Trả lời ngắn: Hàu cung cấp kẽm và protein, nhưng hiện không có cơ sở để xem hàu như thực phẩm làm tăng testosterone, ham muốn hoặc khả năng cương ở nam giới đủ kẽm. Một tổng quan hệ thống về kẽm và testosterone tổng hợp 38 nghiên cứu, trong đó 30 nghiên cứu trên động vật và chỉ 8 nghiên cứu lâm sàng; kết quả phụ thuộc tình trạng ban đầu, dạng và liều kẽm, thời gian dùng, đồng thời không nghiên cứu riêng việc ăn hàu [1]. Bổ sung dưỡng chất khi thiếu hụt không đồng nghĩa “tăng nội tiết” ở người đã đủ chất.

Vì sao hàu thường được gắn với sinh lý nam?

Hàu là động vật thân mềm giàu protein và có thể chứa nhiều kẽm. Kẽm tham gia vào hoạt động của nhiều enzyme, tổng hợp protein và DNA, phân chia tế bào, chức năng miễn dịch và các quá trình sinh học khác [2]. Một số vai trò sinh học liên quan đến sinh sản khiến hàu thường được quảng bá như món “bổ thận tráng dương” hoặc thuốc kích thích tình dục.

Điểm cần tách bạch là một chất dinh dưỡng cần cho chức năng bình thường không tự biến thực phẩm chứa chất đó thành thuốc điều trị. Cơ thể cần kẽm để hoạt động; điều đó không chứng minh rằng ăn thêm hàu sẽ làm testosterone vượt mức sinh lý, làm tăng ham muốn ngay sau bữa ăn, cải thiện cương dương hoặc điều trị vô sinh. Câu hỏi về hiệu quả tình dục phải được trả lời bằng nghiên cứu đo trực tiếp các kết quả đó ở người, không chỉ bằng phân tích thành phần món ăn.

Trong phần nguồn được rà soát cho bài viết này, chưa tìm thấy thử nghiệm lâm sàng đáng tin cậy chứng minh một khẩu phần hàu làm tăng testosterone hoặc cải thiện chức năng tình dục ở nam giới đủ kẽm. Đây là giới hạn của bằng chứng hiện có được xem xét, không phải khẳng định rằng mọi tác động có thể xảy ra đã bị bác bỏ. Đặc biệt, không nên gộp quảng cáo, kinh nghiệm cá nhân hay kết quả trên động vật thành kết luận điều trị cho người.

Tổng quan về kẽm và testosterone nói gì?

Tổng quan hệ thống của Te và cộng sự năm 2023 chọn 38 nghiên cứu liên quan đến tình trạng kẽm và nồng độ testosterone: 8 nghiên cứu lâm sàng và 30 nghiên cứu trên động vật [1]. Nhóm tác giả ghi nhận thiếu kẽm có thể đi cùng testosterone thấp hơn, còn bổ sung kẽm có thể cải thiện nồng độ trong một số bối cảnh. Họ cũng lưu ý mức ảnh hưởng thay đổi theo tình trạng kẽm và testosterone ban đầu, dạng bổ sung, lượng kẽm nguyên tố và thời gian sử dụng.

Con số 30 nghiên cứu động vật so với 8 nghiên cứu lâm sàng rất quan trọng khi diễn giải. Tổng quan không phải thử nghiệm ăn hàu; nó gộp các mô hình và hình thức cung cấp kẽm khác nhau. Tín hiệu ở người thiếu chất không cho phép suy ra người có chế độ ăn đủ kẽm sẽ tăng testosterone nếu ăn nhiều hàu hoặc uống viên liều cao. Cũng không thể từ thay đổi xét nghiệm kết luận ham muốn, cương dương hay khả năng sinh sản chắc chắn được cải thiện.

Vì vậy, cách diễn đạt chính xác là: duy trì đủ kẽm cần thiết cho sức khỏe; nếu nghi thiếu kẽm hoặc có nguy cơ thiếu, nên đánh giá chế độ ăn và tình trạng sức khỏe; còn hàu chưa được xác lập là liệu pháp tăng testosterone. Không nên dùng câu “kẽm tham gia sản xuất hormone” để quảng bá một thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung như thuốc.

Hàu có bao nhiêu kẽm? Con số thay đổi theo loại và khẩu phần

Hàm lượng kẽm trong hàu không cố định. Nó thay đổi theo loài, vùng nuôi, kích thước, khẩu phần và cách chế biến. Bảng dữ liệu của Văn phòng Thực phẩm Bổ sung Hoa Kỳ (NIH ODS) đưa ví dụ 3 ounce (khoảng 85 g) hàu nuôi Eastern ăn sống có khoảng 32 mg kẽm; cùng khối lượng hàu Pacific nấu chín có khoảng 28,2 mg [2]. Đây là ví dụ từ cơ sở dữ liệu Hoa Kỳ, không phải mức bảo đảm cho mọi con hàu bán tại Việt Nam hay mọi món ăn.

Để so sánh nhu cầu tham khảo, mức khuyến nghị của Hoa Kỳ cho nam trưởng thành từ 19 tuổi là 11 mg kẽm mỗi ngày; mức tối đa dung nạp được cho người trưởng thành là 40 mg mỗi ngày từ tổng lượng ăn và bổ sung [2]. Đây là giá trị tham chiếu theo hệ thống Hoa Kỳ, không phải đơn thuốc cá nhân hoặc mục tiêu bắt buộc phải đạt bằng một món riêng lẻ. Nhu cầu khác theo tuổi và giai đoạn sống; trẻ vị thành niên không nên áp dụng mức tối đa của người lớn.

Mức tối đa dung nạp được mô tả lượng dùng hằng ngày kéo dài ít có khả năng gây hại ở đa số người khỏe mạnh, chứ không có nghĩa ăn một bữa vượt con số này chắc chắn gây ngộ độc. Cần phân biệt khẩu phần đơn lẻ với tổng mức phơi nhiễm thường xuyên từ thực phẩm, viên bổ sung, viên ngậm và thuốc không kê đơn có kẽm. Nếu ăn hàu, hãy xem đó là một phần của bữa ăn đa dạng chứ không cần cố đạt một “liều sinh lý”.

Kẽm, protein và axit amin: điều gì đã biết, điều gì chưa?

Hàu cung cấp protein, nhưng protein của một món ăn không đồng nghĩa có tác dụng kích thích hormone sinh dục. Axit amin là thành phần cấu tạo protein và tham gia nhiều quá trình của cơ thể; việc một chất tham gia con đường sinh học không đủ chứng minh ăn món chứa chất đó làm tăng testosterone hoặc cải thiện cương dương. Muốn kết luận như vậy cần nghiên cứu trên người xác định rõ khẩu phần, nhóm so sánh, thời gian và kết quả về sức khỏe tình dục.

Các nội dung quảng bá đôi khi nhắc taurine hoặc một hồ sơ axit amin “đặc biệt” trong hàu. Những mô tả về thành phần hoặc giả thuyết cơ chế không cho biết một khẩu phần thực tế có tạo ra lợi ích lâm sàng hay không. Bài viết này không tìm thấy thử nghiệm lâm sàng đủ sức xác nhận taurine hoặc axit amin từ hàu giúp tăng nội tiết nam. Không nên tự mua sản phẩm chiết xuất, bột hàu hay viên phối hợp dựa trên tuyên bố chưa được chứng minh.

Chất lượng chế độ ăn tổng thể vẫn quan trọng hơn việc kỳ vọng một loại thực phẩm đơn lẻ. Bữa ăn cân đối có thể cung cấp protein và vi chất từ nhiều nguồn như hải sản, thịt, trứng, sữa, đậu và hạt, tùy lựa chọn ăn uống. Người ăn chay nghiêm ngặt, có bệnh đường tiêu hóa gây kém hấp thu, từng phẫu thuật tiêu hóa hoặc ăn uống thiếu năng lượng có thể cần được tư vấn riêng về nguy cơ thiếu vi chất. Không tự chẩn đoán thiếu kẽm chỉ từ giảm ham muốn hoặc mệt mỏi vì các triệu chứng đó có nhiều nguyên nhân.

Vì sao không nên tự uống kẽm liều cao để “tăng nội tiết”?

Thực phẩm bổ sung không vô hại chỉ vì chứa chất dinh dưỡng. NIH ODS lưu ý lượng kẽm bổ sung cao trong thời gian dài có thể gây buồn nôn, chóng mặt, đau đầu, khó chịu dạ dày, nôn và chán ăn; liều 50 mg trở lên trong nhiều tuần có thể cản trở hấp thu đồng, giảm chức năng miễn dịch và làm giảm HDL cholesterol [2]. Kẽm còn có thể tương tác với một số kháng sinh và penicillamine; thời điểm dùng có thể cần được nhân viên y tế hướng dẫn.

Không lấy lượng kẽm trong ví dụ hàu để tự suy ra liều viên uống, cũng không kết hợp nhiều sản phẩm mà không cộng tổng thành phần. Nếu bác sĩ xác định thiếu hụt hoặc có chỉ định bổ sung, hãy dùng đúng sản phẩm, liều và thời gian được hướng dẫn. Mục tiêu điều trị thiếu chất khác với việc dùng liều cao để nâng testosterone ở người chưa được chẩn đoán.

Hàu sống có tốt hơn cho sinh lý không?

Không có bằng chứng cho thấy hàu sống làm tăng lợi ích tình dục so với hàu nấu chín. Ngược lại, ăn hàu sống hoặc chưa chín kỹ có thể phơi nhiễm vi khuẩn Vibrio và các mầm bệnh khác. CDC cho biết nhiều ca nhiễm Vibrio liên quan đến hải sản sống hoặc chưa nấu chín, đặc biệt là hàu; nấu chín là biện pháp phòng ngừa quan trọng [3]. Chanh, sốt cay hay rượu không thay thế được việc nấu chín.

Người mắc bệnh gan, tiểu đường, suy giảm miễn dịch hoặc một số bệnh nền khác có thể có nguy cơ nhiễm trùng nặng hơn và nên đặc biệt tránh hàu sống. Hãy rửa tay sau khi xử lý hải sản sống, tách nước sống khỏi thức ăn đã nấu và làm chín theo hướng dẫn an toàn. Xem thêm bài chanh có diệt Vibrio trên hàu sống không? để hiểu vì sao vị chua không bảo đảm món ăn an toàn.

Nếu sau khi ăn hải sản sống xuất hiện tiêu chảy, đau bụng, buồn nôn, nôn hoặc sốt, hãy đánh giá theo mức độ triệu chứng và bệnh nền; người thuộc nhóm nguy cơ cao nên liên hệ nhân viên y tế sớm. Không trì hoãn chăm sóc để thử mẹo dân gian.

Khi nào nên đánh giá testosterone?

Giảm ham muốn, khó cương, mệt mỏi hoặc thay đổi tâm trạng không tự xác nhận testosterone thấp. Hướng dẫn của Hội Nội tiết Hoa Kỳ khuyến nghị chẩn đoán suy sinh dục nam khi có triệu chứng hoặc dấu hiệu phù hợp cùng nồng độ testosterone thấp rõ ràng và lặp lại; phép đo cần được xác nhận bằng xét nghiệm testosterone toàn phần buổi sáng lúc nhịn ăn [4]. Nếu kết quả thấp, bác sĩ có thể đánh giá thêm nguyên nhân thay vì chỉ khuyên đổi món ăn.

Rối loạn cương cũng có thể liên quan đến mạch máu, thần kinh, tiểu đường, thuốc, giấc ngủ, căng thẳng hoặc các bệnh lý khác. Nếu triệu chứng kéo dài, mới xuất hiện hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, hãy trao đổi với nhân viên y tế. Không dùng hàu, viên kẽm hay sản phẩm quảng cáo tăng cường sinh lý để thay cho chẩn đoán.

Kết luận

Hàu có thể là nguồn protein và kẽm trong bữa ăn, nhưng hiện chưa được chứng minh là thực phẩm làm tăng testosterone hoặc cải thiện chức năng tình dục ở nam giới đủ kẽm. Tổng quan về kẽm và testosterone có tín hiệu liên quan đến thiếu hụt, song phần lớn nghiên cứu là trên động vật và không khảo sát riêng hàu. Hãy ăn hải sản đã nấu chín, tránh tự dùng kẽm liều cao và tìm đánh giá y tế nếu có triệu chứng kéo dài.

Câu hỏi thường gặp

Ăn hàu có làm tăng testosterone ngay sau bữa ăn không? Chưa có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy được xem xét ở đây chứng minh một bữa hàu làm tăng testosterone hoặc cải thiện chức năng tình dục tức thời. Kẽm cần cho cơ thể nhưng giá trị dinh dưỡng không đồng nghĩa tác dụng như thuốc.

Nam giới có cần ăn hàu để đủ kẽm không? Không. Có thể nhận kẽm từ nhiều thực phẩm khác nhau. Nhu cầu phụ thuộc tuổi và chế độ ăn; nam trưởng thành có mức khuyến nghị tham chiếu Hoa Kỳ là 11 mg/ngày, nhưng không cần đạt mục tiêu bằng một món riêng lẻ [2].

Hàu sống có nhiều tác dụng sinh lý hơn hàu chín không? Chưa có bằng chứng cho thấy hàu sống đem lại lợi ích tình dục cao hơn. Hàu sống còn có nguy cơ nhiễm khuẩn; nấu chín giúp giảm nguy cơ Vibrio [3].

Có nên uống viên kẽm liều cao để tăng ham muốn? Không nên tự dùng. Kẽm liều cao kéo dài có thể gây tác dụng phụ và ảnh hưởng hấp thu đồng; giảm ham muốn cần được xem xét theo nguyên nhân thay vì tự điều trị bằng viên bổ sung [2].

Khi nào nên xét nghiệm testosterone? Nếu có triệu chứng kéo dài phù hợp, hãy trao đổi với bác sĩ. Chẩn đoán cần triệu chứng cùng nồng độ thấp được xác nhận qua xét nghiệm buổi sáng lặp lại; không thể kết luận chỉ từ triệu chứng hoặc khẩu phần ăn [4].