Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm mỡ máu cao thường lo lắng và tìm kiếm các biện pháp tự nhiên ngoài việc dùng thuốc. Trong đó, bổ sung men vi sinh (probiotic) đang được lan truyền như một giải pháp hỗ trợ kiểm soát mỡ máu hiệu quả và an toàn. Tuy nhiên, liệu vi khuẩn đường ruột có thực sự làm giảm được lượng cholesterol xấu trong máu hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là men vi sinh có thể hỗ trợ hạ mỡ máu, nhưng hiệu quả chỉ dừng lại ở mức giảm nhẹ đến trung bình [2, 4]. Bằng chứng khoa học cho thấy một số chủng vi khuẩn cụ thể mang lại tác động tích cực, chủ yếu dựa trên cơ chế phân hủy muối mật [1]. Men vi sinh không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ đối với người bệnh rối loạn lipid máu nặng [2, 5].

Cơ chế muối mật liên kết: Men vi sinh xử lý cholesterol thế nào?

Nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol (thường gọi là mỡ máu xấu) tăng cao là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến xơ vữa động mạch và bệnh tim mạch [1]. Để hiểu cách vi khuẩn đường ruột can thiệp vào quá trình này, cần nhìn vào vòng tuần hoàn của muối mật trong cơ thể.

Cơ thể sử dụng cholesterol tại gan để tổng hợp thành axit mật và muối mật liên kết, đưa xuống ruột hỗ trợ tiêu hóa chất béo [1]. Các vi khuẩn đường ruột sở hữu enzyme bile salt hydrolase (BSH) có khả năng thủy phân và làm mất liên kết (deconjugation) của muối mật [3, 7]. Muối mật sau khi bị giải phóng liên kết sẽ kém hấp thu hơn và bị đào thải ra ngoài theo phân [1].

Khi lượng muối mật đào thải tăng lên, gan bắt buộc phải huy động thêm cholesterol tự do từ máu để bù đắp lượng muối mật thiếu hụt, từ đó làm giảm nồng độ cholesterol lưu thông trong huyết thanh [1]. Ngoài cơ chế qua men BSH, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm còn phát hiện vi khuẩn Lactobacillus acidophilus có thể hấp thụ cholesterol vào màng tế bào của chính chúng, phá vỡ cấu trúc hạt micelle chứa mỡ, hoặc làm giảm hấp thu cholesterol thông qua việc ức chế protein vận chuyển Niemann-Pick C1-like 1 [2].

Bằng chứng lâm sàng từ các chủng vi khuẩn Lactobacillus

Các nghiên cứu khoa học đã ghi nhận tác dụng giảm mỡ máu rõ rệt ở nhiều chủng vi khuẩn thuộc chi Lactobacillus sở hữu hoạt tính enzyme BSH cao [1].

Điển hình là chủng Lactobacillus reuteri NCIMB 30242. Trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi trên người có mỡ máu cao, việc sử dụng sữa chua chứa chủng vi khuẩn này liên tục trong 6 đến 9 tuần đã làm tăng nồng độ axit mật tự do trong huyết tương, đồng thời làm giảm đáng kể mức cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và non-HDL-cholesterol so với nhóm dùng giả dược [1]. Đây cũng là chủng probiotic đầu tiên được thương mại hóa trên thị trường nhằm mục đích hỗ trợ hạ cholesterol dựa trên cơ chế enzyme BSH [1]. Phân tích gộp năm 2015 cũng xác nhận L. reuteri NCIMB và các chủng L. acidophilus giúp làm giảm mạnh nồng độ mỡ máu xấu so với nhóm đối chứng [2].

Năm 2024, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược đăng ký tại Thái Lan (mã số TCTR 20220917002) được tiến hành trên 22 người bệnh mỡ máu cao [3]. Sau 90 ngày dùng Lactocaseibacillus paracasei sup. paracasei TISTR 2593 mỗi ngày, nhóm can thiệp đã giảm đáng kể nồng độ LDL-cholesterol [3]. Phân tích hệ vi sinh đường ruột cho thấy vi khuẩn này giúp giảm chi vi khuẩn Subdoligranulum liên quan đến viêm khớp dạng thấp và tăng lượng vi khuẩn Flavonifractor có đặc tính kháng viêm [3].

Năm 2023, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần được thực hiện trên 86 người trưởng thành có nồng độ LDL-cholesterol chưa qua điều trị từ 160 mg/dl trở lên [4]. Nhóm can thiệp sử dụng hỗn hợp Lactobacillus plantarum (gồm các chủng CECT7527, CECT7528, CECT7529) với liều 1,2 x 10^9 CFU/ngày [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng men vi sinh ghi nhận mức giảm LDL-cholesterol trung bình đạt 6,6 mg/dl (sai số 14,0 mg/dl, p = 0,006) so với nhóm giả dược [4]. Nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi ở HDL-cholesterol, triglyceride hay các thông số tim mạch như huyết áp và độ cứng thành mạch [4]. Đáng chú ý, những người đáp ứng tốt (giảm trên 5% LDL-cholesterol) có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hơn và mang tỷ lệ vi khuẩn Roseburia cao hơn trong ruột [4].

Tác động từ việc phối hợp các chủng men vi sinh

Ngoài các nghiên cứu đơn chủng, việc kết hợp Lactobacillus với các chi vi khuẩn khác cũng mang lại những kết quả lâm sàng đáng chú ý.

Năm 2015, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi trên 70 bệnh nhân mỡ máu cao (64 người hoàn thành) đã đánh giá việc uống viên nang kết hợp Lactobacillus acidophilus và Bifidobacterium bifidum 3 lần mỗi ngày trong 6 tuần [5]. Kết thúc điều trị, nồng độ cholesterol toàn phần ở nhóm dùng men giảm từ 237,2 mg/dL xuống 212,7 mg/dL (p < 0,05) [5]. Đồng thời, mức cholesterol toàn phần (212,7 so với 252,8 mg/dL) và LDL-cholesterol (153,9 so với 182,1 mg/dL) ở nhóm dùng men vi sinh đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm ở nồng độ HDL-cholesterol (52,0 so với 59,1 mg/dL) và không thấy chuyển biến đối với chỉ số triglyceride hay đường huyết lúc đói [5].

Năm 2009, một nghiên cứu bắt chéo ngẫu nhiên kéo dài 21 tuần trên 29 phụ nữ sử dụng 300 g sữa chua bổ sung L. acidophilus 145 và B. longum 913 mỗi ngày đã giúp tăng nồng độ HDL-cholesterol lên 0,3 mmol/L, đồng thời hạ tỷ lệ LDL/HDL từ mức 3,24 xuống còn 2,48 [6]. Nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật cũng củng cố cơ chế này, ví dụ L. acidophilus ATCC 43121 giúp giảm 11,8% cholesterol ở lợn sau 15 ngày, và giảm 25% cholesterol máu ở chuột cống sau 21 ngày [6].

Nhiều nghiên cứu cũng kết hợp men vi sinh với các hoạt chất sinh học khác. Khi phối hợp Bifidobacterium longum BB536 hoặc L. fermentum ME-3 cùng men gạo đỏ, các thử nghiệm ghi nhận mức giảm LDL-cholesterol từ 5% đến 18% [7]. Tuy vậy, hiệu quả của men gạo đỏ chứa hoạt chất giống thuốc statin đóng góp phần lớn vào tỷ lệ giảm này [7].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy men vi sinh chứa enzyme BSH có vai trò nhất định trong việc hỗ trợ điều hòa lipid máu ở người có mức mỡ máu tăng nhẹ hoặc trung bình [2, 3]. Tuy vậy, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại nhiều khoảng trống.

Đầu tiên, hiệu lực giảm mỡ máu của men vi sinh đơn độc tương đối khiêm tốn [4]. Năm 2025, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 24 bệnh nhân béo phì (BMI từ 30,0 đến 35,0 kg/m2) có kèm tăng mỡ máu đã chỉ ra hạn chế này [8]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm, cùng áp dụng chế độ dinh dưỡng giảm cân và nhóm can thiệp uống men vi sinh đa chủng (gồm E. faecium, L. plantarum, S. thermophiles, B. lactis, L. acidophilus, B. longum liều 1,5 x 10^9 CFU/g) 2 lần mỗi ngày trong 8 tuần [8]. Sau 8 tuần, cả nhóm uống men vi sinh lẫn nhóm uống giả dược đều giảm mạnh cholesterol toàn phần (-36,50 mg/dl so với -25,91 mg/dl) và LDL-cholesterol (-31,75 mg/dl so với -31,91 mg/dl) nhờ tác dụng của chế độ ăn [8]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về mức giảm mỡ máu giữa nhóm dùng men vi sinh và nhóm dùng giả dược [8].

Bên cạnh đó, các thử nghiệm can thiệp men vi sinh chủ yếu dừng lại ở quy mô mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn, thường chỉ kéo dài từ 6 đến 12 tuần [4, 5, 8]. Các can thiệp bằng thực phẩm lên men đòi hỏi lượng tiêu thụ khá lớn, từ 300 đến 350 g/ml sữa chua mỗi ngày, gây khó khăn cho việc duy trì lâu dài [7]. Quan trọng nhất, các thử nghiệm men vi sinh chưa thể chứng minh khả năng làm giảm các biến cố tim mạch nguy hiểm lâu dài như các nghiên cứu quy mô lớn của nhóm thuốc hạ mỡ máu chuyên khoa (như statin) [7]. Phân tích gộp năm 2015 cũng cảnh báo khả năng tồn tại sai lệch xuất bản (publication bias) khi xem xét các nghiên cứu về tác dụng giảm mỡ máu của lợi khuẩn [2].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng men vi sinh trị mỡ máu

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem men vi sinh như một phương pháp thay thế hoàn toàn thuốc điều trị mỡ máu. Men vi sinh chỉ có tác dụng hỗ trợ sinh học ở mức độ vừa phải và đáp ứng hạ mỡ máu phụ thuộc nhiều vào cơ địa cũng như thành phần hệ vi khuẩn ruột ban đầu của từng người [4]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc theo toa để chuyển sang dùng lợi khuẩn [7].

Một hiểu lầm khác là cho rằng mọi loại men vi sinh hoặc sữa chua đều có thể hạ mỡ máu. Tác dụng chuyển hóa cholesterol phụ thuộc chặt chẽ vào từng chủng vi khuẩn cụ thể sở hữu enzyme BSH, chứ không phải đặc tính chung của toàn bộ vi khuẩn lactic [3, 4]. Ngoài ra, việc dùng men vi sinh sẽ hoàn toàn không mang lại giá trị nếu chế độ dinh dưỡng vẫn chứa nhiều chất béo bão hòa, đồ ăn chiên rán và thiếu hụt chất xơ [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù men vi sinh thường an toàn cho người khỏe mạnh, một số đối tượng cần lưu ý:

  • Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, hạ mỡ máu: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp bất kỳ sản phẩm bổ sung nào [7].
  • Người suy giảm miễn dịch nặng hoặc đang nằm viện điều trị hồi sức: Nhóm này có nguy cơ gặp phản ứng nhiễm trùng cơ hội do đưa lượng lớn vi khuẩn sống vào cơ thể.
  • Bệnh nhân béo phì có rối loạn chuyển hóa phức tạp: Không nên trông đợi việc uống men vi sinh sẽ giúp điều chỉnh mỡ máu nếu không có sự can thiệp tích cực vào khẩu phần dinh dưỡng [8].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Để hỗ trợ kiểm soát lipid máu thông qua đường tiêu hóa, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Ưu tiên chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Việc kiểm soát calo và chất lượng bữa ăn mang lại hiệu quả hạ cholesterol vượt trội so với chỉ uống men vi sinh đơn thuần [8].
  • Lựa chọn đúng chủng vi sinh: Khi tìm kiếm sản phẩm bổ sung, hãy tìm các sản phẩm ghi rõ chủng vi khuẩn đã được kiểm chứng hoạt tính phân hủy muối mật như Lactobacillus reuteri NCIMB 30242, Lactobacillus plantarum hoặc Lactobacillus acidophilus [3, 4, 7].
  • Đảm bảo đủ liều lượng: Các nghiên cứu thường sử dụng liều từ 1 đến 2 tỷ lợi khuẩn sống (khoảng 1,2 x 10^9 CFU) mỗi ngày để đạt được hiệu quả ghi nhận [4].
  • Kết hợp với prebiotic (chất xơ hòa tan): Bổ sung men vi sinh kèm theo các dạng chất xơ như inulin có thể tạo môi trường thuận lợi giúp lợi khuẩn phát huy tác dụng tốt hơn [1].

Men vi sinh có thể là một công cụ hỗ trợ đầy hứa hẹn nhờ khả năng can thiệp vào chu trình muối mật và giảm nhẹ LDL-cholesterol. Dù vậy, lợi khuẩn không phải là giải pháp điều trị độc lập. Việc kiểm soát mỡ máu bền vững nhất luôn bắt đầu từ chế độ ăn uống khoa học, vận động thể chất thường xuyên và tuân thủ phác đồ y khoa khi có chỉ định từ bác sĩ.