Từ lâu, hàu biển đã được truyền tụng như một biểu tượng của bản lĩnh phái mạnh và là món ăn quen thuộc trên bàn tiệc của các quý ông muốn cải thiện phong độ phòng the. Nhiều người tin rằng chỉ cần tích cực ăn hàu sống hoặc uống các viên uống chiết xuất từ hàu thì nồng độ nội tiết tố nam sẽ nhanh chóng tăng vọt.
Thực tế, hàu biển đúng là một nguồn thực phẩm chứa hàm lượng kẽm dồi dào với độ hấp thu rất tốt, nhưng tác dụng nâng cao testosterone của nó không mang tính "thần dược" cho mọi trường hợp. Bằng chứng y học hiện đại chỉ ra rằng việc bổ sung kẽm chỉ thực sự giúp phục hồi nồng độ nội tiết tố ở những người đang bị thiếu hụt vi chất này; đối với nam giới có chế độ dinh dưỡng đầy đủ, việc nạp thêm kẽm từ hàu không tạo ra sự gia tăng testosterone đáng kể.
Kẽm trong hàu biển và vai trò điều hòa hormone nam
Kẽm là một nguyên tố vi lượng thiết yếu đóng vai trò sống còn đối với các chức năng bình thường của hệ thống sinh vật sống [1]. Ở nam giới, vi chất này tham gia vào nhiều quá trình sinh học quan trọng, trong đó chức năng nổi bật nhất chính là chất cân bằng các hormone sinh dục như testosterone [1]. Ngoài ra, kẽm và selen còn là các khoáng chất thiết yếu tham gia vào hơn 300 phản ứng trao đổi chất khác nhau bên trong cơ thể [2].
Nhiều người lựa chọn hàu thay vì các nguồn khoáng vô cơ vì tin rằng hàu có chứa kẽm tự nhiên dễ hấp thu hơn. Một nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất từ hàu biển thực sự chứa một lượng kẽm rất đáng kể [3]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng sinh khả dụng của kẽm trong chiết xuất hàu tương đương với kẽm carbonate, có khả năng phục hồi nồng độ kẽm trong huyết thanh về mức bình thường ở trạng thái thiếu kẽm [3]. Bên cạnh kẽm, chiết xuất từ hàu biển còn chứa các dưỡng chất có giá trị khác như taurine và glycogen, những chất có thể liên quan mật thiết đến quá trình phục hồi chức năng sinh sản [3].
Thiếu hụt kẽm khiến nồng độ testosterone sụt giảm ra sao?
Mối liên hệ giữa vi chất kẽm và testosterone đã được giới khoa học chứng minh qua rất nhiều công trình thực nghiệm. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 tổng hợp từ 38 bài báo khoa học, bao gồm 8 nghiên cứu lâm sàng trên người và 30 nghiên cứu trên động vật, đã khẳng định tình trạng thiếu kẽm sẽ làm sụt giảm nồng độ testosterone [1]. Đánh giá này cũng kết luận rằng nồng độ kẽm trong huyết thanh có mối tương quan thuận rõ rệt với testosterone toàn phần [1].
Trước đó, một nghiên cứu kinh điển công bố năm 1996 đã tiến hành khảo sát mối liên hệ giữa nồng độ kẽm tế bào và testosterone huyết thanh trên 40 người đàn ông khỏe mạnh trong độ tuổi từ 20 đến 80 [4]. Kết quả phân tích cắt ngang cho thấy nồng độ testosterone huyết thanh tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với nồng độ kẽm trong tế bào lympho (hệ số r = 0,43) và tế bào hạt (hệ số r = 0,30) [4].
Để làm rõ hơn mối quan hệ nhân quả, các nhà nghiên cứu đã tuyển chọn 4 nam thanh niên khỏe mạnh ở độ tuổi trung bình 27,5 tuổi và áp dụng chế độ ăn hạn chế nghiêm ngặt lượng kẽm nạp vào [4]. Sau 20 tuần ăn kiêng thiếu kẽm, nồng độ testosterone huyết thanh trung bình của nhóm thanh niên này đã giảm mạnh từ mức ban đầu là 39,9 nmol/L xuống chỉ còn 10,6 nmol/L [4]. Hiện tượng suy giảm nghiêm trọng này chứng minh rằng việc thiếu hụt kẽm trong bữa ăn hàng ngày gây tác động trực tiếp và tiêu cực tới nồng độ nội tiết tố nam trong máu [4].
Trên mô hình động vật, tình trạng thiếu kẽm kéo dài 12 tuần ở chuột đực cũng dẫn đến việc suy giảm thể trọng, giảm trọng lượng tinh hoàn và sụt giảm số lượng tinh trùng bên trong mào tinh hoàn [3]. Tình trạng này còn gây ra các thất bại về sinh sản và suy giảm khả năng vận động của tinh trùng [3].
Bổ sung kẽm giúp phục hồi testosterone ở người thiếu hụt
Khi cơ thể rơi vào tình trạng thiếu kẽm mức độ nhẹ hoặc do bệnh lý nền, việc bù đắp vi chất này mang lại những chuyển biến rất tích cực. Trong nghiên cứu năm 1996, các nhà khoa học đã tiến hành can thiệp trên 9 người đàn ông lớn tuổi (trung bình 64 tuổi) bị thiếu hụt kẽm mức độ nhẹ [4]. Những người này được cho uống bổ sung kẽm dưới dạng kẽm gluconate với liều 459 micromol mỗi ngày trong thời gian từ 3 đến 6 tháng [4]. Kết quả sau 6 tháng cho thấy nồng độ testosterone huyết thanh trung bình đã tăng gần gấp đôi, từ mức 8,3 nmol/L lên đến 16,0 nmol/L [4].
Tác động cải thiện này cũng được ghi nhận rõ nét trên các bệnh nhân mắc bệnh mạn tính gây thiếu hụt kẽm. Một nghiên cứu lâm sàng năm 1981 trên các nam bệnh nhân trưởng thành mắc bệnh thiếu máu hồng cầu hình liềm bị suy tuyến sinh dục nguyên phát đã kiểm chứng hiệu quả của việc bổ sung kẽm đường uống [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng kẽm đã tăng nồng độ testosterone huyết thanh, tăng kẽm trong bạch cầu trung tính và tăng hoạt tính kiềm phosphatase của bạch cầu trung tính so với nhóm dùng giả dược [5]. Ngoài ra, trọng lượng cơ thể của bệnh nhân cũng tăng lên và hoạt tính men lactic dehydrogenase trong huyết thanh giảm xuống, chứng minh tình trạng thiếu hụt androgen do thiếu kẽm ở nhóm bệnh nhân này hoàn toàn có thể khắc phục được [5].
Tương tự, một thử nghiệm lâm sàng năm 2010 được thực hiện trên 100 nam bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối đang phải lọc máu chu kỳ – nhóm đối tượng thường có nồng độ kẽm huyết tương rất thấp [6]. Bệnh nhân được chỉ định uống bổ sung kẽm sulfate với liều 250 mg mỗi ngày trong vòng 6 tuần liên tục [6]. Kết quả xét nghiệm sau can thiệp cho thấy nồng độ kẽm huyết tương, nồng độ testosterone và hormone luteinizing (LH) đều tăng lên một cách có ý nghĩa thống kê, mặc dù nồng độ FSH và prolactin không thay đổi [6]. Các nhà nghiên cứu nhận định việc bổ sung kẽm làm tăng hormone sinh dục và có thể giúp cải thiện chức năng tình dục ở nhóm bệnh nhân này [6].
Người khỏe mạnh ăn nhiều hàu có làm testosterone tăng vọt?
Nhiều quý ông khỏe mạnh lầm tưởng rằng nếu bổ sung càng nhiều kẽm hoặc ăn thật nhiều hàu biển thì lượng testosterone sẽ càng vượt ngưỡng bình thường, từ đó giúp tăng cường cơ bắp và sinh lực vô hạn. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học lại đưa ra kết luận hoàn toàn trái ngược.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành kiểm chứng tác dụng của việc bổ sung chế phẩm chứa kẽm liều cao (ZMA) trên 14 nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh (22 đến 33 tuổi), có thói quen tập luyện thể thao đều đặn và đã có mức nạp kẽm nền đầy đủ từ 11,9 đến 23,2 mg mỗi ngày trước khi tham gia [7]. Sau khi dùng chế phẩm bổ sung kẽm, nồng độ kẽm trong huyết thanh và lượng kẽm bài tiết qua nước tiểu đều tăng lên rõ rệt [7]. Chỉ số pH nước tiểu và lưu lượng nước tiểu của các đối tượng cũng gia tăng [7].
Mặc dù nồng độ kẽm trong cơ thể tăng, nghiên cứu ghi nhận không có bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào về nồng độ testosterone toàn phần cũng như testosterone tự do trong huyết thanh [7]. Kiểu bài tiết các chất chuyển hóa của hormone steroid qua nước tiểu ở những người dùng bổ sung kẽm cũng không có sự biến đổi [7]. Các nhà khoa học kết luận rằng việc dùng thêm kẽm không mang lại tác động có ý nghĩa đối với nồng độ cũng như quá trình chuyển hóa testosterone ở những người vốn đã có chế độ ăn uống đầy đủ kẽm [7].
Một nghiên cứu khác năm 2011 được thực hiện trên 32 vận động viên đua xe đạp nam nhằm khảo sát việc bổ sung kẽm (30 mg/ngày) và selen (200 microgram/ngày) trong 4 tuần [2]. Các vận động viên được chia thành 4 nhóm gồm: nhóm giả dược, nhóm chỉ dùng kẽm, nhóm chỉ dùng selen và nhóm dùng kết hợp kẽm - selen [2]. Kết quả chỉ ra rằng nồng độ testosterone toàn phần và testosterone tự do ở trạng thái nghỉ ngơi không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2011 cũng nhận thấy một điểm đáng lưu ý sau khi các vận động viên trải qua đợt tập luyện kiệt sức: nồng độ testosterone toàn phần ở nhóm dùng kẽm cao hơn nhóm dùng selen, và nồng độ testosterone tự do ở nhóm bổ sung kẽm cao hơn đáng kể so với các nhóm còn lại [2]. Điều này gợi ý rằng tác động của việc bổ sung kẽm lên lượng testosterone tự do có thể phụ thuộc vào trạng thái căng thẳng thể chất do vận động nặng [2]. Dù vậy, với những người bình thường ăn uống đủ chất và không vận động kiệt sức, việc nạp thêm kẽm không tạo ra bước nhảy vọt nào cho hormone [7], [2].
Tổng quan hệ thống năm 2023 cũng nhấn mạnh rằng mức độ ảnh hưởng của việc bổ sung kẽm lên nồng độ testosterone huyết thanh sẽ thay đổi phụ thuộc vào mức kẽm và testosterone ban đầu của từng người, dạng bào chế của kẽm, liều lượng kẽm nguyên tố và thời gian can thiệp [1].
Những hiểu lầm phổ biến về tác dụng của hàu biển
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là coi hàu biển như một loại thuốc kích dục có tác dụng tức thì sau vài giờ thưởng thức. Về bản chất sinh học, testosterone là hormone được tổng hợp qua một chuỗi phản ứng sinh hóa phức tạp, chịu sự chi phối của trục dưới đồi - tuyến yên - tinh hoàn, chứ không thể tăng vọt chỉ sau một bữa ăn hải sản.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "ăn càng nhiều hàu càng tốt". Cơ thể con người có cơ chế tự điều hòa hấp thu vi chất; khi lượng kẽm đã bão hòa, cơ thể sẽ tăng cường đào thải qua nước tiểu và hệ tiêu hóa [7]. Nếu cố tình nạp một lượng kẽm quá lớn trong thời gian dài thông qua thực phẩm bổ sung liều cao hoặc ăn quá độ hải sản, nam giới có thể gặp phải tình trạng ngộ độc kẽm, gây ức chế khả năng hấp thu của các khoáng chất quan trọng khác như đồng và sắt.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng hàu biển có thể điều trị dứt điểm mọi chứng rối loạn cương dương hoặc suy giảm ham muốn. Rối loạn chức năng tình dục ở nam giới có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp như căng thẳng tâm lý, bệnh tim mạch, đái tháo đường, lối sống ít vận động hay sự suy giảm lưu lượng tuần hoàn máu. Kẽm chỉ hỗ trợ cải thiện sinh lý nếu nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ việc thiếu kẽm dẫn đến sụt giảm testosterone [1], [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hàu biển?
Mặc dù hàu biển là thực phẩm giàu dinh dưỡng, không phải ai cũng có thể thoải mái sử dụng loại hải sản này:
Người có cơ địa dị ứng hải sản: Những người có tiền sử dị ứng với động vật thân mềm có vỏ tuyệt đối không nên ăn hàu hay sử dụng các viên uống chiết xuất hàu chưa qua tinh chế loại bỏ kháng nguyên dị ứng, để tránh nguy cơ sốc phản vệ hoặc nổi mề đay cấp tính.
Người mắc bệnh gút hoặc tăng axit uric máu: Giống như nhiều loại hải sản khác, hàu chứa hàm lượng purin tương đối cao. Việc tiêu thụ nhiều hàu có thể kích hoạt cơn gút cấp, gây sưng đau dữ dội tại các khớp bàn ngón chân và mắt cá.
Người có hệ tiêu hóa yếu, bệnh gan mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch: Nhóm đối tượng này cần tuyệt đối tránh ăn hàu sống tái chanh hoặc hàu mù tạt. Hàu sống ở vùng nước ven biển có nguy cơ tích tụ vi khuẩn Vibrio vulnificus cùng nhiều loại ký sinh trùng, có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu: Mặc dù kẽm có thể mang lại lợi ích cho bệnh nhân lọc máu [6], những người có bệnh lý thận hoặc đang dùng các loại thuốc kháng sinh, thuốc huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi tự ý dùng các chế phẩm bổ sung kẽm hay chiết xuất hàu đậm đặc để tránh tương tác thuốc và rối loạn điện giải.
Áp dụng thực tế: Ăn hàu và bổ sung kẽm đúng cách
Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng và khoáng chất của hàu biển mà vẫn bảo đảm an toàn cho sức khỏe, nam giới nên lưu ý những nguyên tắc thực hành sau:
Ưu tiên ăn chín uống sôi: Thay vì thói quen ăn hàu sống có nguy cơ nhiễm khuẩn cao, nam giới nên chế biến hàu bằng cách hấp sả, nướng mỡ hành chín kỹ hoặc nấu cháo. Nhiệt độ nấu chín không làm mất đi các khoáng chất bền vững như kẽm mà còn giúp loại bỏ vi khuẩn gây hại đường ruột.
Liều lượng vừa phải và cân đối: Một tuần chỉ nên ăn hàu từ 1 đến 2 bữa, mỗi bữa khoảng 3 đến 5 con hàu kích thước vừa phải. Việc duy trì khẩu phần điều độ này đủ để cung cấp nhu cầu kẽm sinh học cần thiết mà không gây quá tải lượng đạm hay purin cho cơ thể.
Kết hợp chế độ dinh dưỡng đa dạng: Không nên phụ thuộc hoàn toàn vào hàu để bổ sung kẽm. Nam giới nên đa dạng hóa nguồn vi chất thông qua các thực phẩm tự nhiên khác như thịt bò, thịt gia cầm, các loại hạt (hạt bí, hạt điều) và các loại đậu. Đồng thời, cần hạn chế uống rượu bia quá mức vì cồn làm cản trở quá trình hấp thu kẽm và làm suy giảm chức năng sinh sản.
Lời khuyên cân bằng cho phái mạnh là hãy nhìn nhận hàu biển như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh chứ không phải thần dược thay thế thuốc chữa bệnh. Việc duy trì nồng độ testosterone tối ưu đòi hỏi sự kết hợp toàn diện giữa dinh dưỡng đủ chất, tập luyện thể dục thường xuyên, kiểm soát căng thẳng và ngủ đủ giấc mỗi ngày. Nam giới khi nghi ngờ bản thân bị suy giảm testosterone nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm máu và nhận chỉ định điều trị phù hợp từ bác sĩ.
