên cứu:

Thứ nhất, phần lớn các nghiên cứu lâm sàng về trà xanh và bệnh cúm (chiếm tới 80%) được thực hiện tại Nhật Bản, nơi thói quen uống trà và súc miệng bằng nước trà đã là nét văn hóa ăn sâu vào đời sống [8]. Do đó, tính đại diện và khả năng khái quát hóa kết quả cho các quần thể dân cư khác trên thế giới vẫn cần được kiểm chứng thêm [8].

Thứ hai, hiện tượng sai lệch xuất bản (publication bias) được ghi nhận trong các bài phân tích gộp, có thể dẫn đến việc đánh giá hơi quá mức hiệu quả thực tế [6], [8]. Mặc dù sau khi hiệu chỉnh bằng các thuật toán thống kê, hiệu quả giảm cúm vẫn giữ được ý nghĩa, các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn nữa vẫn là cần thiết [4], [8], [1].

Thứ ba, trà xanh không thể thay thế cho các biện pháp y tế dự phòng chuẩn mực như tiêm chủng [2]. Vắc-xin phòng cúm mùa vẫn là lá chắn quan trọng nhất, đặc biệt đối với các nhóm có nguy cơ cao gặp biến chứng [2].

Những ai cần thận trọng khi dùng trà xanh?

Dù trà xanh là thức uống tự nhiên quen thuộc, một số người cần lưu ý cách sử dụng:

  • Người nhạy cảm với caffeine: Uống quá nhiều trà xanh đậm đặc có thể gây mất ngủ, hồi hộp, bồn chồn hoặc cồn cào ruột. Nhóm này nên ưu tiên việc súc miệng rồi nhổ bỏ thay vì uống một lượng lớn.
  • Người có bệnh lý nền dạ dày: Trà xanh chứa tanin có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu uống lúc đói.
  • Người đang dùng thuốc điều trị: Nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm chiết xuất catechin cô đặc liều cao để tránh tương tác thuốc bất lợi.
  • Trẻ nhỏ: Việc cho trẻ súc miệng cần có sự giám sát của người lớn để tránh sặc dung dịch vào đường thở.

Hướng dẫn áp dụng thực tế để bảo vệ đường hô hấp

Để tối ưu hóa lợi ích của catechin trong việc bảo vệ vùng hầu họng, bạn có thể áp dụng các bước sau trong sinh hoạt hằng ngày:

  • Cách pha nước trà súc miệng: Dùng lá trà xanh tươi hoặc trà khô hãm với nước sôi để thu được nước trà có màu vàng xanh tự nhiên. Để nguội về nhiệt độ ấm vừa phải trước khi dùng. Nồng độ catechin trong các nghiên cứu thường dao động từ 370 đến 560 mcg/mL [6].
  • Kỹ thuật súc họng đúng: Ngửa cổ ra sau, đưa nước trà sâu xuống cuống họng và thở nhẹ ra để tạo bọt khí liên tục trong khoảng 15-30 giây, sau đó nhổ bỏ [2]. Nên thực hiện đều đặn 3 lần mỗi ngày, nhất là sau khi đi từ ngoài đường về hoặc sau khi tiếp xúc với nơi đông người [4].
  • Kết hợp uống trà: Uống 1-2 tách trà xanh ấm mỗi ngày để bổ sung thêm theanine và hoạt chất chống oxy hóa [1], [7]. Tránh uống trà quá đặc vào buổi tối.
  • Không lơ là các biện pháp cơ bản: Giữ ấm vùng cổ ngực, đeo khẩu trang nơi công cộng, rửa tay thường xuyên và chủ động tiêm phòng vắc-xin cúm hằng năm [2].

Tóm lại, cả việc uống và súc miệng bằng nước trà xanh đều mang lại lợi ích hỗ trợ phòng ngừa cúm mùa nhờ hợp chất catechin [8], [1]. Trong đó, súc miệng giúp bất hoạt và ngăn chặn virus tại niêm mạc họng, còn uống giúp kích hoạt tế bào miễn dịch toàn thân [2], [1]. Hãy duy trì thói quen súc họng bằng nước trà ấm như một biện pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn bên cạnh lối sống lành mạnh và tiêm phòng đầy đủ.